اختلال شخصیت ضد اجتماعی چیست؟ – به زبان ساده + علائم و راهکارها

حتما تا به حال با افرادی روبه‌رو شده‌اید که به هیچ حریم و قانونی پایبند نیستند، به هیچ‌کس احترام نمی‌گذارند و همواره دردسر و آشوب به همراه دارند. بسیاری از این افراد به اختلال شخصیت ضد اجتماعی دچار هستند. در این مقاله از مجله فرادرس توضیح می‌دهیم اختلال شخصیت ضد اجتماعی چیست و چه علائمی دارد. سپس، به بررسی این اختلال در کودکان می‌پردازیم و پیامدهای آن را بررسی می‌کنیم. در گام بعدی علت‌ها و انواع آن را مطالعه کرده و به سراغ شیوه تشخیص و تمایز آن از اختلال‌های مشابه می‌رویم. در آخر، راهکارهای درمان این اختلال را بیان می‌کنیم.

اختلال شخصیت ضد اجتماعی چیست؟

«اختلال شخصیت ضد اجتماعی» (Anti-Social Personality Disorder | ASPD) یک اختلال روانشناختی است که در آن فرد به طور مداوم اخلاق را زیر پا می‌گذارد و حقوق و احساس دیگران را نادیده می‌گیرد. افراد مبتلا به این اختلال تمایل دارند به شکل عمدی دیگران را عصبانی یا ناراحت کنند و با دیگران خشونت‌آمیز و ظالمانه رفتار می‌کنند. آن‌ها فاقد همدلی هستند و از رفتار خود پشیمان نمی‌شوند. این دسته افراد اغلب قانون را نقض می‌کنند و فعالیت‌های مجرمانه دارند. آن‌ها دروغ می‌گویند، «رفتارهای تکانشی» (Impulsive Behavior) آسیب‌رسان دارند و در پذیرش مسئولیت‌های خود در خانواده، محیط کار و... دچار مشکل هستند. علاوه بر این، توانایی مدیریت خشم خود را ندارند و به شکل اغراق‌آمیزی دیگران را مقصر مشکلات زندگی خود می‌دانند. این اختلال در مردان تا سه برابر بیشتر از زنان دیده می‌شود.

علائم اختلال شخصیت ضد اجتماعی

علائم و شدت آن‌ها در این اختلال از فردی به فردی دیگر متفاوت است. برخی از علائم رایج در اختلال شخصیت ضد اجتماعی عبارتند از:

• رفتار خشونت‌آمیز و خصمانه نسبت به دیگران
• بی‌توجهی به حقوق دیگران و بی‌احترامی به آن‌ها
• شیادی و دروغ گفتن برای سوءاستفاده از دیگران
• استفاده از جذابیت و فریبندگی برای به دام انداختن دیگران
• «دستکاری روانی» (Manipulate) دیگران و بهره‌کشی از آن‌ها
• حس برتری، خودمحوری و باور به قدرتمندتر بودن از دیگران
• نادیده گرفتن مکرر اخلاقیات، هنجارهای اجتماعی و قانون
• درگیری با قانون و فعالیت‌های مجرمانه
• انجام رفتارهای تکانشی و کارهای خطرناک بدون توجه به ایمنی خود و دیگران
• نداشتن احساس گناه و عدم پشیمانی از آسیب‌رساندن به دیگران
• بی‌مسئولیتی در زمینه‌ خانواده، تحصیلی، مالی و کاری

اختلال شخصیت اجتماعی جزو اختلال‌های شخصیتی و پایدار است. این اختلال بین ۲۰ تا ۴۰ سالگی بالاترین شدت علائم خود را نشان می‌دهد. با گذشت زمان، ممکن است علائم خاصی از جمله رفتارهای آسیب‌رسان و مجرمانه در برخی از افراد کاهش پیدا کند. این کاهش می‌تواند نتیجه تاثیر افزایش سن و کاهش انرژی ذهن و بدن باشد یا می‌تواند در اثر افزایش آگاهی آن‌ها از عواقب اعمال خود رخ بدهد.

اختلال شخصیت ضد اجتماعی در کودکان

تشخیص اختلال شخصیت ضد اجتماعی تنها بعد از ۱۸ سالگی ممکن است. با این حال، بزرگسالان مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی، معمولا تا قبل از سن ۱۵ سالگی علائم «اختلال سلوک» (Conduct Disorder) را نشان می‌دهند. این اختلال جزو اختلال‌های روانشناختی کودکان است و علائم رایج آن عبارتند از:

• پرخاشگری و نافرمانی مداوم
• دروغگویی مداوم
• آزار دادن انسان‌ها به خصوص کودکان دیگر
• آسیب رساندن به حیوانات
• آتش‌سوری عمدی
• دزدی و تخریب اموال
• نقض جدی و مداوم قوانین

علائم این اختلال با علائم اختلال‌های دیگری از جمله «اختلال نقص توجه-بیش‌فعالی» (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder | ADHD)، «اختلال نافرمانی مقابله‌ای» (Oppositional Defiant Disorder | ODD) و افسردگی در کودکان همپوشانی دارد. به همین دلیل، واجب است که تشخیص حتما توسط روانشناسی یا روانپزشک کودک‌ و نوجوان صورت بگیرد. با تشخیص و درمان زودهنگام اختلال سلوک، می‌توان این رفتارها را در کودکی متوقف کرد. در غیر این صورت، فرد به احتمال زیاد در بزرگسالی به اختلال شخصیت ضد اجتماعی تبدیل می‌شود.

