اختلال های روان تنی چه هستند؟ – به زبان ساده + انواع و نشانه ها

استرس و اضطراب می‌توانند مشکلات بسیاری در زندگی ما به وجود بیاورند. گاهی اوقات، این اثر منفی فراتر از روان رفته و بر جسم ما تاثیر می‌گذارد. برای مثال، استرس‌های روانی باعث تشدید علائم بیماری‌های جسمانی از جمله فشار خون، آسم و سندروم روده تحریک‌پذیر می‌شوند. چنین شرایطی «اختلال روان‌تنی» نامیده می‌شود، یعنی اختلالی که هم از بدن و هم از روان تاثیر می‌گیرد. در این مطلب از مجله فرادرس توضیح می‌دهیم اختلال روا‌ن‌تنی چیست و چه نشانه‌هایی دارد. در گام بعدی، به بررسی نشانه‌های آن در کودکان می‌پردازیم و علت‌های آن را بررسی می‌کنیم. سپس، انواع اختلال های روان تنی را معرفی می‌کنیم و در مورد شیوه تشخیص آن‌ها صحبت می‌کنیم. علاوه بر این، تفاوت این نوع اختلال را با اختلال‌های مشابه بطور مفصل بررسی می‌کنیم. در آخر، به راهکارهای درمان این دسته از اختلال‌ها می‌پردازیم.

اختلال روان تنی چیست؟‌

«اختلال های روان‌ تنی» یا «سایکوسوماتیک» (Psychosomatic) اختلال‌هایی هستند که از ذهن و بدن همزمان تاثیر می‌گیرند. این اختلال‌ها شامل طیفی از بیماری‌ها می‌شود که استرس روانی بتواند روی بروز و شدت آن‌ها تاثیر بگذارد، یعنی میزان استرس می‌تواند در فعال شدن بیماری زمینه‌ای و تغییر در شدت علائم فیزیولوژیکی آن نقش داشته باشد. این اختلال‌های می‌توانند شامل شرایط قلبی، گوارشی، اگزما و ... باشند. یک مثال دیگر، مشکلات سیستم ایمنی در اثر تجربه استرس مزمن است.

تشخیص و درمان این دسته از بیماری‌ها دشوار بنظر می‌رسد. به همین دلیل، برخی از مردم به اشتباه تصور می‌کنند که این اختلال‌ها خیالی هستند و آن‌ها را نشانه تمارض در نظر می‌گیرند. در حالی که این طور نیست و نشانه‌های اختلال های روان‌ تنی، مثل بیماری‌های دیگر، باعث رنج فرد شده و نیازمند درمان پزشکی هستند. در کنار درمان پزشکی، استفاده از راهکارهای مدیریت استرس برای درمان این اختلال‌ها ضروری است. در نظر داشته باشید که واژه «روان‌تنی» گاه به عنوان هر گونه اختلال و بیماری که با ارتباط بین بدن و روان شناخته می‌شود، بکار می‌رود. با این حال، «اختلال روان‌تنی» تعریف خاص علمی خودش را دارد که در ادامه توضیح می‌دهیم.

نشانه‌ های اختلال های روان تنی

نشانه‌‌های اختلال های روان تنی می‌توانند بسیار متفاوت باشد چراکه بر شرایط فیزیولوژیکی پایه بدن فرد استوار هستند. مهم‌ترین نکته در شناخت نشانه‌های اختلال های روان تنی را می‌توان به این شکل بیان کرد:

1. اغلب یک بیماری زمینه‌ای یا استعداد ابتلا به آن در فرد وجود دارد.
2. نشانه‌های بیماری با استرس روانی بیشتر، شدت می‌گیرند و با افزایش بهداشت روانی فرد، کاهش می‌یابند.

برای مثال، در فردی که مبتلا به دیابت است، استرس می‌تواند باعث افزایش قند خون یا مدیریت سخت‌تر آن شود، یا در فردی که زمینه‌ای برای ناراحتی‌های گوارشی دارد، استرس باعث مشکلاتی از جمله اسهال، یبوست، نفخ و ناراحتی‌های شکمی می‌شود.

