استعاره چیست؟ – به زبان ساده، با مثال و تمرین

۱۷۷۲۵۴ بازدید
آخرین به‌روزرسانی: ۲۷ خرداد ۱۴۰۳
زمان مطالعه: ۲۳ دقیقه
استعاره چیست؟ – به زبان ساده، با مثال و تمرین

آرایه‌ها و صنایع ادبی، شگردها و روش‌هایی هستند که شاعران و نویسندگان با استفاده از آن‌ها دست به خلق آثار هنری می‌زنند. در ادبیات فارسی نیز مجموعه‌ای غنی از آرایه‌های ادبی وجود دارد که هر کدام تأثیر قابل‌توجهی بر درک مخاطب و التذاذ ادبی او دارند. «استعاره» یکی زیباترین و متداول‌ترین آرایه‌های ادبیات فارسی است که در تمامی آثار ادبی فاخر، حضور پررنگی دارد. استعاره بر مبنای آرایه تشبیه شکل می‌گیرد. در حقیقت، با حذف مشبه یا مشبه‌به از ساختار تشبیه، آرایه استعاره به وجود می‌آید. استعاره در ادبیات فارسی، به دو دسته کلی «استعاره مصرحه» و «استعاره مکنیه» تقسیم می‌شود که هرکدام انواع خود را دارند. در این مطلب از مجله فرادرس، به طور کامل می‌آموزید که استعاره چیست و چه انواعی دارد. همچنین به کمک مثال‌های متنوع، با کاربرد آن در ادبیات فارسی آشنا می‌شوید.

فهرست مطالب این نوشته
997696

استعاره چیست؟

«استعاره» یکی از رایج‌ترین انواع آرایه‌های ادبی به شمار می‌آید که در تمامی آثار فاخر ادبیات فارسی به کار رفته است. استعاره واژه‌ای عربی، به معنای «به عاریت گرفتن چیزی» است. در حوزه ادبیات نیز به این معناست که از واژه‌ای برای اشاره به واژه دیگری استفاده شود. استعاره بر اساس آرایه تشبیه ساخته می‌شود. به عبارت دیگر، ابتدا آرایه تشبیه ساخته می‌شود و سپس با حذف مشبه یا مشبه‌به، آرایه استعاره به وجود می‌آید. بنابراین، در هر استعاره‌ای، یا مشبه و یا مشبه‌به حذف می‌شوند.

به طور مثال، در جمله «ستارگان چشمک می‌زنند.» نوعی استعاره وجود دارد که بر مبنای تشبیه شکل گرفته است. به عبارت دیگر، «ستارگان» به «انسان»‌هایی تشبیه شده‌اند که می‌توانند چشمک بزنند. «ستارگان» مشبه و «انسان» مشبه‌به این تشبیه است. با حذف مشبه‌به (ستارگان) از ساختار تشبیه، استعاره این جمله شکل گرفته است.

اینکه استعاره چیست، همچنین ساختار و کاربرد آن در فیلم آموزش رایگان آرایه‌های ادبی در فارسی فرادرس، به طور کامل آموزش داده شده است. لینک این فیلم آموزشی را در ادامه مشاهده می‌کنید.

به طور کلی، استعاره به دو دسته «استعاره مُصَرَّحه» و «استعاره مَکنیه» تقسیم می‌شود. در استعاره مصرحه، مشبه حذف می‌شود اما در استعاره مکنیه، مشبه‌به حذف می‌گردد. هر کدام از ان استعاره‌ها، خود شامل انواع مختلفی هستند و کاربردهای متنوعی در ادبیات فارسی دارند.

همان‌طور که آرایه تشبیه با چهار رکن اصلی شکل می‌گیرد، در تمامی استعاره‌ها نیز چهار بخش اصلی وجود دارد که آن‌ها را «ارکان استعاره» می‌نامند. در جدول زیر، نام هر کدام از ارکان چهارگانه و نقش آن‌ها در ساختار استعاره مشخص شده است.

ارکان استعارهنقش
مُستَعارکلمه دارای استعاره
مُستَعار لَهمشبه‌ در ساختار تشبیه
مُستَعار مِنه مشبه‌‌به در ساختار تشبیه
جامعوجه شبه در ساختار تشبیه

اکنون که آموختید استعاره چیست و چه ساختاری دارد، به کمک بخش‌های بعدی این مطلب، با انواع استعاره و کاربرد آن‌ها در متون ادبی فارسی بیشتر آشنا می‌شوید.

کلاژ طرح کاشی‌های سنتی ایرانی - استعاره چیست

استعاره مصرحه

در بخش قبل، به این نکته اشاره کردیم که استعاره چیست و چگونه براساس آرایه تشبیه شکل می‌گیرد. به این صورت که هرگاه یکی از طرفین تشبیه، یعنی مشبه یا مشبه‌به حذف شود، آرایه استعاره ساخته می‌شود. در صورتی که مشبه از ساختار تشبیه حذف شود، آنچه باقی می‌ماند، «استعاره مصرحه» نامیده می‌شود. در استعاره مصرحه، مشبه‌به معنای استعاری دارد و بر معنای مشبه محذوف دلالت می‌کند.

برای درک بهتر ساختار این نوع استعاره، به مثال زیر توجه کنید.

جانم به لب از لَعل خموش تو رسید
از لعل خموش باده نوش تو رسید
(ابوسعید ابوالخیر)

با خواندن بیت بالا متوجه می‌شویم که «لعل» در معنای حقیقی خود نیامده است. «لعل» نام سنگ سرخ و گرانبهایی است که بارها در ادبیات فارسی به کار رفته است. شاعر در بیت بالا، برای این کلمه از صفت «خموش» استفاده کرده است. با توجه به همین نکته، پی می‌بریم که «لعل» دارای معنای استعاری است، زیرا هیچ سنگی نمی‌تواند سخن بگوید یا سکوت کند.

در این بیت، مقصود شاعر از «لعل»، «دهان» معشوق است. در واقع، شاعر ابتدا دهان معشوق خود را در سرخی و درخشندگی به سنگ لعل تشبیه کرده است. در مرحله بعد، مشبه این تشبیه، یعنی «دهان» را حذف کرده و صرفاً مشبه‌به را باقی گذاشته است. «لعل» در واقع استعاره از «دهان» معشوق است و به صورت پنهان، مشبه محذوف خود را نیز نشان می‌‌دهد.

نکته: در کتاب‌های ادبیات فارسی، استعاره مصرحه را «استعاره آشکار»، «استعاره مُحَققه» و «استعاره تَحقیقیه» نیز نامیده‌اند.

انواع استعاره مصرحه

استعاره مصرحه انواع مختلفی دارد، از جمله: استعاره مصرحه مجرده، استعاره مصرحه مرشحه، استعاره مصرحه مطلقه، استعاره وفاقیه، استعاره عنادیه، استعاره اصلیه، استعاره تبعیه، استعاره قریب و استعاره بعید.

در بخش‌های بعدی این مطلب، به صورت جداگانه، هر کدام از انواع استعاره مصرحه را با مثال بررسی می‌کنیم تا به طور کامل بیاموزید که استعاره چیست و چه انواعی دارد. برای آشنایی بیشتر با استعاره مصرحه و چگونگی آن، مشاهده فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه یازدهم فرادرس را توصیه می‌کنیم.

