حلقه قفل فاز (PLL) چیست؟ – از صفر تا صد

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
حلقه قفل فاز در رادیو، مخابرات، کامپیوترها و سایر کاربردهای الکترونیکی مورد استفاده قرار میگیرد. از این مدارات میتوان برای دمدولاسیون یک سیگنال، بازیابی یک سیگنال از یک کانال مخابراتی نویزی، تولید یک فرکانس پایدار در ترکیبکنندههای فرکانسی و یا توزیع دقیق پالسهای کلاک در ادوات الکترونیکی مدرن با فرکانسهای خروجی کسری از هرتز تا چندین گیگا هرتز استفاده کرد.
اساس حلقه قفل فاز
در تصویر زیر، یک دیاگرام ساده از حلقه قفل فاز را میتوان مشاهده کرد.

بر اساس بلوک دیاگرام فوق، حلقه قفل فاز از سه المان اساسی تشکیل شده است.
آشکارساز فاز (Phase Detector)
اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ (Voltage Controlled Oscillator) یا VCO
فیلتر حلقه (Loop Filter)
این مدار به منظور فیلتر کردن خروجی مقایسهگر یا آشکارساز فاز در حلقه قفل فاز مورد استفاده قرار میگیرد. این فیلتر هر مولفهای از سیگنالهای مقایسه شده در آشکارساز فاز را از خط VCO یا به عبارت دیگر ورودی VCO و سیگنال مرجع حذف میکند. این مدار همچنین بسیاری از مشخصههای حلقه مانند پایداری حلقه، سرعت قفل و ... را تعیین میکند.
در عملکرد کلی حلقه قفل فاز، طراحی فیلتر حلقه از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. مدار واقعی فیلتر حلقه در حلقه قفل فاز، ساختار بسیار سادهای دارد، اما تاثیر آن روی عملکرد حلقه قفل فاز بسیار گسترده است. در طراحی مدار فیلتر حلقه، انتخاب مقادیر معمولا به نحوی انجام میگیرد که یک تعادل بسیار دقیق بین تعدادی الزامات متناقض (Conflicting Requirements) به دست آید.
تاثیرات فیلتر حلقه روی عملکرد حلقه قفل فاز
مشخصههای فیلتر حلقه روی برخی از کارکردهای حلقه قفل فاز تاثیر میگذارد. مهمترین این مشخصهها عبارتند از:
پاسخ گذرا (Transient Response): در برخی کاربردها ممکن است ضروری باشد که حلقه قفل فاز سیگنال دیگری را تعقیب کند یا فرکانس خود را تغییر دهد. فیلتر حلقه، به گونهای عمل میکند که سرعت پاسخ کاهش یابد. هر چقدر پهنای باند فیلتر باریکتر باشد، فرکانس قطع فیلتر پایینتر خواهد بود و در نتیجه، سرعت پاسخ حلقه برای پاسخ دادن به تغییرات پایینتر خواهد بود و برعکس، اگر حلقه به یک پاسخ سریع به تغییرات در فرکانس نیاز داشته باشد، آنگاه به پهنای باند حلقه وسیعتر نیاز است.
عملکرد حلقه قفل فاز
مفاهیم اساسی در عملکرد حلقه قفل فاز، ساده هستند، اما محاسبات ریاضی و المانهای زیاد در عملکرد مدار آن بسیار پیچیده به نظر میرسند. بلوک دیاگرام یک سیستم حلقه قفل فاز، نشان دهنده سه المان اساسی در عملکرد هستند. این المانها، همان طور که در بخش قبل به صورت اختصاری معرفی شدند، عبارتند از: آشکارساز فاز، اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ و فیلتر حلقه.
در یک مدار حلقه قفل فاز ساده، سیگنال مرجع و سیگنال اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ، به دو پورت ورودی مدار آشکارساز فاز متصل میشوند. خروجی مدار آشکارساز فاز، که یک سیگنال خطا است، به فیلتر حلقه وارد میشود و سپس ولتاژ خطای فیلتر شده، به اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ باز گردانده میشود. دیاگرام عملکرد حلقه قفل فاز در تصویر زیر نشان داده شده است.

اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ یا VCO در حلقه قفل فاز، سیگنالی را تولید میکند که وارد آشکارساز فاز میشود. در اینجا فاز سیگنالهای تولیدی در اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ و سیگنال مرجع ورودی با یکدیگر مقایسه میشوند و یک سیگنال خطا به عنوان نتیجه حاصل میشود. این مقدار خطا، متناظر با مقدار اختلاف فاز بین دو سیگنال است.
سیگنال خطا ایجاد شده توسط آشکارساز فاز، از یک فیلتر پایین گذر عبور میکند که بسیاری از مشخصههای حلقه کلی را تعیین میکند. فیلتر پایین گذر، هر المان فرکانس بالا در سیگنال خطا را حذف میکند. سیگنال خطا پس از عبور از فیلتر، به عنوان ولتاژ تنظیمکننده، به ترمینال کنترل اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ اعمال میشود. اندازهگیری میزان تغییرات در ولتاژ خطا، با این هدف انجام میگیرد که مدار تلاش کند تا اختلاف فاز و در نتیجه اختلاف فرکانس بین دو سیگنال را کاهش دهد.
در ابتدا حلقه در حالت قفل نیست، اما ولتاژ خطای به وجود آمده، فرکانس اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ را به سمت فرکانس سیگنال مرجع سوق میدهد و این کار تا زمانی ادامه مییابد که مدار نتواند خطا را بیشتر از آن کاهش دهد و در نتیجه مدار در این حالت قفل خواهد شد. زمانی که حلقه قفل فاز، در مود قفل قرار گیرد، یک خطای ولتاژ حالت ماندگار به وجود میآید. با استفاده از یک تقویتکننده بین آشکارساز فاز و مدار اسیلاتور، خطای واقعی بین سیگنالها را میتوان به سطح بسیار کوچکی کاهش داد. با این حال، باید همیشه مقداری ولتاژ در ترمینال مدار اسیلاتور VCO وجود داشته باشد؛ زیرا این ولتاژ مدار را به سمت فرکانس صحیح هدایت میکند.
این واقعیت که ولتاژ خطای پایدار در مدار وجود دارد، به این معنی است که فاز بین سیگنال مرجع و سیگنال VCO تغییر نمیکند. عدم تغییر فاز بین این دو سیگنال باعث میشود که دو سیگنال دقیقا دارای فرکانس یکسانی باشند.
تابع انتقال حلقه قفل فاز
در تصویر زیر یک دیاگرام دیگر از حلقه قفل فاز را میتوان مشاهده کرد.

زمانی که دو ورودی، سیگنالهایی کوچک باشند، آشکارساز فاز در این مدار یک ضربکننده خواهد بود.
دو سیگنال ورودی را به صورت زیر فرض میکنیم:
در روابط فوق، سیگنال ورودی به آشکارساز فاز، ورودی دوم آشکارساز فاز از مدار مقسم، فرکانس سیگنال ورودی، فاز سیگنال ورودی و فاز سیگنال خروجی از مقسم هستند.
معادله اساسی حلقه در دیاگرام فوق به صورت زیر به دست میآید:
که در این رابطه، برابر با فاکتور ضرب در ضربکننده با ابعاد است.
به دلیل وجود فیلتر پایین گذر در حلقه، میتوان از فرکانسهای بالا در روابط صرف نظر کرد و رابطه را به صورت زیر بازنویسی کرد.
در رابطه جدید، برابر با فاکتور بهره ضربکننده در آشکارساز فاز است و با واحد ولت بر رادیان اندازهگیری میشود. خروجی فیلتر حلقه میان گذر برابر است با:
تغییرات فاز در خروجی مدار اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ به صورت خطی با ولتاژ کنترل در ورودی VCO متناسب است. بنابراین میتوان نوشت:
که در این فرمول، برابر با فاکتور بهره اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ و مرتبه تقسیم مقسم است. با استفاده از نوتیشن لاپلاس، معادلات اساسی حلقه را میتوان به صورت زیر بازنویسی کرد:
اختلاف فاز بین دو سیگنال ورودی به آشکارساز فاز را با نشان میدهیم و به صورت زیر آن را محاسبه میکنیم:
تابع انتقال حلقه بسته حلقه قفل فاز به صورت زیر به دست میآید:
ولتاژ ورودی به اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ را میتوان به طریق زیر به دست آورد:
در حلقه قفل فاز معمولا فیلتر حلقه پایین گذر، یک فیلتر پسیو یا یک فیلتر اکتیو مرتبه دوم است. در تصویر زیر میتوان شماتیک این دو فیلتر را مشاهده کرد.