توجه کنید که اختلال‌های مربتط با سبک دلبستگی مثل «اختلال دلبستگی واکنشی» (Reactive Attachment Disorder)، «اختلال تعامل اجتماعی مهارگسیخته» (Disinhibited Social Engagement Disorder) و «اختلال‌های تجزیه‌ای» (Dissociative Disorder) در کودکی نیز بیشتر از دیگران مستعد تبدیل شدن به اختلال شخصیت ضد اجتماعی در بزرگسالی هستند و تشخیص و درمان زودهنگام آن‌ها حائز اهمیت است.

یادگیری انواع اختلال شخصیت با فیلم های آموزشی فرادرس

همان‌طور که اشاره کرده کردیم، اختلال شخصیت ضد اجتماعی یکی از اختلال‌های شخصیتی است که تا به این بخش از این مقاله در مجله فرادرس علائم آن را در کودکان و بزرگسالان بررسی کردیم. در ادامه نیز به بررسی پیامدهای این اختلال می‌پردازیم. با این حال، شناخت عمیق‌تر این اختلال و دیگر اختلال‌های روانشناسی، نیازمند مطالعه بیشتر است. به همین منظور، می‌توانید از مجموعه فیلم آموزشی آنلاین روانشناسی در فرادرس بهره بگیرید.

• آموزش اختلال شخصیت پارانوئید – علائم و نشانه‌ های پارانویا در فرادرس
• آموزش اختلال شخصیت نمایشی چیست و چه ویژگی هایی دارد؟ + روش‌های درمان در فرادرس
• آموزش بررسی و شناخت انواع اختلال شخصیت + گواهینامه در فرادرس
• آموزش آموزش روانپزشکی + ۱۴ اختلال و نمونه بالینی در فرادرس

پیامدهای اختلال شخصیت ضد اجتماعی

به‌طور کلی پیامدهای اختلال شخصیت ضد اجتماعی خطرناک است چرا که می‌تواند باعث آسیب روانی و فیزیکی جدی به خود فرد و دیگران شود. موارد زیر از جمله آسیب‌های رایج در این اختلال هستند:

• همسرآزاری یا کودک‌آزاری
• مشکلات مربوط به اعتیاد به الکل، مواد مخدر و قمار
• زندانی شدن یا بازداشت مداوم
• اقدام به خودکشی یا تلاش برای کشتن شخص دیگری
• افزایش احتمال سایر اختلال‌های روانی مانند افسردگی یا اضطراب
• مشکلات جدی در زمینه مالی، تحصیلی یا اجتماعی
• مرگ زودرس، اغلب به دلیل رفتارهای خشونت‌آمیز و آسیب‌رسان

علت شکل‌گیری اختلال شخصیت ضد اجتماعی

عوامل مختلفی در شکل‌گیری اختلال شخصیت ضد اجتماعی هستند. از جمله این عوامل می‌توان ژنتیک، ساختارهای مغزی و تجربه‌های محیطی را نام برد. در واقع به نظر می‌رسد که یک استعداد ژنتیکی و فیزیولوژیک در یک محیط متلاطم می‌تواند به این اختلال منجر شود. در ادامه هر کدام از این موارد موثر را به شکل مختصر بررسی می‌کنیم.

نقش ژنتیک در شخصیت ضد اجتماعی

مطالعات نشان داده‌اند که اگر یکی از بستگان بیولوژیکی شما مبتلا به اختلال شخصیت ضداجتماعی باشد، خطر ابتلای شما به آن افزایش می‌یابد. پژوهش‌های روی دوقلوهای همسان نیز نقش ژنتیک را در رفتار ضداجتماعی و اختلال سلوک تایید کرده‌اند. در نتیجه می‌توان گفت اختلال شخصیت ضداجتماعی دارای پایه‌ی ژنتیکی قابل‌توجهی است. به نظر می‌رسد بعضی برخی ژن‌ها مانند MAO-A و SLC6A4 با پرخاشگری، تکانشگری و ویژگی‌های ضداجتماعی مرتبط هستند.

ساختارهای مغزی

سروتونین یک انتقال‌دهنده مغزی است که خلق‌وخو و احساس شادی را تنظیم می‌کند. افراد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی ممکن است سطوح پایین‌تری از سروتونین در مغز خود داشته باشند چراکه سطوح پایین‌تر این ماده با رفتارهای تکانشی و پرخاشگری ارتباط دارد. از نظر مغزی نیز، این اختلال با کاهش ماده خاکستری و فعالیت کمتر در نواحی پیش‌پیشانی و ساختارهایی مانند «بادامه» (Amygdala) و «اینسولا» (Insula) همراه است. این نواحی که در تنظیم هیجان، مهار رفتار و تصمیم‌گیری نقش دارند.

