یاتاقان غلتشی (Rolling Bearing) – از صفر تا صد

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
تاریخچه یاتاقان
پیشرفت تکنولوژی، به میزان زیادی به انطباق نیازها و مشاهدات بستگی دارد. اولین بار، ایده یاتاقان از کجا به ذهن انسان خطور کرد؟ آیا با مشاهده غلتیدن سنگی از بالای تپه این اتفاق افتاد؟ یا کسی متوجه شد که حرکت دادن اجسام سنگین، با غلتاندن راحتتر میشود؟ حتی پیش از اختراع چرخ و در ابتدای تمدن بشر، مفهوم یاتاقان شکل گرفته بود. انسانها فهمیده بودند که قرار دادن کندههای درخت در زیر اجسام سنگین، کشیدن آنها را آسانتر میکند.
شاهد این ادعا در نقاشیهای روی دیواره غارها دیده میشود. بعدها در نقاشیهای مربوط به مراحل ساخت اهرام مشاهده شد که مصریان سنگهای بزرگ را اینگونه حمل میکردند. «ارشمیدس» (Archimedes)، دانشمند یونانی، راز استفاده از اهرم را کشف کرد. شاید او بود که متوجه شد چرخی با قطر بزرگ که روی میلهای با قطر کوچک سوار است، اصطکاک بسیار کمی دارد. حتی بعدها از مایعات گوناگونی برای نرمتر کردن کردن این یاتاقانها استفاده شد. چیزی که امروز به عنوان روغنکاری شناخته میشود. «لئوناردو داوینچی» (Leonardo da Vinci) در لابهلای طراحیهای خود از اولین هلیکوپتر، طرحی از یاتاقان را کشید که در شکل زیر مشاهده میکنید.

با ظهور روشهای شکلدهی فلزات در ابتدای عصر صنعتی، مشخص شد که یاتاقانهای فولادی از یاتاقانهای چوبی و برنزی بهتر عمل میکنند. یاتاقانها تاریخچهای طولانی و پیچیده دارند. با پیشرفتهای روزافزون در علم مواد و فناوریهای روغنکاری و توسعه روشهای ساخت، پیشبینی میشود در آینده، طراحی یاتاقانها از امروز هم پیچیدهتر شود.
دستهبندی یاتاقان
منطق عملکرد یاتاقان ساده است. غلتیدن دو جسم روی هم، نسبت به لغزش آنها، نیروی کمتری نیاز دارد. چرخهای اتومبیل مانند چهار یاتاقان بزرگ عمل میکنند. حرکت یک اتومبیل را با حرکت سورتمهای با همان وزن مقایسه کنید. کدام یک راحتتر است؟ هنگامی که دو جسم روی هم میلغزند، اصطکاک بین آنها نیرویی ایجاد میکند که سرعت آنها را کُند میکند. ولی اگر همان دو جسم بتوانند نسبت به هم بغلتند، اصطکاک بین آنها به میزان زیادی کاهش خواهد یافت. یاتاقان وسیلهایست که آن دو جسم را مقید میکند در گام اول، نسبت به هم فقط نوع خاصی از حرکت را داشته باشند و در گام دوم، اصطکاک بین قطعات متحرک کاهش یابد.
یاتاقان طوری طراحی میشود که مثلاً به یک قسمت، اجازه حرکت آزادانه خطی بدهد و به طور همزمان، به قسمتی دیگر اجازه دهد به دور یک محور دوران کند. حتی ممکن است قطعهای دیگر را از حرکت در یک جهت منع کند. این قطعات مکانیکی را میتوان با توجه به نوع عملکرد، شکل مجاز حرکت و جهت نیروی وارده به اجزای مختلف، دستهبندی کرد. به طور کلی، یاتاقانها به دو دسته غلتشی و لغزشی تقسیم میشوند. در یاتاقانهای غلتشی، حرکت سطوح نسبت به هم از نوع غلتشی است. ولی در یاتاقانهای لغزشی، سطوح نسبت به هم لغزش دارند. در این مقاله، یاتاقانهای غلتشی را مورد مطالعه قرار میدهیم.
یاتاقان غلتشی
یاتاقانها طوری طراحی میشوند تا بار خالص شعاعی، بار خالص تراست (Thrust) یا ترکیبی از این دو بار را تحمل کنند. شکل زیر، قسمتهای مختلف یک یاتاقان غلتشی را نشان میدهد. چهار قسمت اصلی یاتاقان غلتشی عبارتند از حلقه (Ring) یا کنس بیرونی، حلقه (Ring) یا کنس درونی، عضو غلتنده و جداکننده. در یاتاقانهای ارزانقیمت، گاهی وقتها از جداکننده صرف نظر میشود. ولی باید توجه داشت که جداکننده نقش مهمی در یاتاقان ایفا کرده و از تماس مالشی بین قطعات جلوگیری میکند.

یاتاقان ساچمهای
در این قسمت قصد داریم برخی از انواع استاندارد یاتاقانهای ساچمهای (Ball Bearings) را معرفی کنیم. انواع مختلف بلبرینگها را در شکل زیر مشاهده میکنید. در ادامه برخی از ویژگیهای این مدلها را مرور میکنیم.

