روانشناسی سلامت چیست؟ – اهداف + تفاوت با روانشناسی بالینی
تا چندی پیش دنیای علم تنها بر ابعاد پزشکی بیماریها تمرکز میکرد، اما امروز میدانیم که علاوه بر عوامل زیستی، عوامل روانشناسی و اجتماعی نیز بر سلامت جسمانی ما تاثیر میگذارند. برای مثال، استرس مداوم میتواند با تضعیف سیستم ایمنی، ما را مستعد ابتلا به بیماریهای گوناگون سازد. روانشناسی سلامت حوزهای است که با بررسی این موارد دنیای پزشکی و روانشناسی را به یکدیگر متصل میکند. در این مطلب از مجله فرادرس بررسی میکنیم روانشناسی سلامت چیست و چه هدفها و کاربردهایی دارد. سپس به بررسی تفاوت آن با روانشناسی بالینی میپردازیم و مدل زیستی-اجتماعی در روانشناسی سلامت را توضیح میدهیم. در نهایت، چند کتاب جامع و مفید در این زمینه معرفی میکنی.
- یاد میگیرید که روانشناسی سلامت چیست و چه مثالهایی را در بر میگیرد.
- با اهداف روانشناسی سلامت آشنا میشوید.
- خواهید آموخت که روانشناسی سلامت چه کاربردهایی دارد.
- تفاوتهای اصلی روانشناسی سلامت با روانشناسی بالینی را فرا میگیرید.
- در مورد مدل زیستی اجتماعی در روانشناسی سلامت اطلاعات کسب میکنید.
- با ۵ کتاب مفید، بهروز و جامع در مورد روانشناسی سلامت آشنا میشوید.
روانشناسی سلامت چیست؟
«روانشناسی سلامت» (Health Psychology) شاخهای از روانشناسی است که به بررسی تعامل عوامل زیستشناسی، روانشناسی، رفتاری و اجتماعی و تاثیر آنها بر سلامتی میپردازد. به عبارت دیگر، روانشناسان سلامت مطالعه میکنند که چگونه ذهن و رفتار ما بر سلامت جسمانی اثر میگذارد و برعکس، سلامت جسمانی چگونه بر روان ما تاثیر میگذارد. آنها به کمک روشهایی مثل مدیریت استرس، توقف رفتارهای ناسالم و آموزش سبک زندگی سالم، به تقویت ارتباطی مثبت میان سلامت روانی و جسمانی کمک میکنند.
یک نمونه از موضوعاتی که روانشناسی سلامت به بررسی آنها میپردازند عبارت است از زمانی که افراد اضطراب زیادی را تجربه میکنند و دچار سردرد یا معده درد میشوند. آیا اضطراب باعث این مشکلات میشود؟ یا فرد از مشکلات معده و سردردهای مداوم اضطراب دارد؟ شاید بیمار نگران باشد که سردرد و مشکلات معده علائم یک مسئله مهمتر باشند. چگونه این عوامل بر یکدیگر تاثیر میگذارند؟ یک مثال دیگر، ارتباط پرخوری و استرس روانی است. چگونه میتوان رفتارهایی سالم مثل ورزش کردن را جایگزین رفتارهای ناسالمی مثل پرخوری برای کاهش استرس کرد؟ سبک زندگی بیتحرک چگونه بر سلامتی افراد تاثیر میگذارد و چگونه میتوان افراد را تشویق به فعالیت فیزیکی کافی کرد؟ چرا برخی افراد از توصیههای پزشکی پیروی میکنند و برخی به آن پایبند نیستند؟ در ادامه به شکل جامعتری بررسی میکنیم که هدفها و کاردبردهای روانشناسی سلامت چیست.
هدف روانشناسی سلامت چیست؟
همانطور که اشاره کردیم، مهمترین هدف روانشناسی سلامت درک ارتباط بین عوامل زیستشناسی، روانشناسی و اجتماعی و سلامت جسمانی است. در راستای این موضوع، روانشناسی سلامت اهداف جامعی را دنبال میکند که برخی از آنها عبارتند از:
- درک علل و عوامل مرتبط با بیماری
- ارتقای سلامت، پیشگیری و درمان بیماریها
- درک چگونگی واکنش افراد به بیماری، مقابله با آن و بهبودی از آن
- بررسی الگوهای رفتاری مرتبط با شکلگیری بیماریها مثل سیگار کشیدن
- ایجاد انگیزه و تغییر رفتارها در جهت سلامتی و رفاه مثل تشویق به ورزش
- آموزش عمومی مشکلات سلامت و راهکارهای بهبودی آنها از جمله اضافه وزن
روانشناسان سلامت همچنین در سیستم مراقبتهای بهداشتی مشغول به کار هستند و در صدد هستند تا به اهداف زیر دست پیدا کنند.