تجربه‌های محیطی

عوامل محیطی، به‌ویژه تجربه‌های اولیه زندگی و فضای خانوادگی، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری اختلال شخصیت ضد اجتماعی دارند. کودکانی که در کنار والدینی خود دارای رفتارهای ضداجتماعی یا اعتیادی هستند، رشد می‌کنند؛ بیشتر در خطر ابتلا به این اختلال هستند. فقدان محبت، بی‌توجهی، مراقبت بی‌ثبات و رفتارهای غیرقابل‌پیشینی از سوی والدین نیز احتمال ابتلا به این اختلال را در کودکان افزایش می‌دهد. همچنین، ASPD به‌طور چشمگیری با تروماهای دوران کودکی مانند سوءاستفاده جنسی، خشونت جسمی، رهاشدگی و تجربه‌های تهدیدکننده‌ی زندگی ارتباط دارد. چنین اتفاقاتی، سبک دلبستگی ناکارآمدی در کودک به وجود می‌آورد. از سوی دیگر، کودکان در این چنین محیط‌هایی در معرض فعال‌سازی مزمن سیستم استرس قرار می‌گیرند؛ وضعیتی که با افزایش کورتیزول و کاهش هورمون‌هایی مانند اکسی‌توسین همراه است. این شرایط می‌تواند رشد نواحی مغزی مسئول تنظیم هیجان، همدلی و پیوند عاطفی را مختل کند.

انواع اختلال شخصیت ضد اجتماعی

«تئودور میلون» (Theodore Millon)، روانشناس آمریکایی، اختلال شخصیت ضد اجتماعی را به ۵ زیرگروه تقسیم می‌کند که از تلفیق سایر اختلال‌های روانشناسی با شخصیت ضد اجتماعی به وجود می‌آیند. در ادامه هر یک از این زیرگروه‌ها را توضیح می‌دهیم.

شخصیت ضد اجتماعی کوچ‌نشین

«شخصیت ضد اجتماعی کوچ‌نشین» (Nomadic ASPD) ترکیبی از اختلال شخصیت ضد اجتماعی، «اختلال شخصیت اسکیزوئید» (Schizoid Personality Disorder) و «اختلال شخصیت اجتنابی» (Avoidant Personality Disorder) است. این زیرشاخه از شخصیت‌ ضد اجتماعی، با کناره‌گیری عاطفی شدید، اجتناب از روابط و انزوا نزدیک شناخته می‌شود، در حالی که عدم همدلی و سو‌ءاستفاده‌گری را نیز به نمایش می‌گذارند. به این افراد کوچ‌نشین گفته می‌شود چون اغلب جابه‌جایی‌های تکانشی و مکرری را در شغل و مکان زندگی تجربه می‌کند. یک مثال از شخصیت ضد اجتماعی کوچ‌نشین، «چالز منسون» (Charles Manson) است که همواره در حاشیه جامعه به شکلی درویشی زندگی می‌کرد و در نهایت با راه اندازی یک فرقه جان صدها نفر را گرفت.

شخصیت ضد اجتماعی شرور

«شخصیت ضداجتماعی شرور» (Malevolent ASPD) از سلطه‌گری، تحقیر و آزار دیگران لذت می‌برد. این افراد معمولا قربانی‌های ضعیف‌تر را هدف رفتارهای خصمانه، انتقام‌جویانه و حساب‌شده خود قرار می‌دهند. این نواع از شخصیت ضد اجتماعی، حاصل تلفیق شخصیت اجتماعی، سلطه‌گری، «شخصیت آزارگر» (Sadistic Personality) و «اختلال شخصیت پارانویید» (Paranoid Personality Disorder) است. به طوری که پارانویای آن‌ها باعث می‌شود رفتارهای خنثی دیگران را نیز به شکل تهدید ادراک کنند و به شکل تهاجمی واکنش نشان بدهند.

شخصیت ضد اجتماعی حریص

«شخصیت ضد اجتماعی حریص» (Covetous ASPD) ترکیبی از حسادت مزمن، احساس محرومیت اجتماعی و در نتیجه خصومت و سرکشی علیه جامعه را تجربه می‌کند. این افراد باور دارند که جامعه چیزی را از آن‌ها دریغ کرده و بنابراین آن‌ها محق هستند تا آن را از دیگران بگیرند. به همین دلیل، رفتارهای خصمانه، فریبکارانه و مجرمانه از خود نشان می‌دهند. برای مثال، «پاتریک بیتمن» (Patrick Bateman) در فیلم «روان‌پریش آمرکایی» (American Psycho) بسیار نزدیک به شخصیت اجتماعی حریص است چراکه همواره خود را با دیگران مقایسه می‌کند و به‌خاطر برتری‌هایی که فکر می‌کند دیگران دارند، آن‌ها را مستحق مرگ می‌داند.

