رفتارهای پرخطر چیست و چه علتی دارند؟ – انواع + روش های پیشگیری

انواع رفتارهای پرخطر

آشنایی با مثال‌هایی از انواع رفتارهای پر خطر، به شما کمک می‌کند که زودتر بتوانید آن‌ها تشخیص دهید و از آن‌ها دوری کنید. به همین دلیل در ادامه برخی از انواع رفتار پرخطر را همراه با نتایج آن توضیح می‌دهیم.

استفاده از مواد مخدر

استفاده از هر گونه مواد مخدر شامل شیشه، کوکائین، تریاک، هروئین، اکستازی، ماریجوانا و ... عواقبی جدی برای سلامتی ذهن و بدن دارد. مواد مخدر می‌تواند سیستم ایمنی را تضعیف کند. در نتیجه، فرد مستعد ابتلا به انواع بیماری‌ها می‌شود. بسته به نوع مواد،‌ آن‌ها می‌توانند بر ریه‌ها، قلب، کلیه، کبد و... اثر جدی بگذارند و باعث مشکلات سلامتی شدید شوند.

اگرچه ممکن است مصرف مواد در کوتاه مدت لذت‌بخش باشد، اما در بلند مدت مشکلات مدیریت خشم، اضطراب و احساس افسردگی همراه با مصرف مواد دیده می‌شود. افرادی که مواد مخدر مصرف می‌کنند، معمولا با افت تحصیلی روبه‌رو می‌شوند و بیشتر از دیگران ترک تحصیل می‌کنند. این موضوع بر فرصت‌های کاری آن‌ها در آینده تاثیر می‌گذارد و می‌تواند باعث شود که آن‌ها وارد فرایندهای مجرمانه‌ شوند. در نهایت، مصرف مواد می‌تواند روی روابط خانوادگی و دوستانه تاثیر منفی بگذارد، چرا که اغلب افراد از فردی که مواد مصرف می‌کند، فاصله می‌گیرند. بسیاری از نوجوانان فکر می‌کنند که موادی مانند ماریجوانا که به اصطلاح طبیعی‌تر یا سبک‌تر هستند، اثر مخربی ندارد در حالی که چنین نیست.

تحقیقات ثابت کرده است که مغز انسان تا ۲۵ سالگی هنوز در حال رشد است. THC (Delta-9-tetrahydrocannabinol) درون ماریجوانا روند فرایند میلین‌سازی در سلول‌های مغزی را کند می‌کند. میلین‌سازی فرایندی است که به سلول‌های شما اجازه می‌دهد با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. به همین علت، مصرف ماریجوانا به خصوص در سنین پایین‌تر می‌تواند باعث تغییرات دائمی و کاهش عملکرد شناختی در مسیر رشد شود.

آسیب شناسی روانی کودک و نوجوان – آموزش به زبان ساده

فیلم آموزش تعریف روانشناسی تربیتی در فرادرس

استفاده از الکل

مصرف الکل در نوجوانی می‌تواند پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدتی بر مغز و رفتار داشته باشد. از آنجا که بخش‌های مرتبط با تصمیم‌گیری و کنترل تکانه در مغز نوجوان هنوز در حال رشد هستند، الکل می‌تواند توانایی نوجوان برای کنترل رفتار، تصمیم‌گیری سالم و تشخیص موقعیت‌های خطرناک را مختل کند و احتمال رفتارهای پرخطر را افزایش دهد.

همچنین مصرف الکل در نوجوانی بر رشد سالم و ارتباط بخش‌های مختلف مغز، از جمله نواحی مرتبط با تصمیم‌گیری، یادگیری، حافظه و تنظیم هیجانات تاثیر منفی می‌گذارد. شروع مصرف الکل در سنین پایین‌تر با افزایش احتمال ابتلا به اعتیاد به الکل و مشکلات سلامت روان مانند اضطراب و افسردگی مرتبط است و می‌تواند منجر به افت تحصیلی شود. در برخی موارد، الکل حتی ممکن است منجر به مرگ افراد شود. برای مثال، بسیاری از داروها با الکل تداخل دارند و مصرف آن‌ها با یکدیگر بسیار خطرناک است.