- بهبود سیستم مراقبتهای بهداشتی و رویکرد دولت به سیاستهای مراقبتهای بهداشتی
- بهبود نحوه برخورد کادر درمان و بیماران با یکدیگر
- کمک به ارتقای درک پزشک از شرایط بیماران
- کمک به کنار آمدن بیماران با تشخیص درمانی خود
- حمایت از افراد با بیماریهای مزمن از جمله سرطان
- کمک به پایبندی بیماران نسبت به برنامههای درمانی
- توصیه برنامههای درمانی مکمل، به کمک دیدگاههای روانشناسی
آموزش شاخههای روانشناسی در فرادرس
تا به این بخش از این مقاله در مجله فرادرس توضیح دادیم روانشناسی سلامت چیست و چه اهدافی دارد. در ادامه نیز به بررسی کاربردهای روانشناسی سلامت میپردازیم. روانشناسی سلامت یکی از انواع شاخههای روانشناسی است که بر ارتباط عوامل روانی و اجتماعی با سلامت جسمانی تمرکز میکند. از جمله شاخههای دیگر روانشناسی میتوان روانشناسی بالینی، روانشناسی کار، روانشناسی فیزیولوژیک، روانشناسی تربیتی، روانشناسی رشد و... را نام برد. برای آشنایی بیشتر با شاخههای گوناگون روانشناسی، میتوانید از مجموعه فیلم آموزشی آنلاین روانشناسی در فرادرس بهره بگیرید.
- فیلم آنلاین آموزش روانشناسی رشد – مرور و حل تست کنکور ارشد در فرادرس
- فیلم آنلاین آموزش روانشناسی اجتماعی + نکات کاربردی در فرادرس
- فیلم آنلاین آموزش روانشناسی اجتماعی پیشرفته + تحلیل نظریهها و کاربردها در فرادرس
- فیلم آنلاین آموزش روانشناسی تحولی ۱ – روانشناسی رشد ۱ در فرادرس
- فیلم آنلاین آموزش روانشناسی شخصیت + نکات کاربردی + گواهینامه در فرادرس
کاربرد روانشناسی سلامت چیست؟
در حالی که که درک ما از ارتباط ذهن و بدن عمیقتر میشود، روانشناسی سلامت نیز به پیشرفت خود ادامه میدهد تا به رفع چالشهای سلامت در جامعه امروزی کمک کند. روانشناسان سلامت با افراد، گروهها و جوامع همکاری میکنند تا عوامل خطر را کاهش دهند، سلامتی کلی افراد را بهبود بخشند و بیماری را کاهش دهند. آنها در زمینههایی از جمله موارد زیر تحقیق و خدمات ارائه میدهند:
- کاهش استرس
- مدیریت وزن
- ترک سیگار
- بهبود تغذیه روزانه
- سلامت خواب
- کاهش رفتارهای جنسی پرخطر
- مراقبتهای آسایشگاهی و مشاوره سوگ
- پیشگیری از بیماری و کمک به درمان بیماریها
- درک اثرات بیماری بر افراد و بهبود آنها
- حفظ دیدگاههای مثبت در مورد بیماری
- اثرات بیماریهای مزمن و مقابله با آن
روانشناسی سلامت همچنین برای درک مسائل پیچیدهای مانند تبعیض در سیستم مراقبتهای بهداشتی، اثرات سلامت روان ناشی از بیماریهای همهگیر مانند ویروس کرونا و... تلاش میکند.
تفاوت روانشناسی سلامت با روانشناسی بالینی چیست؟
روانشناسی سلامت ارتباط بین عوامل روانی و اجتماعی با سلامت جسمانی را بررسی میکند. هدف اصلی این رشته کمک به افراد برای ارتقای سلامتی خود از طریق روشهایی مثل مدیریت استرس، اصلاح سبک زندگی (تغذیه و ورزش)، پایبندی به درمان و حفظ روحیه در بیماریهای مزمن است. روانشناسهای سلامت بیشتر به پیوند بین ذهن و بدن توجه دارند و معمولا با متخصصانی مانند پزشکان، پرستاران، متخصصان تغذیه و سیاستگذاران حوزه سلامت همکاری میکنند. تمرکز آنها بیشتر بر پیشگیری از بیماری، ارتقای سلامت و سیستم مراقبتهای بهداشتی است.
