نیمه هادی ها – معرفی جامع ساختار و انواع – ساده و رایگان
- میآموزید نیمه هادی چیست و با نمونههای آن آشنا میشوید.
- یاد می گیرید حفره و الکترون در نیمه هادی چه مفهومی دارد.
- با نظریه نوار نیمه هادیها و ظرفیت و هدایت آنها آشنا میشوید.
- میآموزید مشخصات و انواع نیمه هادیها کدامند.
- میتوانید مفهوم قطعه نیمههادی و دیود و ترانزیستور را درک کنید.
- با مواد، مزایا و معایب قطعات نیمه هادی آشنا میشوید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
نیمه هادی چیست؟
نیمه هادی ها موادی هستند که مقدار رسانایی الکتریکی و گرمایی آنها بین فلزات و نافلزات است. بسیاری از نیمه هادیها از شبه فلزاتی چون ژرمانیوم یا سیلیسیم تشکیل شدهاند. از این مواد در ساخت قطعات نیمه هادی بسیاری برای کاربردهای گوناگون استفاده میشود.
نمونههایی از نیمه هادی ها
حفره و الکترون در نیمه هادی ها
حرکت الکترونها و حفرهها
در یک نیمههادی، تحرک الکترونها از حفرهها بیشتر است. این پدیده عمدتا به دلیل ساختارهای مختلف باند و ساز و کارهای پراکندگی آنها است. الکترونها در باند هدایت حرکت میکنند در حالی که حرکت حفرهها در باند ظرفیت است.
تحرک ذرات در یک نیمههادی بیشتر است، اگر:
- جرم موثر ذرات کمتر باشد.
- زمان بین رخدادهای پراکندگی بیشتر باشد.
مدل پیوند الکترونها در سیلیکون با ظرفیت ۴ در زیر نشان داده شده است. در اینجا، وقتی یکی از الکترونهای آزاد (نقاط آبی) از موقعیت شبکه خارج میشود، یک حفره ایجاد میکند (نقاط خاکستری). این حفره ایجادشده، بار مخالف الکترون را میگیرد و میتوان آن را به عنوان حامل بار مثبت در شبکه در نظر گرفت.

نظریه نوار نیمه هادی ها
معرفی نظریه نوار در طی انقلاب کوانتومی در علم اتفاق افتاد. والتر هیتلر و فریتز لندن نوارهای انرژی را کشف کردند.

نوار هدایت و نوار ظرفیت در نیمه هادی ها
در این بخش با نوار هدایت و نوار ظرفیت در نیمه هادی ها آشنا میشویم.
نوار ظرفیت
نوار انرژی سطوح انرژی الکترونهای ظرفیت به عنوان نوار ظرفیت شناخته میشود. این نوار بالاترین نوار انرژی است. در مقایسه با عایقها، نوار ممنوعه در نیمه هادی ها کوچکتر است. این امر موجب میشود الکترونهای نوار ظرفیت با دریافت هرگونه انرژی خارجی به نوار هدایت بپرند.
نوار هدایت
این نوار پایینترین نوار است که شامل سطوح انرژی حاملهای بار مثبت (حفرهها) یا منفی (الکترونهای آزاد) است. نوار هدایت دارای الکترونهای رسانا و در نتیجه جریان است. باند هدایت دارای سطح انرژی بالایی است و به طور کلی خالی است. نوار هدایت در نیمه هادی ها الکترونها را از نوار ظرفیت میپذیرد.
تراز فِرمی در نیمه هادی ها چیست؟
در یک نیمههادی از نوع p، تراکم حالتهای پر نشده افزایش مییابد. بنابراین، الکترونهای بیشتری را در سطح انرژی پایینتر جای میگیرند. با این حال، در یک نیمههادی نوع n، چگالی حالتها افزایش مییابد، بنابراین الکترونهای بیشتری را در سطح انرژی بالاتر جای میدهد.
مشخصات نیمه هادی ها
نیمه هادی ها میتوانند در شرایط خاصی برق را انتقال دهند. این خاصیت منحصر به فرد، آنها را به موادی عالی برای هدایت الکتریسیته به صورت کنترل شده تبدیل میکند.
برخلاف هادیها، حاملهای بار در نیمه هادی ها فقط به دلیل انرژی خارجی (تحریک حرارتی) به وجود میآیند. این امر باعث میشود تعداد مشخصی از الکترونهای ظرفیت از شکاف انرژی عبور کرده و به درون نوار هدایت بروند و مقدار مساوی از حالتهای انرژی اشغالنشده، یعنی حفرهها، را بر جای بگذارند. رسانایی ناشی از الکترونها و حفرهها به اندازه یکسانی مهم است. مشخصات نیمه هادی ها به صورت زیر است:
- مقاومت ویژه: تا اهم-متر
- رسانایی: تا مهو بر متر
- ضریب مقاومت دما: منفی
- عبور جریان: بسته به الکترون و حفره
چرا مقاومت نیمه هادی ها با دما کاهش مییابد؟
تفاوت مقاومت بین هادیها و نیمه هادی ها به دلیل تفاوت آنها در تراکم حامل بار است. مقاومت نیمه هادی ها با دما کاهش مییابد، زیرا تعداد حاملهای بار با افزایش دما به سرعت افزایش مییابد. این پدیده به معنی ضریب دمای منفی است.
برخی از خصوصیات مهم نیمه هادی ها عبارتند از:
- نیمههادی در صفر کلوین مانند یک عایق عمل میکند. با افزایش دما نیز به عنوان یک رسانا کار میکند.
- به دلیل خصوصیات الکتریکی استثنایی، نیمه هادی ها را میتوان با آلاییدن (افزودن ناخالصی) اصلاح کرد و قطعات نیمههادی را برای تبدیل انرژی، سوئیچ کردن و تقویتکنندگی مناسب ساخت.
- تلفات برق کمتری دارند.
- اندازه نیمه هادی ها کوچکتر است و وزن کمتری دارند.
- مقاومت آنها از هادیها بیشتر، اما از غیرهادیها کمتر است.
- مقاومت مواد نیمههادی با افزایش دما کاهش مییابد و بالعکس.
انواع نیمه هادی ها
نیمه هادی ها را میتوان به صورت زیر دستهبندی کرد:
- نیمههادی ذاتی (خالص)
- نیمههادی غیرذاتی (دارای ناخالصی)