استعاره مصرحه مجرده

چنانچه در استعاره مصرحه، کلمه مستعار با یکی از صفت‌ها یا اجزای مشبه‌ بیاید، آن را «استعاره مصرحه مُجَرَّده» می‌نامند. ساختار این استعاره به صورت زیر نشان داده می‌شود.

مستعار + صفت / اجزای مشبه

برای آشنایی بیشتر با ساختار استعاره مصرحه مجرده به مثال زیر توجه کنید.

آه از آن نرگس جادو که چه بازی انگیخت
آه از آن مست که با مردم هشیار چه کرد
(حافظ)

«نرگس» استعاره مصرحه مجرده از چشم است و «جادو»، «مست» و «مردم» برخی از اجزا و ویژگی‌های مشبه (نرگس) هستند.

استعاره مصرحه مرشحه

در صورتی که کلمه مستعار با یکی از صفت‌ها یا اجزای مشبه‌به به کار برود، «استعاره مصرحه مُرَشّحه» نامیده می‌شود. روش ساخت این استعاره در ساختار زیر قابل مشاهده است.

مستعار + صفت / اجزای مشبه‌به

در مثال زیر، یک مورد از کاربرد استعاره مصرحه مرشحه نشان داده شده است.

گویند یار خون دل خلق می‌خورد
وان لعل سرخ و دست نگارین گواه اوست
(ملک‌الشعرای بهار)

«لعل» استعاره مصرحه مرشحه از «لب» معشوق است که با یکی از ویژگی‌های مشبه‌به (سرخی) به کار رفته است.

استعاره مصرحه مطلقه

هرگاه کلمه مستعار به طور همزمان با صفت‌ها یا اجزای مشبه و مشبه‌به به کار برود، آن را «استعاره مصرحه مُطلقه» می‌نامند. ساختار زیر روش ساخت این استعاره را نشان می‌دهد.

مستعار + صفت / اجزای مشبه‌ و مشبه‌به

نمونه‌ای از کاربرد استعاره مصرحه مطلقه در مثال زیر بررسی شده است.

چو پر بگسترد عقاب آهنین
شکار اوست شهر و روستای او
(ملک‌الشعرای بهار)

«آهن» استعاره از هواپیماست. «آهنین» یکی از ویژگی‌های مشبه‌به (هواپیما) و «پر گستردن» یکی از مشخصه‌های مشبه (عقاب) به حساب می‌آید.

استعاره وفاقیه

در صورتی که جمع میان مستعار له (مشبه) و مستعار منه (مشبه‌به) امکان‌پذیر باشد و بتوان آن‌ها را در کنار هم آورد، به آن «استعاره وِفاقیه» گفته می‌شود. به طور مثال، اگر در بیت یا جمله‌ای، مفهوم «علم» استعاره از «زندگی» باشد، این نوع استعاره از نوع وفاقیه خواهد بود، زیرا «علم» و «زندگی» را می‌توان به صورت همزمان در وجود سایر انسان‌ها یافت.

استعاره عنادیه

اگرچه استعاره عنادیه کاربرد زیادی در ادبیات فارسی ندارد، اما برای اینکه دقیقاً بدانید استعاره چیست و چه انواعی دارد، لازم است با این نوع از استعاره نیز آشنا باشید. هرگاه جمع میان مستعار له (مشبه) و مستعار منه (مشبه‌به) امکان‌پذیر نباشد و نتوان آن‌ها را در کنار هم آورد، به آن «استعاره عِنادیه» گفته می‌شود. برای درک بهتر این نوع از استعاره مصرحه، به مثال زیر توجه کنید.

الحقّ امنای مال ایتام
همچون تو حلال‌زاده بایند

هرگز زن و مرد کفر و اسلام
نفس از تو خبیث‌تر نزایند
(سعدی)

در مثال بالا، «حلال‌زاده» استعاره از «حرام‌زاده» است. این دو مفهوم به طور همزمان در وجود کسی جمع نمی‌شوند.

نقوش سنتی روی کاشی‌های ایرانی

استعاره اصلیه

در «استعاره اصلیه»، کلمه مستعار از نوع اسم یا گروه اسمی است. در مثال زیر، کاربرد این نوع از استعاره را مشاهده می‌کنید.

سپهبد عنان اژدها را سپرد
به خشم از جهان روشنایی ببرد
(فردوسی)

در این مثال، اسم «اژدها» استعاره از اسب سهراب است که نوعی استعاره اصلیه را تشکیل داده است.

استعاره تبعیه

در «استعاره تبعیه»، کلمه مستعار از نوع صفت، فعل و یا گروه فعلی است؛ همان‌طور که در مثال زیر نیز نشان داده شده است.

هزار نقش برآرد زمانه و نبود
یکی چنان که در آیینه تصور ماست
(انوری)

در بیت بالا، فعل «برآرد» دارای استعاره مصرحه تبعیه است. این کلمه با معنای استعاری «بازیگری و رو کردن رنگ‌ها» به کار رفته است.

استعاره قریب

استعاره‌هایی که آسان‌فهم باشند و بتوان به راحتی ربط بین مستعار له و مستعار منه آن‌ها را تشخیص داد، «استعاره قریب» نامیده می‌شوند؛ مانند بسیاری از استعاره‌های پرتکرار در ادبیات فارسی، از جمله: «بت» که استعاره از «معشوق» است و «لعل» که با معنای استعاری «لب و دهان» به کار می‌رود.

استعاره بعید

چنانچه استعاره مصرحه از نوع دیریاب باشد و نتوان به سادگی ربط میان مستعار له و مستعار منه آن را درک کرد، آن را «استعاره بعید» می‌نامیم؛ مانند استعاره‌ای که در بیت زیر به کار رفته است.

طاووس بین که زاغ خورد و آنگه از گلو
گاورس ریزه‌های منقا برافکند
(خاقانی)

در بیت بالا از سه استعاره بعید استفاده شده است. «طاووس» استعاره از «آتش»، «زاغ» استعاره از «زغال» و «گاورس» استعاره از جرقه‌های آتش است.

مثال استعاره مصرحه

اکنون که دانستید استعاره چیست و با انواع استعاره مصرحه نیز آشنا شدید، در این بخش، با مثال‌های متنوعی از این نوع استعاره در متون ادبی فارسی آشنا می‌شوید. در فیلم آموزش رایگان آرایه‌های ادبی در فارسی فرادرس، مثال‌ها و نمونه‌های بیشتری از استعاره مصرحه آموزش داده شده است.

مثال اول برای استعاره مصرحه

در بیت زیر، صفت «خرامان» به «سرو» نسبت داده شده است. با توجه به همین نکته متوجه می‌شویم که «سرو» در معنای حقیقی خود به کار نرفته است، زیرا هیچ سروی نمی‌تواند با ناز و وقار راه برود. منظور شاعر از «سرو»، «معشوق» بلندقد و زیبای اوست. در واقع، شاعر ابتدا معشوق خود را به «سرو» تشبیه کرده و سپس مشبه‌ (معشوق) را از ساختار تشبیه حذف کرده است.

کلمه مستعار (سرو) در بیت زیر همان مشبه‌به در ساختار تشبیه است.

در زمان آزاد گردد سرو از بالای خویش
گر به پیش قد آن سرو خرامان بگذرد
(عطار)

مثال دوم برای استعاره مصرحه

«نرگس» در بیت زیر با معنای استعاری «چشم» آمده است. به این صورت که شاعر «چشم» معشوق خود را به «گل نرگس» تشبیه کرده و سپس، مشبه‌ (چشم) را حذف کرده است. آنچه باقی مانده، مشبه‌به (نرگس) است که به‌تنهایی معنای مشبه محذوف را به مخاطب نشان می‌دهد.