شخصیت ضد اجتماعی ریسک‌پذیر

افراد مبتلا به «شخصیت اجتماعی ریسک‌پذیر» (Risk-Taking ASPD) ترکیبی از هیجان‌جویی افراطی، بی‌حسی هیجانی و بی‌اعتنایی به پیامدها را به نمایش می‌گذارند. آن‌ها به شکل مزمنی احساس بی‌حسی و برانگیختگی پایین دارند. در نتیجه، برای فرار از آن، به رفتارهای پرخطر روی می‌آورند. خطر و شکست قوانین به آن‌ها هیجان و حس زنده بودن تزریق می‌کند. برای همین، هیچ توجهی به پیامدهای آن ندارند و برایشان مهم‌ نیست که رفتارهای خطرناک آن‌ها چقدر ممکن است خودشان یا دیگران را به خطر بیندازد.

شخصیت ضد اجتماعی آبرومند

«شخصیت ضداجتماعی آبرومند» (Reputation-Defending Antisocial Subtype) بر حفظ تصویر شکست‌ناپذیر و قدرتمند خود متمرکز است. این شخصیت ترکیبی از «اختلال شخصیت خودشیفته» (Narcissistic Personality Disortder) و اختلال شخصیت ضد اجتماعی است. به همین علت، رفتارهای ناشی از اغراق در قدرتمندی را به نمایش می‌گذارد و با پرخاشگری نمایشی تلاش به حفظ سلطه اجتماعی خود دارد. این افراد اغراق‌، دروغگویی و خودبزرگ‌بینی را برای محافظت از عزت‌نفس خود به کار می‌برند و به هر تهدیدی علیه اعتبار خود با پرخاشگری و ارعاب پاسخ می‌دهند. آن‌ها به هر قیمتی دنبال حفظ تصویر خود هستند و مهم نیست که دیگران بهای آن را می‌پردازند.

تشخیص اختلال شخصیت ضد اجتماعی در DSM-5

در حال حاضر، تمام اختلال‌های روانی بر اساس یک کتاب آسیب‌شناسی روانی مرجع به نام «راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی» (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders | DSM) طبقه‌بندی و شناسایی می‌شوند. بنابر نسخه پنجم این کتاب (DSM-5)، برای شخصیت ضد اجتماعی چهار معیار تشخیصی وجود دارد که از میان آن‌ها، معیار A دارای هفت ویژگی فرعی است.

• معیار A: بی‌اعتنایی به حقوق دیگران و نقض آن‌ها از سن ۱۵ سالگی، به‌نحوی که با یکی از هفت ویژگیِ فرعی زیر نشان داده شود:
  1. ناتوانی در رعایت قوانین و هنجارها، به شکلی که رفتارهای آن‌ها منجر به بازداشت قانونی شود یا بازداشت قانونی را ایجاب کند
  2. دروغ‌گویی، فریب و دست‌کاری روانی دیگران، برای سود یا سرگرمی شخصی
  3. رفتارهای تکانشی و ناگهانی
  4. تحریک‌پذیری و پرخاشگری، به شکل حمله‌ یا دعوای مکرر با دیگران
  5. نادیده گرفتن آشکار ایمنی خود و دیگران
  6. الگویی از بی‌مسئولیتی از جمله ناتوانی در حفظ ثبات شغلی یا عمل کردن به وعده‌های مالی
  7. فقدان پشیمانی که با بی‌تفاوتی یا بهانه‌تراشی برای بدرفتاری، اذیت یا دزدی از دیگران مشخص می‌شود
• معیار B: فرد حداقل ۱۸ ساله باشد
• معیار C: در سابقه فرد نشانه‌هایی از وجود اختلال سلوک پیش از ۱۵ سالگی وجود داشته باشد
• معیار D: رفتار ضداجتماعی در بستر «اختلال طیف اسکیزوفرنی» (Schizophrenic Spectrum Disorder) یا «اختلال دوقطبی» (Bipolar Disorder) رخ نمی‌دهد

تفاوت شخصیت ضد اجتماعی با اختلال‌های مشابه

همان‌طور که در معیارهای اختلال شخصیت ضد اجتماعی اشاره کردیم، برخی از علائم شخصیت ضد اجتماعی ممکن است با اختلال‌های دیگر همپوشانی داشته باشد یا اشتباه گرفته شود. دو نمونه از این اختلال‌ها، اختلال طیف اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی هستند. در اختلال طیف اسکزوفرنی، علائم دیگر از جمله هذیان و توهم در کنار رفتارهای ضد اجتماعی دیده می‌شود و بازه زمانی انجام رفتارهای ضد اجتماعی در فرد محدود به دوره‌های فعال توهم است. در اختلال دو قطبی نیز افراد ممکن در دوره‌های «شیدایی» (Mania) رفتارهای ضد اجتماعی را به نمایش بگذارند اما این رفتارها تنها محدود به این دوره است و علائم دیگر اختلال دوقطبی از جمله نوسان‌های خلقی نیز قابل شناسایی است. اختلال‌های دیگری نیز وجود دارند که ممکن است با اختلال شخصیت ضد اجتماعی اشتباه گرفته شوند. در ادامه به بررسی تفاوت‌های این اختلال شخصیتی با اختلال‌های مشابه آن می‌پردازیم.