نیمه هادی ذاتی
نیمههادی نوع ذاتی از مواد نیمههادی از نظر شیمیایی بسیار خالص ساخته شده است. این نیمههادی فقط از یک نوع عنصر تشکیل شده است.

نیمه هادی غیرذاتی
با افزودن تعداد کمی از اتمهای جایگزین مناسب به نام ناخالصی میتوان رسانایی نیمه هادی ها را بسیار بهبود بخشید. به فرایند افزودن اتمهای ناخالصی به نیمههادی خالص آلاییدن یا دوپینگ گفته میشود. معمولاً فقط یک اتم در تا با یک اتم آلاییده در نیمهرسانای ناخالصشده جایگزین میشود. یک نیمههادی غیرذاتی را میتوان به صورت زیر طبقهبندی کرد:
- نیمههادی نوع N
- نیمههادی نوع P

نیمه هادی نوع n
هنگامی که یک نیمههادی خالص (سیلیکون یا ژرمانیوم) توسط ناخالصی پنج ظرفیتی (P ،As ،Sb ،Bi) ناخالص شود، چهار الکترون از پنج الکترون با چهار الکترون Ge یا Si پیوند میخورند.
پنجمین الکترون دوپینگ آزاد میشود. بنابراین، اتم ناخالصی یک الکترون آزاد برای هدایت در شبکه میدهد و دهنده نامیده میشود. از آنجا که تعداد الکترون آزاد با افزودن ناخالصی افزایش مییابد، حاملهای بار منفی نیز افزایش مییابند. از این رو به آن نیمههادی نوع n گفته میشود.
کریستال به طور کلی خنثی است، اما اتم دهنده به یون مثبت بیحرکت تبدیل میشود. از آنجا که رسانایی به دلیل تعداد زیادی الکترون آزاد است، الکترونهای نیمههادی نوع n حاملهای اکثریت و حفرهها حاملهای اقلیت هستند.
نیمه هادی نوع p
هنگامی که یک نیمههادی خالص با یک ناخالصی سه ظرفیتی ناخالص شود (B ،Al ،In ،Ga)، پس از آن، سه الکترون ظرفیت پیوند ناخالصی با سه الکترون از چهار الکترون نیمههادی پیوند میخورند. این امر باعث عدم وجود الکترون (حفره) در ناخالصی میشود. این اتمهای ناخالصی که آماده پذیرش الکترونهای پیوندی هستند «پذیرنده» نامیده میشوند.
با افزایش تعداد ناخالصیها، حفرهها (حاملهای بار مثبت) افزایش مییابند. از این رو به آن نیمههادی نوع p گفته میشود. کریستال در کل خنثی است، اما پذیرندهها به یون منفی بیحرکت تبدیل میشوند. از آنجا که رسانایی به دلیل حفرههای زیاد است، حفرههای نیمههادی نوع p حاملهای اکثریت و الکترونها حامل اقلیت هستند.
قطعه نیمه هادی چیست؟