استفاده از سیگار، قلیان و ویپ

سیگار، قلیان و ویپ همگی شامل نیکوتین، سایر مواد شیمیایی و در برخی موارد فلزات سنگین هستند. در کنار اینکه استنشاق این مواد به ریه افراد آسیب می‌رساند، می‌تواند منجر به اثرات منفی بر رشد بدن و ذهن نیز بشود. استفاده از نیکوتین در سنین نوجوانی ممکن است تمرکز، یادگیری یا کنترل رفتار را برای فرد دشوارتر کند.

نیکوتین حتی می‌تواند مغز فرد را آموزش دهد و فرد را برای سایر اعتیادهای دارویی آسیب‌پذیرتر کند. از سوی دیگر، اعتیاد به نیکوتین استرس‌زا است. وقتی مغز شما هوس نیکوتین می‌کند، ممکن است احساس افسردگی، اضطراب و تحریک‌پذیری را تجربه کنید و در تمرکز و خواب مشکل پیدا کنید. تمامی این موارد، استفاده از نیکوتین را جزو رفتارهای پرخطر قرار می‌دهد.

استفاده نامناسب از داروهای پزشکی

به خاطر داشته باشید که استفاده نامناسب از داروها و قرص‌های پزشکی نیز می‌تواند جزو رفتارهای پرخطر محسوب شود. هر نسخه پزشکی با توجه به شرایط منحصر به فرد بیمار نوشته می‌شود و به این معنی نیست که این دارو برای دیگران هم مفید است. استفاده خودسرانه یک دارو، استفاده در دوزهای کمتر یا بیشتر، استفاده طولانی‌مدت‌تر یا کوتاه‌مدت‌تر و... همگی می‌تواند منجر به عوارضی شود که گاه جبران‌پذیر نیستند. این موضوع به خصوص در مورد داروهای روان‌پزشکی صدق می‌کند که تاثیر زیادی بر روی مغز و عملکرد شما می‌گذارند. اگر فکر می‌کنید که نیاز به دارویی دارید، حتما با روانپزشک یا پزشک در مورد مصرف آن مشورت کنید.

پرخاشگری فیزیکی

یکی دیگر از رفتارهای پرخطری که ممکن است در دوره نوجوانی بروز پیدا کند، رفتارهای پرخاشگرانه است. پرخاشگری تنها به درگیری و آسیب فیزیکی محدود نمی‌شود و می‌تواند در قالب‌های کلامی و سایبری نیز ظاهر شود:

پرخاشگری فیزیکی: دعوا کردن، تخریب وسایل، تخریب اماکن عمومی، کتک‌کاری کردن، قلدری کردن، هل دادن و ...
پرخاشگری کلامی:‌ ناسزا گفتن، داد زدن، مسخره کردن، شایعه پراکنی و ...
پرخاشگری سایبری: قلدری در فضای مجازی، شایعه پراکنی در فضای مجازی، آزار و اذیت در فضای مجازی، و ...

این رفتارها علاوه بر آسیب رساندن به فرد مقابل، می‌توانند پیامدهای منفی قابل توجهی برای خود نوجوان داشته باشند، از جمله از بین رفتن اعتماد در روابط، طرد شدن و در بسیاری از موارد، درگیر شدن با پیامدهای قانونی.

جدول توصیف کننده انواع پرخاشگری — نمونه‌هایی از انواع پرخاشگری

راه های کنترل خشم چیست ؟ – به زبان ساده + ۳۰ روش عملی

فیلم روانشناسی اجتماعی چیست؟ + تعریف و کاربرد در فرادرس

بزهکاری و حمل سلاح

علاوه بر پیامدهای اجتماعی، بزهکاری نوجوانان می‌تواند پیامدهای گسترده و بلندمدتی را برای خود نوجوان به همراه داشته باشد و مسیر رشد فردی، تحصیلی و اجتماعی او را تحت تاثیر قرار دهد. درگیر شدن با دستگاه قضایی نه ‌تنها آزادی فرد را برای مدتی محدود می‌کند، بلکه ممکن است سابقه‌ای بر جای بگذارد که در آینده مانع فرصت‌های تحصیلی و شغلی او باشد.