فیلم آموزش بررسی و شناخت انواع اختلال شخصیت + گواهینامه در فرادرس

کلیک کنید

برخی از نشانه‌های رایج عبارتند از:

• درد قفسه سینه و احساس تپش قلب
• فشار خون بالا
• خستگی و مشکلات خواب
• لرزش
• نفس‌تنگی و آسم
• سردرد و سرگیجه
• گرفتگی عضلات و قفل شدن فک
• مشکلات گوارشی و تغییر در اشتها
• مشکلات جنسی
• تضعیف سیستم ایمنی

در اختلال های روان تنی این نشانه‌ها اغلب در کنار نشانه‌های روانی مثل «کلافگی» (Overwhelmed)، اضطراب، تحریک‌پذیری و افسردگی دیده می‌شوند. برای درک تفاوت نشانه‌ها در این اختلال با اختلال‌های مشابه توصیه می‌شود بخش «تشخیص های افتراقی اختلال های روان تنی» در همین نوشته را مطالعه کنید.

آموزش اختلال های روانپزشکی با فرادرس

تا به این بخش از این مطلب در مجله فرادرس، توضیح دادیم اختلال روان تنی چیست و نشانه‌های آن کدام‌اند. در ادامه به بررسی نشانه‌های اختلال های روان تنی در کودکان و علت شکل‌گیری این اختلال‌ها می‌پردازیم. درک صحیح نشانه‌های اختلال‌های روانپزشکی و تمایز آن‌ها از یکدیگر نیازمند مطالعه و دانش عمیق‌ است. به همین منظور، می‌توانید از مجموعه فیلم آموزش روانشناسی در فرادرس بهره بگیرید:

• فیلم آموزش روانپزشکی + ۱۴ اختلال و نمونه بالینی فرادرس
• فیلم آموزش رایگان اختلالات عصبی چیست؟ + تاثیر بر تنظیم فعالیت ‌های بدنی فرادرس
• فیلم آموزش داروهای موثر بر سیستم عصبی مرکزی | نوروفارماکولوژی – بخش یکم فرادرس
• فیلم آموزش فیزیولوژی سیستم عصبی مرکزی + گواهینامه فرادرس

اختلال های روان تنی در کودکان

نشانه ‌های اختلال روان تنی در کودکان می‌تواند بسته به سن آن‌ها متفاوت باشد. کودکان خردسال‌تر، که هنوز توانایی بیان احساسات خود از طریق کلمات را ندارند، اغلب استرس را به شکل نشانه‌های فیزکی تجربه می‌کنند. برخی از نشانه‌ های روان تنی رایج در این سن عبارتند از:

• دل درد
• درد قفسه سینه
• سردرد
• نفس تنگی
• خستگی مزمن
• درد عضلات و کمر

این نشانه‌ها معمولا در اثر شرایطی مانند مشکلات خانوادگی و مشکلات در مدرسه شدت می‌گیرند. در صورت عدم‌رسیدگی،‌ این مشکلات می‌توانند باعث مشکلات روانشناختی عمیق‌تر شوند. در نتیجه، اگر چنین علائمی در کودکان مشاهده می‌کنید، رسیدگی به این موضوع را الویت قرار دهید. در ابتدا بررسی کنید که این نشانه‌ها براساس چه مشکلات فیزویولژیکی زمینه‌ای بنا شده‌اند. سپس، دلایل روانشناسی و استرس‌های موجود در زندگی کودک را بررسی کنید. در صورم لزوم می‌توانید از روانشناس یا روانپزشک کودک مشورت بگیرید.

علت اختلال های روان تنی

افرادی که از نظر روانی یا فیزیولوژیکی نسبت به استرس حساس‌تر هستند، بیشتر در خطر ابتلا به اختلال های روان تنی قرار دارند. به زبان علوم اعصاب، اختلال‌ های روان تنی از کارکرد نامناسب سیستم عصبی خودکار ناشی می‌شوند. سیستم عصبی خودکار مدیریت اعمال غیرارادی بدن مثل ضربان قلب، فشار خون و گوارش را به عهده دارد و به دو بخش «پاراسمپاتیک» (Parasympathetic) و «سمپاتیک» (Sympathetic) تقسیم می‌شود. سیستم پاراسمپاتیک، حالت استراحت و هضم غذا را فعال می‌کند و سیستم سمپاتیک حالت‌های «جنگ یا گریز» (Fight or Freeze) را به عهده دارد.