رسانایی نیمههادی را میتوان توسط میدان الکتریکی یا مغناطیسی، در معرض نور یا گرما یا با تغییر شکل مکانیکی شبکه تکبلوری آلاییده کنترل کرد. بنابراین، نیمه هادی ها میتوانند حسگرهای عالی بسازند. رسانایی جریان در یک نیمههادی ناشی از حرکات الکترون و حفره است که در مجموع به عنوان حامل بار شناخته میشود. ناخالصی سیلیکون با افزودن مقدار کمی اتم ناخالصی انجام میشود و همچنین برای فسفر یا بور، تعداد الکترونها یا حفرههای داخل نیمههادی را به میزان قابل توجهی افزایش میدهد.
هنگامی که یک نیمههادی آلاییده حاوی حفرههای اضافه باشد، نیمههادی «نوع p» (مثبت برای حفرهها) نامیده میشود و هنگامی که حاوی مقداری بیش از حد الکترون آزاد باشد، نیمههادی «نوع n» (منفی برای الکترونها) شناخته میشود. به پیوند تشکیل شده در جایی که نیمههادیهای نوع n و p از هم متصل میشوند پیوند p-n گفته میشود.
دیود

ترانزیستور

الکترود گیت ماسفت برای تولید یک میدان الکتریکی شارژ میشود که میتواند هدایت «کانال» بین دو ترمینال (سورس و درین) را کنترل کند. بسته به نوع حامل در کانال، قطعه ممکن است کانال n (برای الکترونها) یا کانال p (برای حفرهها) باشد.
مواد قطعات نیمه هادی
سیلیسیم (Si) بیشترین کاربرد را در قطعات نیمههادی دارد. این ماده هزینه کمتری در مواد اولیه و فرایند نسبتا سادهای دارد. دامنه دمای مفید آن باعث میشود تا در حال حاضر بهترین مصالحه در بین مواد مختلف رقابتی باشد. سیلیکون مورد استفاده در ساخت قطعات نیمههادی در حال حاضر در کاسههایی ساخته شده است که قطر آنها به اندازه کافی بزرگ است و امکان تولید ویفرهای ۳۰۰ میلیمتر (۱۲ اینچ) را دارد.
ژرمانیوم (Ge) به طور گستردهای در مواد نیمههادی اولیه استفاده میشد، اما حساسیت حرارتی آن نسبت به سیلیکون استقبال به آن را کمتر کرده است. امروزه، ژرمانیم اغلب با سیلیکون (Si) برای استفاده در قطعات SiGe با سرعت بسیار بالا آلیاژ میشود. شرکت IBM تولیدکننده اصلی چنین قطعاتی است.
آرسنید گالیوم (GaAs) همچنین به طور گسترده در قطعات پرسرعت مورد استفاده قرار میگیرد، اما تاکنون تشکیل کاسههایی با قطر بزرگ از این ماده دشوار بوده است و اندازه قطر ویفر را به طور قابل توجهی کوچکتر از ویفرهای سیلیکونی محدود کرده است. بنابراین تولید انبوه قطعات آرسنید گالیوم (GaAs) به طور قابل توجهی گرانتر از سیلیکون است.
فهرست قطعات نیمه هادی رایج
قطعات نیمههادی رایج عمدتا شامل دو ترمیناله، سه ترمیناله و چهار ترمیناله هستند.