تفاوت شخصیت ضد اجتماعی با شخصیت خودشیفته چیست؟‌

افراد مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته همانند شخصیت ضد اجتماعی، احساسات بسیار سطحی و نمایشی از خود نشان می‌دهند و نسبت به حسن نیت دیگران شک دارند. هر دوی آن‌ها فاقد همدلی هستند، با دیگران با سنگدلی رفتار می‌کنند و تمایل به سوءاستفاده از دیگران دارند. با این حال، نکاتی برای تمایز این دو اختلال از یکدیگر وجود دارد:

• اختلال شخصیت خودشیفته اغلب با سابقه رفتار مجرمانه همراه نیست
• اختلال شخصیت خودشیفته اغلب با سابقه اختلال سلوک در کودکی همراه نیست
• رفتارهای پرخاشگرانه آشکار در شخصیت خودشیفته کمتر دیده می‌شود
• افراد ضد اجتماعی اغلب به اندازه افراد خودشیفته حسود نیستند و به جلب تحسین دیگران نیاز ندارند

اگر تمایل دارید با اختلال شخصیت خودشیفته بیشتر آشنا شوید، می‌توانید از اختلال شخصیت خودشیفته چیست؟ + نشانه ها، تشخیص و درمان در مجموعه آموزش روانشناسی فرادرس بهره بگیرید.

تفاوت شخصیت ضد اجتماعی با شخصیت مرزی چیست؟‌

افراد مبتلا به «اختلال شخصیت مرزی» (Borderline Personality Disorder | BPD) نیز مثل شخصیت‌های ضد اجتماعی، رفتارهای تکانشی، پرخاشگرانه، غیرمسئولانه و بی‌ثبات دارند. برای تمایز این دو از یکدیگر باید دقت کنید که هسته اصلی شخصیت اجتماعی، بی‌توجهی به حقوق دیگران و عدم پشیمانی است، در حالی که هسته اصلی شخصیت مرزی، بی‌ثباتی عاطفی و ترس شدید از رها شدن است. بنابراین، تفاوت‌های زیر در آن‌ها دیده می‌شود.

• شخصیت‌های ضد اجتماعی احساسات محدود و اضطراب کمی را از خود نشان می‌دهند؛ در حالی که شخصیت‌های مرزی، احساسات شدید و اضطراب زیادی را تجربه می‌کنند
• شخصیت‌های ضد اجتماعی با فریبکاری در روابط، از دیگران بهره‌کشی می‌کنند؛ در حالی که روابط شخصیت‌های مرزی، با ترس شدید از رها شدن و چرخه‌ای از ایده‌آل‌سازی و بی‌ارزش‌سازی مداوم دیگران همراه است
• شخصیت‌های ضد اجتماعی اغلب با بی‌تفاوتی به دیگران آسیب می‌رسانند؛ در حالی که شخصیت‌های مرزی رفتارهای خودکشی و خودآزاری مداوم دارند

در مطلب زیر از مجله فرادس، توضیح دادیم شخصیت مرزی چیست و چه علائمی دارد. همچنین بررسی کردیم که انواع آن کدامند و چطور درمان می‌شود.

تفاوت شخصیت ضد اجتماعی با شخصیت نمایشی چیست؟‌

افراد مبتلا به «اختلال شخصیت نمایشی» (Histrionic Personality Disorder) مثل شخصیت‌های ضد اجتماعی، رفتارهای تکانشی و احساسات سطحی دارند. هر دوی این اختلال‌های شخصیتی، دیگران را به بازی می‌گیرند و از آن‌ها استفاده می‌کنند تا به خواسته خود برسند. با این حال، خواسته و روش آن‌ها با یکدیگر بسیار متفاوت است. شخصیت‌های نمایشی اغلب با استفاده از رفتارهای اغراق‌آمیز، تئاتری یا اغواگرایانه دنبال جلب توجه شدید و دائمی دیگران هستند. از سوی دیگر، شخصیت‌های ضد اجتماعی، با دستکاری روانی و فریب دادن دیگران، به دنبال به دست آوردن حس قدرت یا منفعت شخصی هستند.