در مقابل، روانشناسی بالینی بر ارزیابی، تشخیص و درمان اختلالهای روانی مانند افسردگی، اضطراب، اسکیزوفرنی، وسواس و... متمرکز است. هدف اصلی روانشناسان بالینی کاهش علائم اختلالهای روانی و بهبود عملکرد روانی مراجعکنندگان از طریق رویکردهای درمانی مانند درمان شناختی-رفتاری، روانکاوی یا انسانگرایانه است. این متخصصان اغلب در مراکز روانشناسی و بیمارستانهای سلامت روان فعالیت میکنند و همکاری نزدیکی با روانپزشکان دارند.
به طور خلاصه، تفاوت اساسی این دو رشته در این است که روانشناسی سلامت بیشتر بر ارتقای سلامت جسم و پیشگیری از بیماری جسمانی تمرکز دارد، در حالی که روانشناسی بالینی بر درمان اختلالهای روانی متمرکز است. به طور کلی، علم روانشناسی شاخههای متعدد و گوناگونی را در بر میگیرد. در مطلب زیر از مجله فرادرس ۳۸ شاخه مختلف روانشناسی را بررسی کردیم و تفاوت آنها را توضیح دادیم. برای آشنایی بیشتر با انواع گرایشهای روانشناسی میتوانید از این مطلب بهره بگیرید.
مدل زیستی اجتماعی در روانشناسی سلامت
امروزه، رویکرد اصلی مورد استفاده در روانشناسی سلامت، «مدل زیستی-اجتماعی» (The Biosocial Model) شناخته میشود. بر اساس این دیدگاه، بیماری و سلامت نتیجه تعاملی پیچیده از عوامل زیستی، روانی و اجتماعی هستند.
- عوامل زیستی شامل شرایط پزشکی، سیستم ایمنی و ویژگیهای ژنتیکی هستند.
- عوامل روانی شامل سبک زندگی، ویژگیهای شخصیتی و سطح استرس هستند.
- عوامل اجتماعی شامل مواردی مانند سیستمهای حمایت اجتماعی، روابط خانوادگی و باورهای فرهنگی میشوند.
رویکرد زیستی-اجتماعی، با تاکید بر اینکه وضعیت روانی، عادتهای رفتاری و زمینههای اجتماعی نیز در شکلدهی سلامت کلی فرد نقش دارند؛ در مقابل «مدل زیستپزشکی» (Biomedical Model) سنتی که بر علل فیزیکی بیماری تمرکز میکند، قرار میگیرد. به عنوان مثال، طبق رویکرد زیستی-اجتماعی فردی که درد مزمنی را تجربه میکند، فقط تحت تاثیر آسیب جسمی قرار نمیگیرد؛ بلکه ممکن است با چالشهای دیگری مانند استرس، مشکلات سلامت روان و فقدان حمایت اجتماعی روبهرو باشد که بر وضعیت روانی و جسمانی او تاثیر میگذارند. یک روانشناس سلامت از مدل زیستی-اجتماعی برای ارزیابی چگونگی تاثیر این عوامل بر شروع، سیر و درمان بیماری استفاده میکند. درک چگونگی تعامل این عوامل به روانشناسها این امکان را میدهد که مداخلات موثرتر و شخصیسازیشدهتر و جامعتری را توسعه دهند.
معرفی کتاب در مورد روانشناسی سلامت
تا به این بخش از این مقاله در مجله فرادرس، توضیح دادیم مدل زیستی اجتماعی در روانشناسی سلامت چیست. در ادامه به معرفی ۵ کتاب مفید برای مطالعه بیشتر علاقهمندان در این زمینه میپردازیم. همچنین به همین منظور میتوانید از فیلم آموزش روانشناسی سلامت – از نظریات تا عوامل موثر بر سلامتی در مجموعه فیلمهای آموزشی روانشناسی فرادرس بهره بگیرید.
۱. کتاب مبانی روانشناسی سلامت
کتاب «مبانی روانشناسی سلامت» (Health Psychology: The Basics) توسط «اریکا کوک» (Erica Cook) و «لین وود» (Lynne Wood) نوشته شده است. این کتاب یک منبع مقدماتی مهم برای آشنایی با مفاهیم اساسی روانشناسی سلامت است و نظریهها و مدلهای کلیدی این حوزه را با استفاده از نمونهها و مطالعات موردی واقعی توضیح میدهد. نویسندگان طیف گستردهای از موضوعات مانند تاثیر استرس بر بیماری، رفتارهای پرخطر، نقش باورها و نگرشها در رفتار، دلایل عدم پایبندی به مصرف دارو، سازگاری با بیماریهای مزمن و... را پوشش میدهند و با رویکردی جامعنگر، تعامل عوامل روانشناختی، اجتماعی و زیستی را در شکلگیری سلامت بررسی میکنند. همچنین با تمرکز ویژه بر سلامت کودکان و نوجوانان، نشان میدهد که تغییرات رشدی چگونه بر رفتارهای سلامت اثر میگذارند.