قطعات دو ترمیناله به شرح زیر هستند:
- دیود (دیود یکسوکننده)
- دیود گان (Gunn)
- دیود IMPATT
- دیود لیزر
- دیود زنر
- دیود شاتکی
- دیود پین (PIN)
- دیود تونل
- دیود ساطع کننده نور (LED)
- ترانزیستور نوری
- فوتوسل
- سلول خورشیدی
- دیود ولتاژ گذرا
- VCSEL
قطعات سه ترمیناله عبارتند از:
- ترانزیستور دو قطبی
- ترانزیستور اثر میدان
- ترانزیستور دارلینگتون
- ترانزیستور دو قطبی با گیت عایق بندی شده (IGBT)
- ترانزیستور Unijunction
- یکسوساز کنترل شده با سیلیکون
- تریستور
- ترایاک
قطعات چهار ترمیناله به صورت زیر هستند:
کاربردهای قطعات نیمه هادی
از انواع ترانزیستورها میتوان به عنوان عناصر سازنده گیتهای منطقی استفاده کرد که برای طراحی مدارهای دیجیتال مفید است. در مدارهای دیجیتال مانند ریزپردازندهها، ترانزیستورها مانند سوئیچ (خاموش) عمل میکنند. به عنوان مثال در ماسفت، ولتاژ اعمال شده به گیت روشن یا خاموش بودن سوئیچ را تعیین میکند.
مزایای قطعات نیمه هادی
برخی از مزایای قطعات نیمههادی به شرح زیر است:
- از آنجا که قطعات نیمههادی هیچ رشتهای ندارند، بنابراین برای گرم کردن آنها نیازی به توان نیست تا باعث انتشار الکترون شود.
- از آنجا که نیازی به گرمایش نیست، قطعات نیمههادی به محض روشن شدن مدار کار میکنند.
- در حین کار، قطعات نیمههادی هیچ صدای زیاد از حدی تولید نمیکنند.
- قطعات نیمههادی در مقایسه با لولههای خلأ در ولتاژ پایین کار میکنند.
- مدارهای مربوط به قطعات نیمههادی اندازههای کوچکی دارند.
- قطعات نیمههادی ضدشوک هستند.
- قطعات نیمههادی در مقایسه با لولههای خلأ ارزانتر هستند.
- عمر قطعات نیمههادی تقریبا نامحدود است.
معایب قطعات نیمه هادی
برخی از معایب قطعات نیمههادی به شرح زیر است:
- سطح نویز در قطعات نیمههادی در مقایسه با لولههای خلأ بیشتر است.
- قطعات نیمههادی معمولی نمیتوانند به اندازه لولههای خلأ معمولی توان داشته باشند.
- در دامنه فرکانس بالا، پاسخگویی ضعیفی دارند.
معرفی فیلم آموزش مبانی الکترونیک – مفاهیم تئوریک به همراه شبیه سازی عملی و کاربردی
برای آشنایی با مقدمات الکترونیک، پیشنهاد میکنیم به فیلم آموزش مبانی الکترونیک – مفاهیم تئوریک به همراه شبیه سازی عملی و کاربردی مراجعه کنید که در قالب ۱۳ درس و در مدت زمان ۱۲ ساعت و ۴ دقیقه تهیه شده است.
در درس اول این آموزش، مفاهیم اساسی و قطعات بنیادی الکترونیک بیان شده است. درسهای دوم و سوم درباره دیودها و یکسوسازی، چندبرابرکنندگی و تغییر سیگنال با آنهاست. در درسهای چهارم تا ششم، ترانزیستور، تقویتکنندههای ترانزیستوری یکطبقه و چندطبقه معرفی شدهاند. ترانزیستورهای اثر میدان در درس هفتم مورد بررسی قرار گرفتهاند. تقویتکننده قدرت، تقویتکننده تفاضلی و تقویتکنندههای عملیاتی، به ترتیب، موضوعات درسهای هشتم تا دهم هستند.
در درس یازدهم آموزش، درباره تنظیمکنندههای ولتاژ بحث شده است. به گیتهای منطقی در درس دوازدهم پرداخته شده و در نهایت، در درس سیزدهم، مطالبی درباره آیسی ۵۵۵ ارائه شده است.
- برای مشاهده فیلم آموزش مبانی الکترونیک – مفاهیم تئوریک به همراه شبیه سازی عملی و کاربردی + اینجا کلیک کنید.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید















سلام، تشکراز توضیحات خوب شما ،اگر نیمه هادی نوع p به منبع تغذیه متصل شود آیا یونهای منفی هدایت جریان را برعهده دارند یا حفره ها؟
با سلام خدمت شما؛
در نیمهرسانای نوع p حاملهای جریان حفرهها هستند.
از همراهی شما با مجله فرادرس سپاسگزاریم.
درود بر شما مهندس،
بسیار عالی بود،
هر چی آرزوی خوبه مال تو
با سلام و خسته نباشید.بسیار از زحماتتون ممنون هستم.این نشانه انسانیت شماست که ترویج علم می کنید خیلی جاها بدون هیچ چشم داشتی به دیگران ترائه میدید.امیدوارم نتیجه زحماتتون رو بگیرید.
درود و وقت بخیر خدمت مهندس گرامی، بهمون لطف میکنید راجع به Na, Nd هم توضیح بدین؟
سلام فرهود عزیز.
از پیام محبتآمیزتان سپاسگزاریم.
شاد و پیروز باشید.