تفاوت شخصیت ضد اجتماعی و جامعه‌ستیزی و جامعه‌گریزی

در بسیاری از موارد شخصیت «ضد اجتماعی» (Anti-social) و «سایکوپت» (Psychopath) و «سوسیوپت» (Sociopath) به جای یکدیگر به کار می‌روند. حتی در زبان فارسی، «سایکوپت» و «سوسیوپت» هر دو به عنوان «جامعه‌ستیز» ترجمه می‌شوند اما در کل این سه واژه تفاوت‌های ظریفی با یکدیگر دارند. تمرکز واژه «ضد اجتماعی» بیشتر بر رفتار است. همچنین، اختلال شخصیت ضد اجتماعی بیشتر با انجام رفتارهایی مثل نقض قوانین، دروغگویی بیمارگونه و پرخاشگری شناسایی می‌شود. با این حال، واژه «سایکوپت» بر ویژگی‌های شخصیتی از جمله عدم وجود همدلی و پشیمانی متمرکز است. بسیاری از افراد در معیارهای سایکوپثی نمره‌های بالایی کسب می‌کنند. اگرچه این افراد برای رسیدن به مقاصد خود دیگران را نادیده می‌گیرند اما به عنوان «ضد اجتماعی» شناخته نمی‌شوند چراکه قوانین را زیر پا نمی‌ذارند و پرخاشگری نمی‌کنند، بلکه از طریق روش‌های نامحسوس‌تری خواسته‌های خود را جلو می‌برند.

از سوی دیگر، «سایکوپت‌‌ها» معمولا در نگاه اول بسیار جذاب و فریبنده جلوه می‌کنند. آن‌ها این چهره را از خود به نمایش می‌گذارند تا قابل شناسایی در جامعه نباشند و بدون مشکل به خواسته‌های خود برسند. این گروه در عین اینکه می‌توانند تکانشی عمل کنند، رویکردی به نسبت سردتر و حساب‌شده‌تر نسبت به اعمال خود دارند. «رفتارهای واکنشی» (Reactive Behavior) کمتری دارند و برای مدت زمان طولانی‌تری در حفظ ظاهر خود موفق هستند. در حالی که «سوسیوپث‌ها» دمدمی‌مزاج‌تر، تکانشی‌تر و آشفته‌تر به نظر می‌آیند. آن‌ها ممکن است طغیان‌های عاطفی شدیدی از جمله حمله‌های خشم و عصبانیت را تجربه کنند که پنهان‌کردن تمایلات ضد اجتماعی را مشکل‌ می‌سازد.

علاوه بر این، اغلب کارشناس‌ها توافق دارند که برخلاف «سایکوپت‌ها» که درکی از درست و غلط ندارند و قادر به ایجاد پیوند عاطفی با دیگران نیستند، «سوسیوپث‌ها» تا درجات خفیفی درست و غلط را می‌فهمند و می‌توانند با برخی از افراد خاص پیوند عاطفی برقرار کنند. با این وجود، به خاطر تمرکز بیش از حد آن‌ها بر نیازهای خودشان، حفظ اخلاقیات و پیوندهای عاطفی برای آن‌ها دشوار است. در آخر، باید به واژه «جامعه‌گریز» (Asocial) نیز اشاره کرد. جامعه‌گریزها درون‌گرا هستند و تمایل به تنهایی دارند اما قانون یا حقوق دیگران را زیر پا نمی‌گذارند و رفتارهای مشکل‌ساز ندارند.

راهکارهای درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی

افراد مبتلا به اختلال شخصیت ضداجتماعی به‌ندرت متوجه وجود اختلال خود می‌شوند یا به‌طور داوطلبانه برای درمان آن اقدام می‌کنند. آن‌ها رفتارها و افکار خود را آسیب‌زا نمی‌دانند و در برابر پیشنهاد کمک پرخاشگری، مقاومت یا ناراحتی نشان می‌دهد. به همین دلیل درمان این اختلال دشوار است. با این حال، زمانی که فرد تمایل و آمادگی پذیرش آن را داشته باشد، درمان می‌تواند موثر باشد. هرچند این فرایند آسان نیست اما به افزایش ایمنی فرد و محافظت از اطرافیان او کمک می‌کند.

در بسیاری از موارد، درمانی ترکیبی از دارودرمانی و روان‌درمانی را توصیه می‌شود. داروها بیشتر برای مدیریت علائم اختلال هستند و درمان ریشه‌ای آن. از جمله داروهای مورد استفاده برای اختلال شخصیت ضد اجتماعی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• داروهای ضدافسردگی برای تنظیم سطح سروتونین و کمک به مدیریت خلق و رفتار
• داروهای تثبیت‌کننده خلق: برای مدیریت نوسانات شدید خلق و رفتار
• داروهای ضدروان‌پریشی: برای کاهش پرخاشگری و رفتارهای خشونت‌آمیز
• در صورتی که اختلال با اعتیاد همراه باشد از داروهای دیگری برای مدیریت علائم اعتیادی نیز استفاده می‌شود.

درمان ریشه‌ای‌تر این اختلال در جلسات روان‌درمانی صورت می‌گیرد. یکی از موثرترین انواع روان‌درمانی «درمان شناختی-رفتاری» (Cognitive-Behavioral Therapy | CBT) است. این شیوه درمانی به فرد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی کمک می‌کند تا به درک بهتری از رفتارهایش بر دیگران دست یابد. سپس، روانشناس به فرد کمک می‌کند تا بتواند بر تغییر الگوهای فکری و رفتاری خود متمرکز شود و رفتارهای ناسالم خود را با رفتارهای سالم‌تری جایگزین کند.