وجود کلمه‌های دیگری مانند چشم‌زخم و بیمار (خمار) در این بیت، معنای استعاری کلمه «نرگس» را بهتر مشخص می‌کنند.

یا ربّ که ز چشم‌زخمِ دوران هرگز
دردی نرسد نرگسِ بیمار تو را
(ابوسعید ابوالخیر)

مثال سوم برای استعاره مصرحه

بیت زیر دارای استعاره مصرحه است. هم «ماه» و هم «لُعبَت» با معنای استعاری آمده‌اند و هر دو بر «معشوق» شاعر دلالت می‌کنند. شاعر برای ساختن این استعاره، «معشوق» خود را به ماه درخشان و لعبت (بت) زیباروی تشبیه کرده و در مرحله بعد، مشبه (معشوق) را حذف کرده است.

دی به سلام آمد نزدیک من
ماه من آن لُعبَت سیمین ذَقَن
(فرخی سیستانی)

مثال چهارم برای استعاره مصرحه

معنای اصلی کلمه «صنم»، بت است. با این حال، به نظر می‌رسد این کلمه با معنای اصلی و حقیقی خود در بیت زیر به کار نرفته است. شاعر برای «صنم» ویژگی «چهره برافروختگی» را بیان کرده است اما در دنیای واقعی، بت‌ها نمی‌توانند این ویژگی را داشته باشند. «صنم» در حقیقت استعاره مصرحه از «معشوق» شاعر است.

شاعر برای ساختن استعاره بیت زیر، «معشوق» خود را به «صنم» تشبیه کرده و سپس مشبه (معشوق) این تشبیه را حذف کرده است. «صنم» در این مثال، کلمه مستعار است و مشبه محذوف را نیز نشان می‌دهد.

دارم صنم چهره برافروخته‌ای
وز خرمن دهر دیده بردوخته‌ای
(ابوسعید ابوالخیر)

مثال پنجم برای استعاره مصرحه

«لعل» نیز در بیت زیر با معنای استعاری آمده است و بر «لب و دهان» معشوق دلالت می‌کند. استعاره این بیت بر مبنای تشبیهی ساخته شده است که «لب و دهان»، مشبه و «لعل»، مشبه‌به آن بوده است. در ساختار این استعاره، مشبه‌ (لب و دهان) حذف شده است.

تا لعل تو دلفروز خواهد بودن
کارم همه آه و سوز خواهد بودن
(ابوسعید ابوالخیر)

طرح درخت و نقوش سنتی روی کاشی‌های ایرانی -استعاره چیست

استعاره های پرتکرار در ادبیات فارسی

در بخش‌های قبلی به این نکته پی بردید که استعاره چیست و چگونه در آثار ادبی به کار می‌رود. بد نیست این نکته را هم بدانید که هرچند استعاره مصرحه بارها و بارها در ادبیات فارسی به کار رفته است، اما ظاهر آن تنوع زیادی ندارد. به عبارت دیگر، همیشه کلمه‌های به‌خصوصی هستند که به عنوان استعاره مصرحه به کار می‌روند و معمولاً معنای یکسانی نیز دارند. به طور مثال، «لعل» یکی از رایج‌ترین استعاره‌های مصرحه در ادبیات فارسی است که همواره با معنای استعاری «لب و دهان» معشوق زیبارو به کار می‌رود.

استعاره مصرحه و مثال‌های پرکاربرد آن در فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ فرادرس بررسی شده است. لینک این فیلم آموزشی را در ادامه مشاهده می‌کنید.

برای اینکه به راحتی استعاره‌های رایج را تشخیص بدهید، در جدول زیر، به برخی از استعاره‌های پرتکرار ادبیات فارسی اشاره کرده و معنای حقیقی و استعاری آن‌ها را نیز مشخص کرده‌ایم. به یاد داشته باشید که تمامی استعاره‌های جدول زیر از نوع استعاره مصرحه قریب هستند.

استعاره مصرحهمعنای حقیقیمعنای استعاری
لعلسنگ سرخ و گرانبهالب و دهان معشوق
صنمبت، مجسمه‌ای برای پرستشمعشوق زیبارو
مُشکماده‌ای سیاه‌رنگ و خوشبوموی و زلف
سرودرختی سبز و راست‌قامتمعشوق رعنا و قدبلند
نرگسنام گلی خوشبوچشم
بتمجسمه‌ای برای پرستشمعشوق زیبارو
لُعبَتبت، عروسکمعشوق
ماهقمری که دور زمین می‌چرخد.معشوق
سنبلنام گلی خوشبوزلف

شناخت انواع آرایه های ادبی

در بخش‌های قبلی، ضمن توضیح اینکه استعاره چیست، به این موضوع هم اشاره کردیم که در ادبیات فارسی، آرایه‌ها و صنایع ادبی گوناگونی به چشم می‌خورد. هر کدام از این آرایه‌ها ساختار و کاربردهای به‌خصوصی دارند. با این حال، نمی‌توان مرز دقیقی میان آن‌ها در نظر گرفت. به طور مثال، آرایه استعاره و آرایه تشبیه به یکدیگر مرتبط‌اند، به گونه‌ای که تشبیه زیربنای آرایه استعاره را تشکیل می‌دهد.

به همین خاطر، اگر قصد دارید استعاره و کاربردهای آن را به‌ طور کامل یاد بگیرید، خوب است با سایر آرایه‌‌های ادبی فارسی نیز آشنا باشید. به این منظور، می‌توانید به فیلم‌های آموزشی زیر در فرادرس مراجعه کنید.

چنانچه بخواهید با ساختار صرفی و نحوی دستور زبان فارسی هم آشنا شوید یا نکته‌های مهمی را در مورد اصول نگارش فارسی بیاموزید، تهیه و مشاهده مجموعه فیلم‌های آموزشی زیر را در فرادرس پیشنهاد می‌کنیم.

مجموعه فیلم های آموزش ادبیات فارسی و نگارش دوره متوسطه فرادرس - استعاره چیست
برای مشاهده مجموعه فیلم‌های آموزش ادبیات فارسی و نگارش دوره متوسطه فرادرس، روی عکس بالا کلیک کنید.

استعاره مکنیه

در بخش‌های قبلی، توضیح دادیم که استعاره چیست. همچنین استعاره مصرحه و انواع آن را نیز بررسی کردیم. در این بخش، به سراغ استعاره مکنیه می‌رویم و انواع و کاربردهای آن را نشان می‌دهیم.

هرگاه مشبه‌به از ساختار تشبیه حذف شود و کلمه مشبه، بر معنای مشبه‌به محذوف دلالت کند، آن را «استعاره مکنیه» می‌نامیم. در استعاره مکنیه، کلمه مستعار همان مشبه است که به جای معنای حقیقی خود، معنای استعاری گرفته است. در استعاره مکنیه، کلمه مستعار معمولاً با کلمه‌های دیگری به نام «قرینه» به کار می‌رود. قرینه‌ها نشان می‌دهند که مستعار در معنای حقیقی خود به کار نرفته، بلکه با معنای استعاری آمده است.