تابع انتقال یک فیلتر پسیو که در شکل سمت چپ نشان داده شده است را میتوان به صورت زیر نوشت:
که در آن داریم:
تابع انتقال مربوط به یک فیلتر اکتیو که در شکل سمت راست تصویر فوق دیده میشود را نیز میتوان به صورت زیر نوشت:
اگر باشد، آنگاه داریم:
در رابطه فوق موارد زیر برقرار هستند:
تابع انتقال حلقه بسته فیلتر پسیو و اکتیو مرتبه دوم به صورت زیر به دست میآید. برای فیلتر پسیو میتوان نوشت:
و برای فیلتر اکتیو مرتبه دوم نیز داریم:
$$ H_{ \mathrm { atv }} (s) = \frac {K_{ \mathrm { o }} K_{\mathrm{d}} \left ( s \tau_{ 2 \mathrm { a }}+ 1 \right) / \tau_{ \mathrm { la }}} { s^{2} + s \left ( K_{ \mathrm { o }} K_{ \mathrm { d }} \tau_{2 \mathrm { a }} / \tau_{ 1 \mathrm { a }} \right) + K_{\mathrm{o}} K_{\mathrm{d}} / \tau_{\mathrm{la}}}<br /> \ $$این دو تابع انتقال حلقه بسته را میتوان به این صورت بازنویسی کرد:
که در آن برابر با فرکانس طبیعی حلقه و برابر با فاکتور میرایی هستند. در نتیجه میتوان روابط زیر را برای فیلتر پسیو نوشت:
همچنین برای فیلتر اکتیو مرتبه دوم روابط زیر برقرار هستند:
آیسی حلقه قفل فاز ۵۶۵
عملکرد حلقه قفل فاز در یکی از سه مود زیر قرار دارد:
- مود آزادگرد (Free Running Mode)
- مود تسخیر (Capture Mode)
- مود قفل (Lock Mode)
در ابتدا، زمانی که هیچ ورودی اعمال نشده باشد، عملکرد حلقه قفل فاز در حالت آزادگرد قرار دارد. زمانی که یک سیگنال با یک فرکانس خاص به مدار اعمال شود، فرکانس سیگنال خروجی از اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ، شروع به تغییر میکند. در این مرحله، گفته میشود که حلقه قفل فاز در مود تسخیر قرار میگیرد. فرکانس سیگنال خروجی از اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ به صورت پیوسته تغییر میکند تا زمانی که فرکانس آن با فرکانس سیگنال ورودی برابر شود. زمانی که مدار به این هدف برسد و دو فرکانس با یکدیگر برابر شوند، مدار در مود قفل قرار میگیرد.
یکی از متداولترین آیسیهایی که به عنوان مدار حلقه قفل فاز مورد استفاده قرار میگیرد، آیسی ۵۶۵ است. این آی سی یک پکیج ۱۴ پینی دو ردیفه یا DIP است که دیاگرام پینهای آیسی ۵۶۵ را میتوان در تصویر زیر مشاهده کرد.