هنگامی که از یاتاقانهای تکردیفه استفاده میشود، فقط مقدار جزئی عدم همترازی قابل قبول است و این یاتاقانها قادر به تحمل مقادیر بزرگ ناهمراستایی (Misalignment) نیستند. اما اگر میزان ناهمراستایی زیاد باشد، از یاتاقانهای خودمیزان (self-aligning) (مانند شکل ح) استفاده میشود. برای تحمل بارهای سنگینتر در هر دو جهت شعاعی و تراست، یاتاقانهای دو ردیفه به کار میروند. گاهی هم بدین منظور، از دو یاتاقان تکردیفه در کنار هم استفاده میشود. اما بدیهی است که استفاده از یاتاقان دو ردیفه به دلیل کمتر بودن قطعات به کار رفته در آن، به صرفهتر است.
یاتاقان استوانهای
در این بخش، نمونههایی از انواع استاندارد یاتاقانهای استوانهای (Roller Bearings) را بررسی خواهیم کرد. شکل زیر چند نوع از این یاتاقان غلتشی را نشان میدهد. به این یاتاقانها، یاتاقان غلتکی گفته میشود و در زبان فارسی به رولبرینگ هم معروف هستند.

یاتاقان غلتکی ساده (الف) قادر است نسبت به یاتاقان ساچمهای با ابعاد مشابه، بار شعاعی بزرگتری را تحمل کند. زیرا سطح تماس در این یاتاقان بیشتر است. عیب بزرگ این یاتاقانها، وابستگی شدیدشان به هندسه مسیر غلتش (Raceway) و غلتکها (Rollers) است. جزئیترین ناهمراستایی در این نوع یاتاقان، میتواند موجب انحراف و خارج شدن آن از خط شود. به همین علت، نگهدارنده آن باید سنگین باشد. از طرف دیگر و با دقت در تصویر میتوان دریافت که این نوع یاتاقان، نیروی تراست را به هیچ عنوان تحمل نمیکند. یاتاقان با غلتک کروی کفگرد (Spherical Roller Thrust)، برای زمانی مناسب است که هم بار سنگین باشد و هم ناهمراستایی رخ دهد. قطعه کروی، این مزیت را دارد که با افزایش بار میتواند سطح تماس را زیاد کند. هنگامی که فضای شعاعی محدود باشد، یاتاقانهای سوزنی (Needle) انتخاب درستی است. اگر از جداکننده استفاده شود، ظرفیت بار این یاتاقان بسیار بالا خواهد بود.
دو نمونه دیگر یاتاقان که در شکل قبل میبینید، هر دو دارای غلتک مخروطی (Tapered Roller) هستند. میتوان گفت در این نوع یاتاقان تقریباً مزیتهای هر دو گروه یاتاقان ساچمهای و استوانهای در کنار هم قرار گرفته است. غلتک مخروطی کمک میکند تا یاتاقان هر دو بار شعاعی و تراست یا ترکیبی از آنها را تحمل کند. علاوه بر آن، ظرفیت حمل بار در آنها مانند یاتاقان غلتکی ساده، بسیار بالاست.
عمر یاتاقان غلتشی
یک یاتاقان غلتشی را در نظر بگیرید که تمیز (بدون نفوذ گرد و غبار) بوده و به خوبی روغنکاری شده است. آببندی آن از ورود گرد و غبار به محفظه داخلی جلوگیری کرده و در دمای متعارفی مورد استفاده قرار گرفته باشد. در این حالت، تنها عاملی که ممکن است موجب بروز خرابی (Failure) در این یاتاقان شود، خستگی (Fatigue) فلز است. بنابراین، باید روشی برای تخمین عمر کیفی یاتاقان پیشنهاد شود.
- تعداد دورهایی که رینگ داخلی میتواند بچرخد تا اولین نشانه محسوس خستگی مشاهده شود. توجه داشته باشید که رینگ بیرونی ثابت است و فقط رینگ درونی میچرخد.
- تعداد ساعتهایی که میتوان با یک سرعت زاویهای استاندارد، از یاتاقان استفاده کرد تا اولین نشانههای خستگی ظاهر شود.
روانکاری یاتاقان غلتشی
- ایجاد یک فیلم روغن بین سطوح لغزشی و غلتشی
- کمک به خنککاری یاتاقان غلتشی
- جلوگیری از سایش سطوحی که با هم در تماس هستند
- محافظت از قطعات در برابر ورود اشیای خارجی

اما از سوی دیگر و در حدود 85٪ از موارد، گریس برای روانکاری به کار میرود. تا زمانی که سرعت پایین باشد و دما از حدود ۱۰۰ درجه سلسیوس فراتر نرود، انتخاب گریس در اولویت است. مزیت دیگر گریس این است که در دورههای کاری طولانی، نیازی به توجه و نگهداری ندارد. به دلیل ناتوانی در دفع گرما، در سرعت و دماهای بالا از گریس استفاده نمیشود.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













سلام ،،،،، خیلی عالییییییی ،،،سپاس