استعاره مکنیه و کاربردهای آن را می‌توانید با مشاهده فیلم آموزش رایگان آرایه‌‌های ادبی در فارسی فرادرس، به طور کامل بیاموزید. لینک این آموزش کاربردی را در ادامه مشاهده می‌کنید.

در ادامه، مثالی از این نوع استعاره و ساختار آن نشان داده شده است.

به عَدلت کبک نندیشد ز شاهین
ز بیمت سنگ خون گرید به زاری
(عنصری)

در بیت بالا، هم «کبک» و هم «سنگ» با غیر معنای حقیقی خود آمده‌اند. به این خاطر که در مصراع اول، نگران بودن (اندیشیدن) به «کبک» نسبت داده شده است و در مصراع دوم نیز عمل گریه کردن برای «سنگ» در نظر گرفته شده است. «اندیشیدن» و «گریستن» قرینه‌هایی هستند که نشان می‌‌دهند «کبک» و «سنگ» با معنای استعاری به کار رفته‌اند.

در واقع، شاعر «کبک» و «سنگ» را به انسان‌هایی تشبیه کرده است که می‌توانند احساس نگرانی داشته باشند و یا گریه کنند. سپس شاعر مشبه‌به (انسان) را از ساختار تشبیه حذف کرده و استعاره‌‌های بیت بالا را به وجود آورده است.

نکته: در کتاب‌های ادبیات فارسی، به استعاره مکنیه، «استعاره پنهان» یا «استعاره بالکنایه» نیز گفته می‌شود.

انواع استعاره مکنیه

تا اینجا یاد گرفتید که استعاره چیست و چگونه به کار می‌رود. در این بخش، با انواع استعاره مکنیه آشنا می‌شوید. استعاره مکنیه دو حالت کلی و دو نوع اصلی دارد که در بخش‌های بعدی این مطلب، آن‌ها را با مثال بررسی می‌کنیم. در فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ فرادرس نیز استعاره مکنیه به طور کامل آموزش داده شده است.

اضافه استعاری

در صورتی که استعاره مکنیه به شکل ترکیب اضافی یا مضاف و مضاف‌الیه به کار برود، «اضافه استعاری» نامیده می‌شود. در ساختار اضافه استعاری، معمولاً مشبه‌ در جایگاه مضاف‌الیه قرار می‌گیرد و یکی از لوازم و متعلقات مربوط به مشبه‌به محذوف، در جایگاه مضاف می‌آید.

در این حالت، مضاف نقش کلمه قرینه را به عهده دارد. از آنجایی که اضافه استعاری کاربرد فراوانی در ادبیات فارسی دارد، برای آنکه بدانید دقیقاً استعاره چیست، باید با ساختار اضافه استعاری کاملاً آشنا باشید. ساختار اضافه استعاری در سطر زیر نشان داده شده است.

مضاف (لوازم و متعلقات مشبه‌به محذوف) + مضاف‌الیه (مشبه)

در ادامه، مثالی از اضافه استعاری را بررسی کرده و ساختار آن را توضیح می‌دهیم.

گیسوانِ ماه

در این مثال، «ماه» به «انسان» تشبیه شده است. سپس مشبه‌به (انسان) از ساختار تشبیه حذف شده است. در مرحله بعد، مشبه (ماه) به یکی از متعلقات مشبه‌به محذوف (گیسو) اضافه شده است. در مطلب زیر از مجله فرادرس به‌طور مفصل در مورد اضافه استعاری بحث کرده‌ایم:

تفاوت اضافه استعاری با اضافه تشبیهی

برای اینکه کاملاً یاد بگیرید استعاره چیست، لازم است تفاوت‌های آن با سایر آرایه‌های ادبی را نیز بشناسید. به یاد داشته باشید که علاوه بر استعاره‌های مکنیه، تشبیه‌ها هم ممکن است به صورت ترکیب اضافی یا مضاف و مضاف‌الیه به کار بروند. ساختار اضافه تشبیهی به این صورت است که مشبه یا مشبه‌به در جایگاه مضاف یا مضاف‌الیه قرار می‌گیرند؛ همان‌طور که در ادامه نیز نشان داده شده است.

مضاف (مشبه یا مشبه‌به) + مضاف‌الیه (مشبه یا مشبه‌به)

به طور مثال، «میِ لعل» و «سرو قد» اضافه تشبیهی هستند. در ترکیب اول، «می» مشبه است و «لعل» نقش مشبه‌به را به عهده دارد. در مثال دوم نیز «سرو» مشبه‌به است و «قد» مشبه آن به شمار می‌آید.

ممکن است به نظر برسد که اضافه تشبیهی و اضافه استعاری کاملاً یکسان هستند و نمی‌توان آن‌ها را از یکدیگر تشخیص داد. با این حال، تفاوت بسیار مهمی با هم دارند که به ساختار آن‌ها مربوط می‌شود. در اضافه تشبیهی، هم مشبه و هم مشبه‌به حضور دارند و هرگز هیچ‌کدام از طرفین تشبیه حذف نمی‌‌شوند. در اضافه استعاری، همیشه مشبه‌به محذوف است و مشبه با یکی از متعلقات و لوازم مشبه‌به محذوف می‌آید.

به طور مثال، «قد سرو» اضافه تشبیهی است، زیرا هم مشبه (قد) و هم مشبه‌به (سرو) در آن حضور دارند اما «خرامیدن سرو» اضافه استعاری است، زیرا مشبه‌ (معشوق) آن حذف شده و مشبه‌به (سرو) با یکی از متعلقات مشبه‌به (خرامیدن) آمده است.

استعاره مکنیه گسترده

هرگاه استعاره مکنیه به صورت ترکیب اضافی نیامده باشد و در قالب یک کلمه، عبارت یا جمله بیان شده باشد، آن را «استعاره مکنیه گسترده» می‌نامیم. استعاره مکنیه گسترده در ادبیات فارسی، تنوع بالای دارد. مثالی از آن را در ادامه مشاهده می‌کنید.

بگذار تا بگرییم چون ابر در بهاران
کز سنگ گریه خیزد روز وداع یاران
(سعدی)

در بیت بالا، «ابر» و «سنگ» هر دو دارای استعاره مکنیه هستند. ویژگی «گریستن» که مختص انسان است به «ابر» نسبت داده شده است. از سوی دیگر، «ناله کردن» نیز از رفتارهای انسانی است که شاعر آن را برای «سنگ» در نظر گرفته است. بر این اساس، «ابر» و «سنگ» در ابتدا به انسان تشبیه شده‌اند. سپس مشبه‌به (انسان) از ساختار تشبیه حذف شده است.

از آنجایی که این استعاره‌ها هیچ‌کدام به صورت ترکیب اضافی نیامده‌اند، آن‌ها را در دسته استعاره مکنیه گسترده قرار می‌دهیم.

طرح گل و نقوش سنتی روی کاشی های ایرانی

آرایه تشخیص و جان بخشی

چنانچه مشبه‌به محذوف در استعاره مکنیه، «انسان» باشد، به آن، «آرایه تشخیص» یا «جان‌بخشی» گفته می‌شود. در واقع، هرگاه در استعاره مکنیه به یک حیوان یا غیرجاندار، ویژگی‌های انسانی نسبت داده شود، آرایه تشخیص و جان‌بخشی ساخته می‌شود. با این اوصاف، تشخیص نوعی استعاره مکنیه است اما هر استعاره مکنیه‌ای لزوماً آرایه تشخیص نیست. تشخیص یکی از مهم‌ترین و پرکاربردترین انواع استعاره مکنیه به شمار می‌آید. چنانچه بخواهید به طور دقیق بیاموزید که استعاره چیست و چه مصادیقی دارد، آرایه تشخیص و سازوکار آن را باید به خوبی یاد بگیرید.