۲. کتاب مفاهیم کلیدی در روانشناسی سلامت
کتاب «مفاهیم کلیدی در روانشناسی سلامت» (Key Concepts in Health Psychology) نوشته «ایان آلبری» (Ian Albery) و «مارکوس مونافو» (Marcus Munafo) است. این کتاب به توضیح مفاهیم پایه روانشناسی سلامت بسنده نمیکند و تحلیلی منسجم از نظریهها، مدلها، روشها و موضوعات مکمل در روانشناسی سلامت ارائه میدهد. ساختار کتاب بهگونهای است که خوانندگان میتوانند در مدت کوتاهی مفاهیم اصلی را بهخوبی فرا بگیرند و سپس به سراغ مباحث پیشرفتهتر بروند؛ به همین دلیل این اثر علاوه بر دانشجویان روانشناسی به دانشجویان رشتههای مرتبط با سلامت مانند فیزیوتراپی و گفتاردرمانی نیز توصیه میشود.
۳. کتاب روانشناسی سلامت: نظریه، تحقیق و عمل
کتاب «روانشناسی سلامت» (Health Psychology: Theory, Research, Practice) به قلم «دیوید اف. مارکس» (David F. Marks) و همکاران او نوشته شده است. این کتاب با رویکردی انتقادی به روانشناسی سلامت میپردازد و آن را در بستر دنیای واقعی قرار میدهد تا خوانندگان بتوانند نظریهها و پژوهشهای جدید را بهصورت نقادانه ارزیابی کرده و تاثیر آنها را بر سیاستگذاری عمومی، جوامع و افراد درک کنند. کتاب علاوه بر مفاهیم پایه، مباحث بهروزی از جمله استرس و مقابله با آن، ارتباط پزشک و بیمار، مرگ و سوگ، کیفیت زندگی، شرایط مزمن طولانی مدت و مراقبتهای پایان عمر را در بر میگیرد. همچنین، به نابرابریهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی موثر بر سلامت میپردازد.
۴. کتاب روانشناسی سلامت و بیماری: رویکردی چندفرهنگی
کتاب «روانشناسی سلامت و بیماری: رویکردی چندفرهنگی» (The Psychology of Health and Illness: A Multicultural Perspective) به قلم «لزلی دی. فریزر» (Leslie D. Frazier) نوشته شده است. این کتاب بهطور هدفمند بر افزایش آگاهی نسبت به تنوع فرهنگی و نابرابریهای سلامت تاکید دارد و علاوه بر مفاهیم پایه روانشناسی سلامت، موضوعات علمی و پزشکی نوین مانند اپیژنتیک، فلور میکروبی روده، مصرف غیردرمانی داروهای تجویزی، ویروس کرونا و... را بررسی میکند. همچنین این کتاب، به جای رویکرد مبتنی بر نقصها، رویکرد مبتنی بر توانمندیها اتخاد کرده و با بهرهگیری از مثالهای کاربردی و مطالعات موردی دانش خواننده از روانشناسی سلامت را توسعه میدهد. رویکرد متفاوت این کتاب آن را به گزینهای جذاب برای روانشناسها، پرستارها و سایر رشتههای مرتبط با سلامت تبدیل میکند.
۵. کتاب روانشناسی سلامت: رویکردی میانرشتهای
کتاب «روانشناسی سلامت: رویکردی میانرشتهای» (Health Psychology: An Interdisciplinary Approach) توسط دبورا فیش راگین (Deborah Fish Ragin) تدوین شده است. این کتاب رویکردی میانرشتهای دارد و از علوم مختلفی از جمله روانشناسی، انسانشناسی، زیستشناسی، اقتصاد، پزشکی، بهداشت عمومی و جامعهشناسی بهره میگیرد. همچنین، با تکیه بر چهارچوبهای فرهنگی و اجتماعی، پیچیدگی سلامت انسان را از سطوح فردی تا ساختاری تحلیل کرده با دیدگاهی عمیق و جهانشمول برای خواننده فراهم میکند.
مرسی از معرفی منابع برای مطالعه 👍