از سوی دیگر، این شرایط معمولا با افزایش احتمال سوءمصرف مواد و تشدید مشکلات سلامت روان، از جمله افسردگی، اضطراب و اختلال سلوک همراه است. پیامدهای بزهکاری در حوزه آموزش نیز قابل توجه است و غیبت‌های مکرر، افت عملکرد تحصیلی و حتی ترک تحصیل را در برمی‌گیرد. علاوه بر این، برچسب اجتماعی ناشی از بزهکاری، تجربه تبعیض و احساس طردشدگی، بازگشت موفق نوجوان به جامعه را دشوارتر می‌کند و در نتیجه، احتمال تداوم مشکلات اجتماعی، تحصیلی و حتی تکرار رفتارهای بزهکارانه را افزایش می‌دهد.

رفتارهای مربوط به هیجان‌جویی

نوجوان‌ها معمولا با هدف تجربه هیجان، افزایش آدرنالین، اثبات توانایی‌های فردی یا جلب توجه و پذیرش از سوی همسالان، اقدام به انجام برخی از رفتارهای پر خطر می‌کنند. از جمله این رفتارها می‌توان رفتارهایی مثل رانندگی با سرعت غیرمجاز، ورود به مناطق ممنوعه یا خطرناک، انجام چالش‌های پرخطر، صخره‌نوردی یا شنا در مکان‌های ناایمن را نام برد. چنین رفتارهایی احتمال آسیب جسمی یا مشکلات قانونی را افزایش می‌دهند و می‌توانند پیامدهای جدی جسمانی، روانی و قانونی برای نوجوان به همراه داشته باشند.

روابط عاطفی همراه با خشونت

روابط عاطفی همراه با خشونت یکی دیگر از رفتارهای آسیب‌زایی است که ممکن است در دوره نوجوانی رخ دهد. این نوع رفتارها می‌توانند احساس امنیت، سلامت روان و کیفیت روابط نوجوان را تحت تاثیر قرار دهند و حتی در مواردی پیامدهای جدی و طولانی‌مدت داشته باشند. خشونت می‌تواند هم در روابط عاطفی حضوری و هم روابط آنلاین وجود داشته باشد و رخ دادن آن در بستر روابط آنلاین به این معنی نیست که آن‌ها پر خطر نیستند.

آشنایی با دسته‌بندی انواع خشونت به شما کمک می‌کند که بتوانید زودتر آن‌ها را تشخیص دهید و از خود محافظت کنید:

«خشونت فیزیکی» (Physical Violence): زمانی رخ می‌دهد که فرد با اعمال نیروی فیزیکی به شریک خود آسیب می‌رساند.
«خشونت روانی» (Psychological Violence): به هر رفتاری به منظور ایجاد آسیب روانی و اعمال کنترل بر زندگی شریک عاطفی گفته می‌شود.

خشونت روانی می‌تواند شامل داد زدن، ترساندن و تهدید کردن، «دستکاری روانی» (Manipulation)، «وارونمایی حقیقت» (Gaslighting)، «باج‌گیری عاطفی» (Emotional blackmail) و ... باشد.

تکنیک ها و روش های مدیریت خشم — راهنمای کاربردی

فیلم آموزش روان‌شناسی عمومی ۱ در فرادرس

آموزش مهارت های زندگی برای نوجوانان با فرادرس

تا به این بخش از این مقاله در مجله فرادرس، توضیح دادیم که رفتار پرخطر چیست و انواع اصلی آن کدامند. دانستن این موضوع به نوجوانان کمک می‌کند تا بتوانند از خود مراقبت کنند اما مهارت‌های دیگری نیز وجود دارند که یک نوجوان می‌تواند برای محافظت از خود فرابگیرد. برای آشنایی با مهارت های زندگی برای نوجوانان می‌توانید از مجموعه آموزش ویژه نوجوانان – جامع و کاربردی در فرادرس بهره بگیرید.

مجموعه آموزش ویژه نوجوانان – جامع و کاربردی فرادرس — برای دسترسی به مجموعه فیلم آموزش ویژه نوجوانان – جامع و کاربردی فرادرس، روی تصویر کلیک کنید.