در ادامه، مثالی از آرایه تشخیص را مشاهده می‌کنید.

ای اَبر بهمنی نه به چشم من اندری
تن زن زمانکی و بیاسای و کم گِری
(فرخی سیستانی)

شاعر در بیت بالا، علاوه بر اینکه «ابر» را مورد خطاب قرار داده است، رفتار «گریه کردن» را نیز برای آن در نظر گرفته است. در واقع، شاعر ابر را به انسانی تشبیه کرده که می‌تواند گریه کند و می‌توان او را مورد خطاب قرار داد. سپس، مشبه‌به (انسان) را از ساختار تشبیه حذف کرده و مشبه را به همراه قرینه‌های آن (ای، تن زدن، آسودن، گریه کردن) به کار برده است.

مثال استعاره مکنیه

اکنون که آموختید استعاره چیست و با انواع آن نیز آشنا شدید، آمادگی آن را دارید که مثال‌هایی از استعاره مکنیه را نیز بیاموزید. در این بخش، نمونه‌هایی از استعاره‌های مکنیه را در ادبیات فارسی بررسی می‌کنیم و ساختار آن‌ها را توضیح می‌دهیم. در فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه یازدهم فرادرس نیز مثال‌های دیگری از استعاره مکنیه و کاربرد آن بررسی شده است.

مثال اول برای استعاره مکنیه

در بیت زیر، از اضافه استعاری «دستِ زمین» استفاده شده است. در واقع، «زمین» به انسان تشبیه شده و سپس، مشبه‌به (انسان) از ساختار تشبیه حذف شده است. «دست داشتن» و «قرار دادن مشک در دل بیجاده» ویژگی‌ها و رفتارهای انسانی به شمار می‌آیند. این استعاره از نوع تشخیص است.

مُشکِ سرشته در دل بیجاده افکند
دستِ زمین ز بهر تو بر طَرف مرغزار
(ازرقی هروی)

مثال دوم برای استعاره مکنیه

«خنده خورشید» نیز در مثال زیر، اضافه استعاری و تشخیص است. انسان تنها موجودی است که می‌تواند بخندد. در این اضافه استعاری، مشبه در جایگاه مضاف‌الیه (خورشید) آمده و یکی از متعلقات مشبه‌به محذوف (خنده) در جایگاه مضاف قرار گرفته است.

خنده خورشید می‌جوشد ز شام تار من
سُنبلستان خیالت خوش بهاری کرده است
(اسیر شهرستانی)

مثال سوم برای استعاره مکنیه

در بیت زیر، شاعر «بلبل» و «سار» را با معنای استعاری آورده است. در عالم واقع، نه «بلبل» و نه «سار» نمی‌توانند با یکدیگر صحبت کنند. در این بیت، شاعر این دو پرنده را به انسان تشبیه کرده و بعد از حذف مشبه‌به (انسان) آن‌ها را به صورت استعاره مکنیه گسترده به کار برده است.

بلبل همی بخواند بر شاخسار بید
سار از درخت سرو مر او را شده مجیب
(رودکی)

مثال چهارم برای استعاره مکنیه

مخاطب با خواندن بیت زیر، به سرعت متوجه می‌شود که «بادام» با معنای حقیقی خود نیامده است. در واقع، شاعر «بادام» را به انسان یا حیوانی تشبیه کرده است که می‌تواند دهان خود را باز کند. در مرحله بعد، مشبه‌به (انسان یا حیوان) را از ساختار تشبیه حذف کرده و استعاره مکنیه زیر را ساخته است.

لاله نروید در چمن، بادام نگشاید دهن
نه شبنم آید بر سمن، نه بر شکوفه اندیه
(منوچهری)

مثال پنجم برای استعاره مکنیه

در این بیت، شاعر با به کار بردن کلمه «سبزه» در واقع، به معنای استعاری آن اشاره کرده است. «سبزه» به انسانی تشبیه شده است که می‌تواند از دیگران حمایت کند و سر خود را به سمت بالا بگیرد. این نوع استعاره، از نوع استعاره مکنیه گسترده است و آرایه تشخیص نیز به شمار می‌آید.

سبزه اندر حمایت شبنم
سر ز پستی کشید بر بالا
(ابوالفرج رونی)

ماهی با پس زمینه نقوش سنتی ایرانی - استعاره چیست

روش تشخیص استعاره

در بخش‌های قبلی، توضیح دادیم که استعاره چیست و چه انواعی دارد. به این نکته هم اشاره کردیم که استعاره بر مبنای تشبیه ساخته می‌شود. از آنجایی که استعاره و ساختار آن شباهت‌های زیادی به آرایه‌های دیگری مانند تشبیه، آرایه مجاز و... دارد، گاهی تشخیص آن از آرایه‌های دیگر دشوار می‌شود. همچنین ممکن است در برخی مواقع، شناسایی انواع استعاره‌ها از یکدیگر کار آسانی نباشد.

برای اینکه بتوانید به راحتی، استعاره را از سایر آرایه‌های ادبی تشخیص بدهید و انواع آن را نیز شناسایی کنید، کافی است به نکته‌های مطرح شده در این بخش توجه کنید. البته مشاهده فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ فرادرس نیز در این مورد برایتان سودمند خواهد بود. لینک این فیلم آموزشی در ادامه نشان داده شده است.

تشبیه پنهان

در دل هر استعاره‌ای، اعم از استعاره مصرحه و مکنیه، تشبیه پنهانی قرار دارد که با توجه آن، استعاره مورد نظر و معنای آن را بهتر متوجه می‌شوید. البته توجه داشته باشید که اگر تشبیه به صورت آشکار به کار رفته باشد و مشبه و مشبه‌به آن هر دو در تشبیه آمده باشند، دیگر نمی‌توان آن را استعاره دانست. برای درک بهتر این نکته، به مثال زیر دقت کنید.

فرود آمد از پای، سرو سهی
گسست آن کمرگاه شاهنشهی
(فردوسی)

در بیت بالا، می‌بینیم که عمل «از پای افتادن» برای «سرو» در نظر گرفته شده است. همین نکته باعث می‌شود تا به معنای استعاری «سرو» پی ببریم. البته اگر کمی دقت کنیم، متوجه این نکته هم می‌شویم که تشبیه نامحسوسی در این بیت به کار رفته است. در واقع، شخصی به لحاظ قد بلندی که دارد، به «سرو» راست‌قامت تشبیه شده است. فردوسی در بیت بالا، «ایرج»، پسر فریدون را، به «سرو» تشبیه کرده و سپس مشبه این تشبیه (ایرج) را حذف کرده است.

توجه به معنای استعاری

در آرایه استعاره، کلمه مستعار به جای اینکه با معنای حقیقی خود به کار برود، با معنای استعاری می‌آید. به همین خاطر، یکی از راه‌های تشخیص استعاره این است که کلمه‌های بیت یا جمله را به لحاظ داشتن معنای حقیقی یا استعاری بررسی کنید. اگر کلمه‌ای در غیر معنای حقیقی خود به کار رفته بود، به این معناست که در آن جمله یا بیت از آرایه استعاره استفاده شده است.