راهکارهای برخورد با شخصیت ضد اجتماعی

اگر یکی از اطرافیان یا عزیزان شما دچار اختلال شخصیت ضد اجتماعی باشد، احتمالا با این سوال روبه‌رو شده‌اید که چطور باید با او رفتار کنید. برخورد با این افراد سخت‌تر از کسانی است که اختلال‌های روانشناختی دیگر دارند؛ چون در کنار تلاش برای کمک به آن‌ها، باید مراقب باشید که به خودتان آسیب نرسد. در ادامه چند راهکار موثر برای چگونگی برخورد با افراد دارای شخصیت ضد اجتماعی بیان می‌کنیم. همچنین، برای آشنایی بیشتر با اختلال‌های شخصیت می‌توانید از آموزش بررسی و شناخت انواع اختلال شخصیت + گواهینامه در فرادرس در مجموعه فیلم‌های آموزشی روانشناسی فرادرس بهره بگیرید.

۱. احساسات او را تایید کنید ولی رفتارش را نه

فراموش نکنید که افراد مبتلا به شخصیت‌ ضد اجتماعی دنیا را به شیوه متفاوتی درک می‌کنند. لازم نیست دلیل احساسات یا واکنش‌های آن‌ها را درک کنید تا بتوانید آن‌ها را بپذیرید. احساسات آن‌ها را تایید کنید، یعنی نشان دهید متوجه سختی حال او هستید، بدون اینکه رفتار یا حرفشان را تایید کنید. مثلا می‌توانید از جملاتی مثل «به نظر میاد تو شرایط خیلی سختی هستی» استفاده کنید.

۲. آرامش خود را حفظ کنید

به دو دلیل، خونسرد ماندن و نشان ندادن هیجان‌های شدید در برخورد با افراد ضد اجتماعی راهکاری کلیدی است. اول اینکه آن‌ها ممکن است از هیجان‌های شما از جمله خشم یا ناراحتی علیه خود شما استفاده کنند. حفظ ظاهری خونسرد و مدیریت‌شده به کاهش آسیب‌پذیری شما کمک می‌کند. دوم، خونسرد ماندن شما می‌تواند به فرد مقابل احساس امنیت بدهد و شدت هیجان‌ها را در بحث کاهش دهد. می‌توانید در زمانی که هر دو در آرامش هستید، روی یک جمله مشترک مثل «یکم مکث کنیم» توافق کنید تا در موقع بحران و مشاجره یادآوری شود و به شما اجازه بدهد که فضایی برای آرام شدن پیدا کنید.

۳. درباره اختلال شخصیت آگاهی کسب کنید

شناخت این اختلال به شما کمک می‌کند واکنش‌ها را شخصی نکنید و برداشت‌های اشتباه را کاهش دهید. آگاهی بیشتر باعث می‌شود بتوانید با دید واقع‌بینانه‌تری برخورد کنید و کمتر تحت تاثیر برچسب‌ها یا سوگیری‌ها قرار بگیرید.

۴. او را برای دریافت درمان و حمایت تشویق کنید

می‌توانید در گرفتن وقت درمان، آماده کردن سوال‌ها یا همراهی در جلسات کمک کنید. این مشارکت حس حمایت ایجاد می‌کند اما نباید تصمیم‌گیری یا مسئولیت درمان را به‌طور کامل به عهده بگیرید. فراموش نکنید که هدف حمایت است، نه مدیریت. همچنین، در نظر بگیرید که درمان برای اختلال شخصیت ضد اجتماعی تنها زمانی موثر است که خود فرد داوطلب و مشتاق به آن باشد. در غیر این صورت، از اجبار کردن این افراد برای درمان دست بکشید چراکه باعث مقاومت بیشتر از سوی آن‌ها می‌شود.

۵. ویژگی‌های مثبت او را یادآوری کنید

تشخیص اختلال شخصیت به این معنا نیست که تمام جنبه‌های مثبت فرد از بین رفته‌اند. ممکن است خود فرد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی نتواند خوبی‌های خودش را ببیند. یادآوری این خوبی‌ها برای فرد دلگرم‌کننده است و به تثبیت هویت و کاهش احساس بی‌ارزشی کمک می‌کند.

۶. مرزهای روشن و مشخص تعیین کنید

افراد دارای اختلال شخصیت ضد اجتماعی در رعایت مرزها و حریم دیگران مشکل دارند، به همین دلیل شفاف‌سازی مرزها بسیار مهم است. مشخص کنید چه نوع صحبتی قابل قبول شما نیست و چه حرف‌هایی مشکلی ندارد، در چه مواردی نمی‌توانید مداخله کنید و در چه مواردی می‌توانید کمک کنید. هرگز این مرزها را زیر پا نگذارید. حتی یک بار زیر پا گذاشتن این مرزها به آن‌ها این پیام را می‌دهد که می‌توانند این مرزها را مکرر بشکنند. مرزهای روشن به حفظ بهداشت روانی شما، آموزش چهارچوب‌ها به آن‌ها و کاهش تنش‌ها در رابطه کمک می‌کند.