علت رفتارهای پرخطر چیست؟

نوجوانی دوره‌ای از رشد است که با تمایل به کسب تجربیات جدید، کنجکاوی و جست‌وجوی استقلال همراه است. در این مرحله، نوجوان تلاش می‌کند توانایی‌ها، محدودیت‌ها و مرزهای شخصی خود را کشف کند و از این طریق هویت فردی و ارزش‌های مستقل خود را شکل دهد. بسیاری از نوجوانان به ماجراجویی و فعالیت‌های پرخطر گرایش پیدا می‌کنند، زیرا مغز آن‌ها نسبت به تجربه‌های لذت‌بخش و پاداش‌دهنده حساس‌تر است و همین موضوع انگیزه جست‌وجوی هیجان را افزایش می‌دهد. این ویژگی‌ها، در صورتی که در مسیر مناسبی هدایت شوند، بخشی طبیعی از فرایند رشد و آماده شدن برای پذیرش مسئولیت‌های بزرگسالی محسوب می‌شوند.

با این حال، نوجوانان در مقایسه با بزرگسالان بیشتر مستعد تصمیم‌گیری‌های لحظه‌ای و «تکانشی» (Impulsive) هستند؛ یعنی بیشتر ممکن است پیش از اقدام، پیامدهای رفتار خود را به‌طور کامل ارزیابی نکنند. این مسئله تا حدی به رشد تدریجی مغز مربوط می‌شود؛ زیرا نواحی مسئول برنامه‌ریزی، پیش‌بینی پیامدها و کنترل تکانه‌ها تا حدود ۲۵ سالگی به بلوغ کامل نمی‌رسند. در نتیجه، نوجوانان ممکن است میزان خطر برخی رفتارها را کمتر از واقعیت برآورد کنند یا حتی آن‌ها را فاقد خطر جدی بدانند.

علاوه بر این، نیاز به تعلق داشتن و پذیرفته شدن در گروه همسالان، یکی از ویژگی‌های برجسته این دوره است. نوجوان ممکن است برای کسب تایید، جلب توجه یا هماهنگ شدن با هنجارهای گروه، به رفتارهایی روی آورد که در شرایط عادی انجام نمی‌دهد. تمایل به تحت تاثیر قرار دادن دیگران، خودنمایی یا انجام رفتارهایی که در گروه همسالان هنجار تلقی می‌شوند، می‌تواند احتمال گرایش به رفتارهای پرخطر و در برخی موارد رفتارهای بزهکارانه را افزایش دهد. از سوی دیگر، فشارهای روانی، احساس انزوا یا مشکلات هیجانی نیز می‌توانند احتمال بروز رفتارهای پرخطر را بیشتر کنند، زیرا برخی نوجوانان این رفتارها را به‌عنوان راهی برای مقابله با احساسات ناخوشایند انتخاب می‌کنند.

علت رفتارهای پر خطر در نوجوانان — علت رفتارهای پرخطر در نوجوانان

شیوه ارزیابی خطر در نوجوانان به شرایط محیطی نیز وابسته است؛ به‌گونه‌ای که در حضور بزرگسالان یا در موقعیت‌های آرام معمولا تصمیم‌های منطقی‌تری می‌گیرند، اما در موقعیت‌های هیجانی یا زمانی که در جمع همسالان قرار دارند، احتمال تصمیم‌گیری‌های تکانشی و رفتارهای پرخطر افزایش می‌یابد. در نتیجه، محیط زندگی و الگوهای رفتاری بزرگسالان نقش مهمی در شکل‌گیری این رفتارها دارند؛ به‌طوری که میزان نظارت والدین، هنجارهای اجتماعی، دسترسی به فرصت‌های پرخطر و مشاهده رفتارهای ناسالم در والدین یا مراقبان، همگی می‌توانند احتمال گرایش نوجوان به رفتارهای پرخطر و بزهکارانه را افزایش دهند.

آسیب شناسی روانی کودک و نوجوان – آموزش به زبان ساده

فیلم آموزش روان‌شناسی تربیتی – مرور و حل سوالات کنکور در فرادرس

چگونه می‌توان از رفتارهای پر خطر پیشگیری کرد؟‌

راهکارهایی وجود دارد که به شما کمک می‌کند تا بهتر از خودتان مراقب کنید و از رفتارهای پر خطر دوری کنید. در ادامه به برخی از این راهکارها می‌پردازیم.