برای روشن‌تر شدن این نکته، به مثال زیر توجه کنید.

گاه بر ماه دو هفته گرد مشک آری پدید
گاه مر خورشید را در غالیه پنهان کنی
(عنصری)

در بیت بالا، شاعر با معشوق خود به گفت‌گو نشسته و به او می‌گوید که گاهی دورتادور «ماه دو هفته»‌اش را با ماده خوشبویی به نام «مُشک» زینت می‌دهد. آیا منظور شاعر از «ماه دو هفته» همان ماه شب چهاردهم است که در آسمان می‌درخشد؟ البته که نه! در واقع، شاعر قصد دارد بگوید که «صورت» معشوقش مانند «ماه دوهفته» زیبا و درخشان است. به همین خاطر، وقتی معشوق، موهای خود را با مشک، خوشبو می‌کند، سیاهی موهایش در کنار سفیدی چهره‌اش، منظره دلفریبی را تشکیل می‌دهد.

منادا و ویژگی‌های انسانی

هرگاه شاعر یا نویسنده‌ای در کلام خود ویژگی‌ها و رفتارهای انسانی را به موجودی غیرزنده یا یک حیوان منسوب کند، در آن بیت از آرایه استعاره مکنیه و تشخیص استفاده شده است. همچنین اگر حیوان یا موجود غیرزنده را مورد خطاب قرار بدهد یا آن را به صورت منادا بیاورد، به این معناست که آرایه استعاره مکنیه و جان‌بخشی را به کار برده است. این نکته در مثال زیر به خوبی نشان داده شده است.

الا ای ابر گرینده به نوروز
بیا گریه ز چشم من بیاموز
(فخرالدین اسعد گرگانی)

در بیت بالا، شاعر به گفت‌گو با «ابر» گرینده پرداخته و به او توصیه می‌کند که گریه کردن را از چشمان خودش بیاموزد. می‌دانیم که در دنیای واقعی، نمی‌توان با هیچ ابری گفت‌و‌گو کرد. بنابراین، نتیجه می‌گیریم که شاعر «ابر» گرینده را با معنای استعاری به کار برده و در حقیقت، آرایه تشخیص و استعاره مکنیه را در این بیت به وجود آورده است.

البته در مورد استعاره مصرحه هم می‌توان از این نکته استفاده کرد؛ مانند آنچه که در مثال زیر نشان داده شده است.

سرو چمان من چرا میل چمن نمی‌کند؟
همدم گل نمی‌شود، یاد سمن نمی‌‌کند؟
(حافظ)

در این بیت نیز برخی از رفتارهای انسانی، مانند «میل داشتن»، «همدم شدن» و «یاد کردن» از دیگران به «سرو» نسبت داده شده است. البته که سرو نمی‌تواند چنین رفتارهایی داشته باشد. با این اوصاف، نتیجه می‌گیریم که «سرو» با معنای استعاری آمده است. «سرو» در حقیقت استعاره مصرحه از «معشوق» شاعر است.

یادگیری استعاره و تشبیه با فرادرس

در بخش‌های قبلی، نشان دادیم که استعاره چیست و به نکته‌هایی اشاره کردیم که به کمک آن‌ها می‌توانید آرایه استعاره را به آسانی تشخیص بدهید. با این وجود، برای اینکه در شناسایی استعاره از سایر آرایه‌های ادبی دچار مشکل نشوید، لازم است با آرایه‌های ادبی دیگر نیز تا حدودی آشنا باشید. به طور مثال، زمانی می‌توانید استعاره را از تشبیه تشخیص بدهید که علاوه بر استعاره، تشبیه را هم به طور کامل بشناسید.

در این مورد، مشاهده فیلم‌های آموزشی زیر در فرادرس برایتان مفید خواهد بود.

نکته دیگر اینکه شناخت ساختار دستوری زبان فارسی نیز در شناسایی بهتر آرایه‌های ادبی، به ویژه استعاره، نقش مهمی دارد. به همین دلیل، توصیه می‌کنیم به مجموعه فیلم‌های آموزشی زیر در فرادرس مراجعه کنید. در این فیلم‌های آموزشی، ده‌ها نکته کاربردی در زمینه دستور زبان فارسی آموزش داده شده است.

مجموعه فیلم‌ های آموزش ادبیات فارسی و نگارش دوره متوسطه فرادرس
برای دسترسی به مجموعه فیلم‌های آموزش ادبیات فارسی و نگارش دوره متوسطه فرادرس، روی عکس بالا کلیک کنید.

ارتباط استعاره و مجاز

تا اینجا آموختید که استعاره چیست و از چه ویژگی‌هایی برخوردار است. با این وجود، ممکن است گاهی در تشخیص آن از سایر آرایه‌های ادبی، به‌ویژه مجاز، دچار مشکل شوید. در واقع، از میان تمام آرایه‌های ادبی فارسی، مجاز بیشترین شباهت را به استعاره دارد و همین موضوع باعث می‌شود تشخیص آن‌ها از یکدیگر دشوار باشد. در این بخش، ابتدا آرایه مجاز و ساختار آن را توضیح می‌دهیم، سپس ارتباط آن را با آرایه استعاره مشخص می‌کنیم.

آرایه مجاز به این صورت است که شاعر یا نویسنده، کلمه‌ای را در غیر معنای اصلی و همراه با معنای مجازی به کار ببرد. به طوری که بین معنای حقیقی کلمه و معنای مجازی آن ارتباطی وجود داشته باشد. به ارتباط میان معنای حقیقی و مجازی، «علاقه» گفته می‌شود. علاقه‌ها انواع مختلفی دارند؛ از جمله: علاقه کل به جزء، جزء به کل، محلیه، حالیه، لازمیت، علیّت و... .

معمولاً در کنار آرایه مجاز، از کلمه‌ یا کلمه‌هایی استفاده می‌شود که نشان می‌دهند در آن جمله یا بیت، از معنای مجازی استفاده شده است، نه معنای حقیقی. این دسته از کلمه‌ها، «قرینه» نام دارند. در مثال زیر، مجاز و ساختار آن نشان داده شده است.

پس از تحصیل دین از هفت مردان
پس از تأویل وحی از هفت قرا
(خاقانی)

در بیت بالا، «وحی» با معنای مجازی «قرآن» آمده است. وجود کلمه «تأویل» به عنوان قرینه، به تشخیص این نکته کمک می‌کند، زیرا «قرآن» است که می‌توان آن را تأویل کرد، نه وحی. علاقه این مجاز از نوع علیّت است.

با توجه به نکته‌های بالا، می‌توان به شباهت‌هایی میان آرایه مجاز و استعاره اشاره کرد. هم در مجاز و هم در استعاره، کلمات با معنای حقیقی خود به کار نمی‌‌روند. از سوی دیگر، در استعاره هم مانند مجاز، میان معنای حقیقی و غیرحقیقی کلمه، نوعی ارتباط وجود دارد. در واقع، استعاره نوعی مجاز است با علاقه شباهت. به عبارت دیگر، هر استعاره‌ای، مجاز هم هست اما هر مجازی، لزوماً استعاره نیست.

سؤالات متداول

در بخش‌های قبل، یاد گرفتیم که استعاره چیست و چه نمونه‌هایی در ادبیات فارسی دارد. در این بخش، سؤالات متداولی را بررسی می‌کنیم که در مورد استعاره‌ها مطرح شده‌اند. همچنین به هر کدام از سؤال‌ها در همین بخش پاسخ می‌دهیم. برای یادگیری نکته‌های بیشتر در مورد استعاره و انواع آن، توصیه می‌کنیم به فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه یازدهم فرادرس مراجعه کنید. لینک این فیلم آموزشی در ادامه قرار داده شده است.