۷. از قبل برای موقعیت‌های بحرانی برنامه‌ریزی کنید

اگر نگران آسیب رساندن به دیگران، آسیب به خود یا افکار خودکشی از جانب فرد مبتلا به شخصیت ضد اجتماعی هستید، زمانی که اوضاع آرام است با او در این مورد گفت‌وگو کنید. تلاش کنید با همدیگر شناسایی کنید که چه چیزهایی هیجان‌ها و افکار منفی را در او برمی‌انگیزند. سپس، بررسی کنید که در چنین شرایطی چه کمکی از شما بر می‌آید و یک برنامه مراقبتی پیش‌ساخته تهیه کنید. آمادگی قبلی باعث واکنش موثرتر در شرایط بحرانی می‌شود. همچنین، مشارکت دادن خود فرد در این موضعیت‌ها مقاومت او را کاهش می‌دهد.

۸. از خودتان مراقبت کنید و حمایت بگیرید

حمایت از فرد مبتلا به شخصیت ضد اجتماعی می‌تواند فرساینده باشد و سلامت روانی یا حتی جسمی شما را تحت تاثیر قرار دهد. رسیدگی به حال خودتان یک ضرورت است، نه خودخواهی. به کمک فعالیت‌های فیزیکی منظم، برنامه‌های تفریحی، گفت‌وگو با دوستان، تمرین‌های ذهن‌آگاهی و مدیریت استرس می‌توانید از خودتان مراقبت کنید. در صورت نیاز، حتما از درمانگر یا منابع حمایتی کمک بگیرید. درمان فردی یا گروه‌های حمایتی به شما کمک می‌کند تجربه‌تان را پردازش کنید و بهداشت روانی خود را افزایش دهید.

۹. تلاش نکنید او را اصلاح یا تغییر دهید

سعی برای «درست کردن» یا «اصلاح کردن» این افراد معمولا نتیجه‌ای ندارد و می‌تواند شما را در معرض آسیب قرار دهد. تغییر فقط زمانی ممکن است که خود فرد بخواهد. به جای تغییر دادن آن‌ها، انرژی‌تان را روی محافظت از خود متمرکز کنید. فراموش نکنید که دروغگویی جزو ویژگی‌های آن‌ها است و حتی وقتی می‌گویند که قصد تغییر دارند، ممکن است تنها بخشی از بازی آن‌ها باشد. در چنین شرایطی آن‌ها را به مراجعه به متخصص تشویق کنید.

۱۰. اطلاعات شخصی و ضعف‌های خود را به اشتراک نگذارید

احساسات، نقاط ضعف و برنامه‌های شخصی می‌توانند علیه شما استفاده شوند. بهتر است فاصله‌ای امن و حساب‌شده را در ارتباط حفظ کنید و چنین مواردی را با افراد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی به اشتراک نگذارید. بی‌طرف و محتاط ماندن به حفظ امنیت شما کمک می‌کند.

۱۱. هر گفته‌ای را باور نکنید و مستند کنید

دروغ‌گویی و دستکاری روانی اغلب بخشی از الگوی رفتاری شخصیت ضد اجتماعی است. آن‌ها می‌توانند اعمال خود را انکار کنند و شما را متهم به انجام اعمالی کنند که انجام نداده‌اید. از سوی دیگر، دروغ‌ها و بازی‌های روانی آن‌ها ممکن است بسیار قانع‌کننده و باورپذیر ارائه شود و شما را به شک به حافظه خود سوق دهد. در برابر افراد ضد اجتماعی، اتفاق‌ها، موقعیت‌ها و گفته‌های خود را ثبت و مستند کنید. علاوه بر این، می‌توانید این موارد را به افراد مورد اعتماد خود اطلاع دهید. این کار به جلوگیری از امکان تحریف واقعیت یا انکار آن کمک می‌کند.

۱۲. در صورت اجبار به تعامل، گفتگو را کوتاه و مدیریت‌شده نگه دارید

در گفتگوها واضح، مختصر و بدون ابهام صحبت کنید تا امکان سوءبرداشت کاهش یابد. اگر مجبور به ارتباط با شخص مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی هستید، سعی کنید مکالمه را به سمت خود فرد برگردانید و از درگیر شدن عاطفی پرهیز کنید. برای مثال، به جای اینکه بگویید «چرا با من این‌طوری حرف می‌زنی؟ ناراحت شدم» بگویید «به نظر میاد حالت خوب نیست. حالت چطوره؟». سعی کنید مکالمه مربوط به خود او باشد، نه شما. در صورت بالا رفتن تنش، مکالمه را متوقف کنید.

۱۳. صبور باشید، اما نه به قیمت امنیت خودتان

ممکن است رفتارهای رفتارهای تکانشی و پرخاشگرانه برای مدتی طولانی از سمت فرد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی، بدون هیچ احساس پشیمانی تکرار شود. صبور بودن می‌تواند به حل مشکل آن‌ها کمک کند اما فراموش نکنید اگر احساس ناامنی دارید، اولویت با محافظت از خودتان است. در چنین شرایطی، حتما با متخصص مشورت کنید.