محصول، خدمات یا برند خود را در مجله فرادرس معرفی کنید.

با والدین یا یک بزرگسال مورد اعتماد صحبت کنید

درباره نگرانی‌ها، فشار همسالان یا موقعیت‌های دشوار صادقانه صحبت کنید و در صورت نیاز از بزرگسالان کمک بخواهید. داشتن یک فرد قابل اعتماد برای مشورت می‌تواند به شما کمک کند تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرید و در شرایط دشوار احساس تنهایی نکنید. اگر نمی‌توانید با والدین خود صحبت کنید، دیگر اعضای فامیل مثل خاله، عمو و .. را در نظر بگیرید. مشاورین و معلم‌های مدرسه نیز می‌توانند در این زمینه به شما کمک کنند.

برای موقعیت‌های پرخطر از قبل برنامه داشته باشید

پیش از قرار گرفتن در جمع دوستان، تصمیم بگیرید اگر با رفتارهایی مانند مصرف الکل یا مواد روبه‌رو شدید، چگونه واکنش نشان خواهید داد. داشتن یک برنامه از پیش تعیین‌شده، احتمال تصمیم‌گیری‌های تکانشی را کاهش می‌دهد و پایبندی به تصمیمات سالم را آسان‌تر می‌کند.

برای حفظ امنیت خود اولویت قائل شوید

هنگام تصمیم‌گیری، فقط به این فکر نکنید که آیا ممکن است گرفتار شوید یا نه. مهم‌تر از آن، به این فکر کنید که آیا انتخاب شما می‌تواند به خودتان یا دیگران آسیب برساند. یعنی به جای اینکه از خود بپرسید «آیا گیر می‌افتم؟» از خود بپرسید که «آیا این کار به من آسیبی خواهد زد؟» چراکه هدف اصلی، مراقبت از خود و حفظ امنیت است. تمرکز بر حفظ امنیت، به شما کمک می‌کند پیامدهای احتمالی رفتارهای خود را بهتر در نظر بگیرید.

دوستان و تفریحات خود را آگاهانه انتخاب کنید

معاشرت با دوستانی که رفتارهای مسئولانه‌تری دارند، احتمال قرار گرفتن در موقعیت‌های پرخطر را کاهش می‌دهد. شرکت در فعالیت‌های ورزشی، فعالیت‌های هنری، فعالیت‌های داوطلبانه و سایر سرگرمی‌های سازنده شانس شما را برای دوستی با افراد سالم‌تر بالا می‌برد. از سوی دیگر، این فعالیت‌ها فرصت تجربه هیجان و ایجاد احساس موفقیت را فراهم می‌کنند و می‌توانند جایگزین مناسبی برای رفتارهای پرخطر باشند.

برای مقابله با استرس از راهکارهای سالم استفاده کنید

به‌جای روی آوردن به رفتارهای پرخطر، از روش‌هایی مانند صحبت کردن با افراد مورد اعتماد، انجام فعالیت‌های مورد علاقه یا سایر راهکارهای سالم برای مدیریت فشارهای روانی و هیجانی استفاده کنید. این مهارت‌ها به شما کمک می‌کنند بدون به خطر انداختن سلامت خود با مشکلات کنار بیایید. اگر استرس و اضطراب زیادی تجربه می‌کنید، می‌توانید از فیلم آموزش رایگان چه راه هایی برای کاهش استرس وجود دارد فرادرس بهره بگیرید.

در موقعیت‌های ناایمن درخواست کمک کنید

ممکن است گاهی خودتان یا دوستانتان در موقعیتی قرار بگیرید که از کنترل شما خارج شده یا امنیتتان را تهدید کند. در چنین شرایطی، از درخواست کمک از والدین یا یک بزرگسال مورد اعتماد نترسید. لازم نیست برای حفظ استقلال خود همه موقعیت‌ها را به‌تنهایی مدیریت کنید. درخواست کمک در چنین شرایطی بخشی از مراقبت از خود است و بزرگسالان قابل اعتماد می‌توانند به شما کمک کنند تا از یک موقعیت خطرناک خارج شوید. در صورت لازم می‌توانید از کمک مراجعی مثل پلیس، مراکز مشاوره، اورژانس اجتماعی و ... نیز استفاده کنید.