فیلم آموزش روش های پژوهش در علوم اعصاب یا نوروساینس Neuroscience + گواهینامه در فرادرس

کلیک کنید

با وجود استرس، سیستم سمپاتیک فعال می‌شود؛ فشار خون، قند خون، ضربان قلب و سرعت تنفس بالا می‌رود و خون از سمت اندام‌های گوارشی به سمت عضله‌های اسکلتی بدن حرکت می‌کند. در نتیجه، تغییر در فعالیت‌های گوارشی شکل می‌گیرد و فعالیت‌های احیاکننده بدن کاهش می‌یابد. همچنین، جریان خون در بخش جلویی مغز که مسئول عملکردهای اجرایی مثل تمرکز، مدیریت تکانه و هیجان است، کمتر می‌شود. علاوه بر این، تاثیرات استرس از طریق «عصب واگ» (Vagus Nerve) در بدن پخش می‌شوند. این عصب به طور مستقیم با سیستم گوارشی در تماس است و فعالیت نامتناسب آن می‌تواند باعث دردهای شکمی شود.

بیشتر افراد می‌توانند از نظر جسمی یا ذهنی دوره‌های کوتاهی از استرس را تحمل کنند اما با توجه به تغییراتی که ذکر کردیم، استرس طولانی مدت باعث فرسودگی ذهن شده و به سیستم‌های بدن آسیب می‌رساند. اختلال‌های روان‌تنی یکی از راه‌هایی هستند که این آسیب‌ها در آن خود را نشان می‌دهند. برای آشنایی بیشتر با شیوه‌های تعامل ذهن و بدن می‌توانید از فیلم آموزش رایگان روانشناسی فیزیولوژیک فرادرس بهره بگیرید.

انواع اختلال های روان تنی

تحقیقات جدید نشان می‌دهند که استرس روانی در شدت گرفتن بسیاری از نشانه‌های فیزیولوژیکی نقش دارد. با این حال، برخی از بیماری‌ها به نظر می‌‎رسد که بیش از سایر بیماری‌ها مستعد تاثیرپذیری از استرس هستند. برخی از این بیماری‌ها عبارتند از:

• اختلال‌های گوارشی از جمله زخم معده و «سندروم روده تحریک‌پذیر» (Irritable Bowel Syndrome | IBS)
• اختلال‌های قلبی عروقی فشار خون بالا
• مشکلات پوستی مثل پسوزیاس، اگزما و «درماتیت عصبی» (Neurodermatitis)
• اختلال‌های جنسی و کاهش میل جنسی
• بیماری‌های استخوانی مثل آرتروز و روماتیسم
• «فیبرومیلاژیا» (Fibromyalgia)
• مشکلات تیروئید
• دیابت
• اضافه وزن
• برخی از انواع سردرد
• شبه تشنج
• آسم

تشخیص اختلال های روان تنی

تشخیص اختلال های روان تنی چالش‌برانگیز است چرا که هیچ معیار مشخصی وجود ندارد که ارائه‌دهندگان خدمات درمانی جهت تشخیص اختلال های روان‌تنی از آن استفاده کنند. از سوی دیگر، استرس مفهومی ذهنی است و فقط شما می‌توانید تعیین کند که آیا وجود دارد یا چقدر شدید است. با این حال، پزشکان اغلب برای تشخیص اختلال های روان تنی، در مورد سطح استرس شما در بازه‌های زمانی مختلف سوال می‌کنند تا بتوانند بررسی کنند آیا استرس بر نشانه‌های جسمانی‌ شما تاثیر می‌گذارد یا خیر. آن‌ها گاهی اوقات از پرسشنامه‌ها و نمره‌گذاری‌ها نیز استفاده می‌کنند.

در ادامه، پزشکان ممکن است راهکارهایی به شما ارائه دهند تا بتوانید استرس خود را مدیریت کنید. در صورتی که استرس بالا در زندگی برای شما چالش‌ ایجاد کرده و نگران تاثیر آن بر سلامتی خود هستید، می‌توانید از مطلب زیر در مجله فرادرس بهره بگیرید. در این مطلب ۱۶ راهکار موثر برای مدیریت مشکلات زندگی و کاهش استرس‌های ناشی از آن‌ها توضیح داده شده است.

تشخیص های افتراقی اختلال های روان تنی

گاهی اوقات اختلال‌های روان ‌تنی با دیگر اختلال های روانشناسی اشتباه گرفته می‌شود. چنین اشتباهاتی درمان مناسب را به تعویق انداخته و باعث پیشروی بیماری می‌شود. در نتیجه، شناخت تفاوت اختلال های روان تنی با دیگر اختلال‌های مشابه ضروری است.

تفاوت اختلال روان تنی با اختلال تبدیلی چیست؟

«اختلال تبدیلی» (Conversion Disorder) یک اختلال روانشناسی است که در طی آن، استرس‌های روانی به شکل غیرارادی به نشانه‌های شبه عصبی، از جمله فلجی، نابینایی و تشنج‌های شبه‌ صرعی تبدیل می‌شوند. این نشانه‌ها معمولا به شکلی بروز می‌کنند که هیچ توضیح پزشکی قابل قبولی برای آن وجود ندارد، برای مثال در کوری تبدیلی، در حالی که فرد واقعا بینایی خود را از دست می‌دهد، هیچ مشکلی در عملکرد چشم و اعصاب دیده نمی‌شود. اختلال تبدیلی امروزه به نام «اختلال عملکردی عصبی» (Functional Neurological Disorder) نیز شناخته می‌شود.

تفاوت اختلال تبدیلی با اختلال روان تنی در این است که در اختلال تبدیلی یک اختلال شبه عصبی، به طور خاص و ناگهانی ظاهر می‌شود. در حالی که، در اختلال‌ های روان تنی، استرس بر بروز یا شدت یک بیماری زمینه‌ای تاثیر می‌گذارد که شامل طیف وسیعی از بیماری‌ها از جمله مشکلات گوارشی، عروقی، پوستی و... می‌شود.

لازم به ذکر است که گاهی اوقات، از جمله در مورد IBS، تشخیص دقیق مکانیسم‌های پزشکی بیماری می‌تواند دشوار باشد. با این حال، در اختلال های روان تنی معمولا تغییرات یا مشکلات فیزیولوژیک قابل مشاهده و اندازه‌گیری وجود دارد. برای مثال، در دیابت قند خون بالا و در IBS علائم عملکردی مانند نفخ و درد شکمی دیده می‌شود؛ اما در اختلال تبدیلی علت یا آسیب پزشکی قابل شناسایی برای نشانه‌ها وجود ندارد. به بیان دیگر، اختلال‌ های روان ‌تنی حاصل تعامل عوامل روانی و جسمانی هستند اما به نظر می‌رسد در اختلال تبدیلی نقش عوامل روانشناسی برجسته‌تر است.

تفاوت اختلال جسمانی سازی با اختلال روان تنی چیست؟

«اختلال جسمانی سازی» (Somatization Disorder) اختلالی است که در آن فرد نشانه‌های جسمانی از جمله درد، خستگی و سرگیجه را تجربه می‌کند که ممکن است با یا بدون علت پزشکی مشخص باشند و در عین حال، دل‌مشغولی و نگرانی بسیار زیادی نسبت به آن‌ها دارد. به طوری که این نگرانی باعث اختلال در زندگی و عملکرد وی می‌گردد. در واقع، با وجود اینکه نشانه‌های جسمانی واقعا تجربه می‌شوند، این نحوه تفسیر این نشانه‌ها توسط فرد و واکنش او است که مشکل اصلی را ایجاد می‌کند. به بیان دیگر، شدت نگرانی، اضطراب و پیگیری فرد بسیار شدیدتر از شدت خود نشانه‌ها است. اختلال جسمانی سازی امروزه به نام «اختلال نشانه‌های جسمانی» (Somatic Symptom Disorder) نیز شناخته می‌شود.