استعاره چه فرقی با تشبیه دارد؟

در تشبیه، هم مشبه و مشبه‌به حتماً حضور دارند و نمی‌توان آن‌ها را حذف کرد، اما در ساختار استعاره، یا مشبه و یا مشبه‌به حذف می‌شود.

استعاره چه فرقی با مجاز دارد؟

استعاره یکی از انواع مجاز به شمار می‌آید. به عبارت دیگر، هر استعاره‌ای، مجاز هم هست اما هر مجازی، لزوماً استعاره نیست.

آیا ادات تشبیه و وجه شبه نیز از ساختار استعاره حذف می‌شوند؟

ادات تشبیه همیشه از ساختار استعاره حذف می‌شود اما وجه شبه ممکن است به اشکال گوناگون در کنار کلمه مستعار به کار برود. در این حالت، به وجه شبه، «جامع» گفته می‌شود.

گل و نقوش سنتی روی کاشی های ایرانی - استعاره چیست

تمرین استعاره

اینکه استعاره چیست و چه انواعی دارد، در بخش‌های پیشین این مطلب بررسی شد. در بخش پیش رو، تمرین‌هایی برای یادگیری بهتر این مبحث در اختیارتان قرار می‌گیرد. تمرین‌های این بخش، شامل دو قسمت است و هر قسمت نیز ۱۰ سؤال دارد. نحوه پاسخ‌گویی به سؤال‌های هر قسمت در ادامه توضیح داده شده است.

بخش اول تمرین استعاره

سؤالات این بخش به صورت چهارگزینه‌ای طراحی شده‌اند. برای پاسخگویی به آن‌ها باید صورت هر سؤال را بادقت بخوانید و سپس گزینه صحیح را علامت بزنید. در صورتی که بخواهید از درستی پاسخ خود مطمئن شوید، لازم است روی گزینه «مشاهده» جواب که در زیر هر سؤال قرار داد، کلیک کنید. در کنار هر کدام از سؤال‌ها، گزینه «شرح پاسخ» هم قرار گرفته است که با کلیک روی آن، پاسخ تشریحی هر سؤال نشان داده می‌شود.

بعد از اینکه به همه سؤال‌ها جواب دادید، گزینه «دریافت نتیجه آزمون» نمایش داده می‌شود. با کلیک روی این گزینه می‌توانید تعداد امتیازهای دریافتی خود را در آزمون مشاهده کنید.

۱- در کدام گزینه، آرایه استعاره به کار رفته است؟

بزرگی بایدت، دل در سخا بند
سر کیسه به برگ گندنا بند

شیطان هوا را به افسون خرد در شیشه کند.

در نهان‌خانه عشرت، صنمی خوش دارم
کز سر زلف و رخش، لعل در آتش دارم (حافظ)

فلک بر سرم اژدهایی نگون
زمین زیر من شرزه شیر ژیان (سعدی)

شرح پاسخ

در گزینه اول، از آرایه کنایه استفاده شده است.
در گزینه‌های دوم و چهارم از آرایه تشبیه استفاده شده است.
در گزینه سوم، «صنم» و «لعل» هر دو استعاره مصرحه هستند.

 

۲- نوع استعاره را در بیت زیر مشخص کنید.

آه از آن نرگس جادو که چه بازی انگیخت
آه از آن مست که با مردم هشیار چه کرد
(حافظ)

استعاره تبعیه

استعاره اصلیه

استعاره مکنیه

استعاره عنادیه

شرح پاسخ

در این بیت، «نرگس» علاوه بر اینکه استعاره مجرده است، استعاره اصلیه هم هست. به این خاطر که کلمه مستعار (نرگس) از نوع اسم است.

۳- در کدام گزینه از مجاز به علاقه شباهت استفاده شده است؟

هزاران نرگس از چرخ جهانگرد
فرو شد تا برآمد یک گل زرد (نظامی)

من اگر خارم، اگر گل، چمن‌آرایی هست
که به هر شیوه که که می‌پروردم می‌رویم (حافظ)

کوره خورشید هم، چون کوره گرم چراغ من نمی‌سوزد. (نیما یوشیج)

راه می‌بینم در ظلمت، من پُر از فانوسم. (سهراب سپهری)

شرح پاسخ

استعاره تنها مجازی است که با علاقه شباهت ساخته می‌شود. در گزینه اول، از استعاره مصرحه «نرگس» استفاده شده است.

۴- کدام گزینه اضافه استعاری است؟

خوشه پروین

قرص ماه

پنجه آفتاب

سرو سهی

شرح پاسخ

خوشه پروین اضافه تشبیهی است.
قرص ماه هیچ آرایه‌ای ندارد.
پنجه آفتاب استعاره مکنیه است.
سرو سهی نیز ترکیب وصفی است و هیچ آرایه‌ای ندارد.

۵- در کدام نوع استعاره مصرحه، مستعار از جنس صفت است؟

وفاقیه

عنادیه

تبعیه

بعید

شرح پاسخ

در استعاره تبعیه، مستعار به صورت فعل و صفت می‌آید.

۶- کدام کلمه در بیت زیر، دارای آرایه تشخیص است؟

چون پیش پدر آمد، زمین خدمت ببوسید. (سعدی)

فرو برد سرو سهی را به خم
به نرگس گل سرخ را داده نم (فردوسی)

دو گل را به دو نرگس خواب‌دار
همی شست تا شد گلان آبدار (فردوسی)

سیمای سمن شکست گیرد
گل نامه غم به دست گیرد (نظامی)

شرح پاسخ

در گزینه چهارم، به «سمن» و «گل»، ویژگی‌ها و رفتارهای انسانی نسبت داده شده است. به همین خاطر، هر دو کلمه دارای آرایه تشخیص هستند.

۷- کدام رکن تشبیه در استعاره بیت زیر آورده شده است؟

به ایوان می‌روم و انگشتانم را
بر پوست کشیده شب می‌کشم.
(فروغ فرخزاد)

مشبه

مشبه‌به

ادات تشبیه

مستعار منه

شرح پاسخ

در این شعر از استعاره مکنیه استفاده شده است. در این نوع استعاره، مشبه باقی می‌ماند اما مشبه‌به (مستعار منه) و ادات تشبیه حذف می‌شوند.

۸- ساختار زیر مربوط به کدام نوع استعاره مصرحه است؟

مستعار + صفت / اجزای مشبه‌ و مشبه‌به

مجرده

مرشحه

مطلقه

عنادیه

شرح پاسخ

در استعاره مصرحه مطلقه، مستعار به طور همزمان با ویژگی‌ها و اجزای مشبه و مشبه‌به به کار می‌رود.

۹- مشبه‌به محذوف در استعاره بیت زیر چیست؟

رخسار صبح

گل

معشوق

چشم

انسان

شرح پاسخ

ترکیب اضافی «رخسار صبح» دارای آرایه تشخیص است. در آرایه تشخیص، همیشه مشبه‌به محذوف، «انسان» است.

۱۰- مستعار و مستعار منه را به ترتیب در بیت زیر مشخص کنید.