میتوان با مراجعه به تصویر فوق به کاربرد هر پین پی برد. برای عملکرد آی سی به عنوان حلقه قفل فاز، لازم است که فقط از ۱۰ پایه از ۱۴ پایه آن استفاده کنیم. این پایهها از شماره ۱ تا ۱۰ در تصویر فوق مشخص شدهاند. اما ۴ پایه باقی مانده یعنی پایههای ۱۱ تا ۱۴ با علامت NC مشخص شدهاند که به معنای عدم اتصال (No Connection) است.
خروجی مدار VCO، که در واقع خروجی کل حلقه قفل فاز نیز محسوب میشود، در پین شماره ۴ از آی سی ۵۶۵ قرار دارد. در این مدار پینهای شماره ۲ و ۳ به زمین متصل شدهاند. فرکانس خروجی مدار اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ را میتوان به صورت ریاضی مطابق با رابطه زیر نشان داد.
در رابطه بالا، ، مقاومت خارجی متصل به پین شماره ۸ آیسی و ، خازن خارجی متصل به پین شماره ۹ آیسی است. با انتخاب مقادیر مناسب برای و ، میتوان فرکانس خروجی مدار اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ را تعیین کرد.
کاربرد مدار حلقه قفل فاز
ورودی حلقه قفل فاز سیگنالی است که باید حلقه روی آن قفل شود. سپس مدار حلقه قفل فاز میتواند سیگنالی مشابه با سیگنال ورودی را در خروجی اسیلاتور کنترل شده با ولتاژ خود ایجاد کند. در نگاه اول ممکن است این کار مفید به نظر نرسد، اما با دقت بیشتر، میتوان به کاربرد آن در بسیاری از مدارات پی برد. برخی از کاربردهای حلقه قفل فاز در زیر آورده شدهاند.
ترکیبکنندههای فرکانسی غیرمستقیم (Indirect Frequency Synthesizers): یکی از مهمترین کاربردهای حلقههای قفل فاز، استفاده از آنها در ترکیبکنندههای فرکانسی است. اگرچه ترکیبکنندههای دیجیتال مستقیم نیز میتوانند مورد استفاده قرار بگیرند، اما ترکیبکنندههای فرکانسی غیرمستقیم دارای کاربردهای خاص خود هستند و به همین دلیل یکی از مهمترین کاربردهای حلقه قفل فاز را شکل میدهند.
بازیابی سیگنال (Signal Recovery): این قابلیت که حلقه قفل فاز میتواند روی یک سیگنال قفل کند، آن را قادر میسازد تا یک سیگنال صاف و اصطلاحا تمیز (Clean) را در خروجی ایجاد کند. حلقه قفل فاز میتواند در صورت ایجاد وقفه (Interruption) کوتاه، فرکانس سیگنال را به خاطر بسپارد. به همین دلیل، این حوزه از کاربردهای حلقه قفل فاز، در مداراتی مورد استفاده قرار میگیرد که امکان دارد برای یک بازه کوتاه زمانی در سیگنال وقفه ایجاد شود. به عنوان مثال، هنگام استفاده از انتقالات پالسی (Pulsed Transmissions) میتوان از حلقه قفل فاز استفاده کرد.
در علم الکترونیک و مخابرات، شکلدهی پالس (Pulse Shaping) به فرایندی اطلاق میشود که طی آن، شکل موج پالس انتقال داده شده را تغییر میدهند. هدف از این کار این است که سیگنال انتقالی را برای هدف خود یا برای کانال مخابراتی منطبقتر کنند. معمولا این کار را با محدود کردن پهنای باند موثر انتقال انجام میدهند.
توزیع زمان (Timing Distribution): یکی دیگر از کاربردهای حلقه قفل فاز، توزیع بسیار دقیق پالسهای کلاک زمانبندی در مدارت منطقی دیجیتال مانند یک سیستم میکروپروسسوری است.
اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، مطالب و آموزشهای زیر نیز به شما پیشنهاد میشوند:
- مجموعه آموزشهای مهندسی برق
- آموزش الکترونیک ۳
- مجموعه آموزشهای مهندسی مخابرات
- آموزش طراحی فیلتر و سنتز مدار
- فیلتر میان گذر پسیو — از صفر تا صد
- اشمیت تریگر با اپ امپ — از صفر تا صد
- نسبت سیگنال به نویز چیست؟ — از صفر تا صد
^^
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














درود ویژه مهندس
کاهش یا افزایش ولتاژ در این جمله ای که فرمودین
(باید همیشه مقداری ولتاژ در ترمینال مدار اسیلاتور VCO وجود داشته باشد) چه تاثیری در عملکرد مدار یا میزان مصرف انرژی داره؟
اگه ممکنه در این مورد توضیح بیشتر بفرمایید
با تشکر