اختلال های روان‌ تنی و اختلال علائم جسمی هر دو شامل ترکیبی از مشکلات روانی و نشانه‌های جسمانی هستند اما روابط علت و معلولی آنها متفاوت است. اختلال علائم جسمانی زمانی اتفاق می‌افتد که فرد تمرکز شدیدی روی نشانه‌های جسمانی دارد و این تمرکز و تفسیر او است که باعث استرس و اختلال در زندگی روزمره می‌شود. اختلال روان‌تنی زمانی اتفاق می‌افتد که استرس، شدت بیماری‌های زمینه‌ای فرد را بیشتر می‌کند.

تفاوت اختلال اضطراب بیماری با اختلال روان تنی چیست؟

«اختلال اضطراب بیماری» (Illness Anxiety Disorder) زمانی اتفاق می‌افتد که فرد ترسی شدید و غیرواقعی نسبت به ابتلای به یک بیماری جدی دارد. در این اختلال، فرد عملکردهای معمول بدن را به عنوان علائم بیماری‌های نگران‌کننده تفسیر می‌کند. برای مثال، دائم نگران است که مبادا قلب او دچار مشکل باشد یا به سرطان مبتلا شده باشد. برای همین، به شکل ممتد به پزشک‌های مختلف مراجعه کرده یا نشانه‌های بیماری‌ها را آنلاین جست‌وجو می‌کند تا از سلامت خود مطمئن شود. اختلال اضطراب بیماری به نام «هیپوکندریا» (Hypochondria) نیز شناخته می‌شود. در صورتی که جست‌وجوی آنلاین بیماری‌ها وجود داشته باشد، به آن «سایبرکندریا» (Cyberchondria) نیز گفته می‌شود.

تفاوت اختلال اضطراب بیماری با اختلال روان تنی در این است که در اختلال اضطراب بیماری، یا علائم وجود ندارد یا بسیار خفیف است، اما فرد آن‌ها را به‌عنوان بیماری جدی تفسیر می‌کند. در حالی که در اختلال روان تنی یک بیماری زمینه‌ای وجود دارد که استرس بر شدت آن تاثیر می‌گذارد.

تفاوت اختلال بد شکل انگاری بدن با اختلال روان تنی چیست؟

«اختلال بد شکل‌انگاری بدن» (Body Dysmorphic Disorder) اختلالی است که طی آن فرد به شدت نگران و دل‌مشغول اشکالاتی است که در واقعیت به چشم دیگران نمی‌آیند اما خودش فکر می‌کند در ظاهر او وجود دارند. تفاوت اختلال بد شکل انگاری بدن با اختلال روان تنی در این است که در اختلال بد شکل انگاری بدن، فرد تنها نگران ایرادات ظاهری خود است و این اختلال ارتباطی با بیماری‌های جسمانی ندارد.

راهکارهای درمان اختلال های روان تنی

با توجه به اینکه اختلال های روان تنی می‌توانند بر بخش‌های مختلفی از بدن تاثیر بگذارند، هر بیماری یا نشانه درمان‌ خاص خود را دارد. در چنین شرایطی، ارائه‌دهندگان خدمات درمانی معمولا رویکردی جامع در پیش می‌گیرند و علاوه بر درمان خود بیماری، روش‌هایی برای مدیریت استرس نیز توصیه می‌کنند. این روش‌ها می‌تواند شامل روان‌درمانی مانند درمان شناختی-رفتاری، درمان‌های مبتنی بر ذهن‌آگاهی، یا در صورت نیاز داروهایی مانند داروهای ضدافسردگی و ضداضطراب باشد. همچنین ممکن است فرد در کنار پزشک مربوطه، به متخصصان سلامت روان مانند روان‌شناس یا روان‌پزشک ارجاع داده شود.