قضا ز آسمان چون فرو هشت پر
همه زیرکان کور گردند و کر 

قضا - چشم

آسمان - قضا

قضا - پرنده

زیرکان - انسان

شرح پاسخ

در این بیت، کلمه استعاره (مستعار) قضا است و مشبه‌به (مستعار منه) آن نیز نوعی «پرنده» به شمار می‌آید.

 

بخش دوم تمرین استعاره

کلمه مستعار و نوع استعاره (مصرحه و مکنیه) را در شعرهای زیر مشخص کنید. برای مشاهده پاسخ هر سؤال، لازم است روی گزینه «جواب» کلیک کنید.

از درِ صلح آمده‌ای یا خلاف؟
با قدم خوف روم یا رجا؟ (سعدی)

جواب

صلح ← استعاره مکنیه

ای دیو سپید پای در بند
ای گنبد گیتی، ای دماوند (ملک‌الشعرای بهار)

جواب

دماوند ← استعاره مکنیه

باغِ مرا چه حاجتِ سرو و صنوبر است؟
شمشادِ خانه‌پرورِ ما از که کمتر است؟ (حافظ)

جواب

باغ و شمشاد ← استعاره مصرحه

گر به سر منزل سلمی رَسی ای بادِ صبا
چشم دارم که سلامی برسانی ز مَنَش (حافظ)

جواب

صبا ← استعاره مکنیه

خنده گل می‌دهد یادی ز آغوش وداع
در بهاران ناله مرغ چمن بیهوده نیست (صائب تبریزی)

جواب

گل، وداع، مرغ ← استعاره مکنیه

کس چو حافظ نگشود از رخ اندیشه نقاب
تا سر زلف سخن را به قلم شانه زدند (حافظ)

جواب

اندیشه و سخن ← استعاره مکنیه

آن روز هم که دست‌های تو ویران شدند، باد می‌آمد. (فروغ فرخزاد)

جواب

دست ← استعاره مکنیه

با آسمان مفاخره کردیم تا سحر
او از ستاره دم زد و من از تو دم زدم (حسین منزوی)

جواب

آسمان ← استعاره مکنیه

گر کند یاریی مرا به غم عشق آن صنم
بتواند زدود زین دل غم خواره زنگ غم (رودکی)

جواب

صنم ← استعاره مصرحه

جگر و جان و چشم و چهر من‌ است
در غم عشق آن بت فرخار

هم به غم خجسته، هم به تن رنجور
هم به خون غرقه، هم به زخم افگار (وطواط)

جواب

بت ← استعاره مصرحه

جمع بندی

در این مطلب از مجله فرادرس، به سراغ استعاره‌ها رفتیم و نشان دادیم که اصولاً استعاره چیست و چه انواعی دارد. همچنین کاربردهای آن را با کمک مثال‌های متعدد نشان دادیم. در ادامه، به روش‌هایی برای تشخیص راحت‌تر استعاره‌ها اشاره کردیم و ارتباط این آرایه را با آرایه مجاز بررسی کردیم. در بخش بعد، به برخی از سؤال‌های مرتبط با این مبحث پاسخ دادیم. در نهایت، آزمونی برای یادگیری بهتر استعاره‌ها و مرور نکته‌های این مطلب، به مخاطبان ارائه کردیم.

بر اساس رای ۱۵۴ نفر
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
اگر بازخوردی درباره این مطلب دارید یا پرسشی دارید که بدون پاسخ مانده است، آن را از طریق بخش نظرات مطرح کنید.
منابع:
فنون بلاغت و صناعات ادبی
۲۰ دیدگاه برای «استعاره چیست؟ – به زبان ساده، با مثال و تمرین»

خیلی دنبال این موضوع بودم

ایا ( پای همت ) استعاره هست یا نه؟

خیلی خوب بود
تشکر از به اشتراک گذاری این مطلب آموزنده و جامع

با سلام،
ترکیب «پای همت» اضافه استعاری است.
از همراهی شما با «مجله فرادرس» سپاس‌گزاریم.

سلام توی قسمت “در مثال زیر، مرغان با اینکه منادا است، اما استعاره‌ مصرحه است از دوستان شاعر که گرفتار بند نیستند است:” فکرمیکنم یه کلمۀ “است” اضافه گذاشتین.

با سلام؛
مطلب بازبینی و اصلاح شد، از دقت و توجه شما متشکریم.
ممنونیم که مجله فرادرس را همراهی می‌کنید.

عالی بود.ممنون

ممنونم مثال هاتون خیلی خوب بود و خیلی هم دقیق بررسی شون کرده بودید🙏
از تفاوت اضافه تشبیهی و اضافه استعاری به طریق زیر مطلع ام ولی در تشخیص تفاوت این دو در اشعار و تست ها به شدت عاجزم
مقدوره یکم کمک کنید

«در اضافه تشبیهی تشبیه به صورت مستقیم و جود دارد در حالی که در اضافه استعاری این تشبیه هیچگاه مستقیم نیست و در اصل ویژگی را از مشبه به محذوف به مشبه نسبت میدهیم که در واقعیت به ان تعلق ندارد»

سلام، احتمالا الان دیره ولی من چیزی که میدونم رو در قالب مثال بهتون میگم؛
توضیح رو خودتون میدونید پس مستقیم مثال میزنم..
برای اضافه ی استعاری میتونیم مشت روزگار رو مثال بزنیم؛ خود روزگار به هیچ عنوان مشت نداره و اینجا ما میتونیم ببینیم که روزگار به موجودی تشبیه شده که دارای مشت باشه، مثل انسان.. یه مثال دیگه هم میتونه “اساس تزویر” باشه..
برای اضافه ی تشبیهی هم ما میتونیم مستقیما مشبه و مشبه به رو ببینیم؛ مثلاً “بنای ظلم” یا “راه آزادی” یا “آتش عشق”..
امیدوارم براتون مفید باشه.

سلام وقت بخیر میشه بگید چطور میتونم یک جزوه کامل از کتاب دهم داشته باشم باید برم توی کدوم سایت آخه من کلاس دهم معلم نداشتم😔نتونستم فارسی دهم رویادبگیرم

با سلام؛
پیشنهاد می‌کنیم موضوعات موجود در کتاب درسی را همینجا جستجو و مطالب مرتبط با آن‌ها را مطالعه کنید. همچنین، برای آشنایی با آموزش‌های دروس دبیرستان، پیشنهاد می‌کنیم از لینک زیر کمک بگیرید:

مجموعه آموزش دروس دوره متوسطه و کنکور

با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس

ببخشید الان آفتاب داشن تیغ می کشید کنایه هستش

سلام زینب گرامی.
بله، تیغ کشیدن آفتاب کنایه از طلوع کردن آفتاب است. برای آشنایی بیشتر با کنایه، به آموزش «کنایه چیست ؟ — آرایه کنایه به زبان ساده و با مثال» مراجعه کنید.
شاد و پیروز باشید.

خیلی مفید بود مرسی❤️

سلام بهار گرامی.
سپاس از همراهی‌تان با مجله فرادرس.
شاد و پیروز باشید.

چقدر عالی و خوب توضیح داده بودین و چقدر هم کامل بود خیلی ممنون از زحماتتون

سلام سهیل عزیز.
خوشحالیم که از این آموزش استفاده کرده‌اید.
شاد و پیروز باشید.

عالی بود مثل همیشه??

سلام قاسم عزیز.
خوشحالیم که این آموزش برایتان مفید بوده است.
سالم و سربلند باشید.

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *