مواد مولکولی چیست؟ – به زبان ساده
- میآموزید مفهوم مواد مولکولی چیست و مثالهای آن کدامند.
- با ویژگیهای مواد مولکولی آشنا میشوید.
- میتوانید انواع پیوند بین اتمها و مولکولها را در مواد مولکولی درک کنید.
- انواع نیروهای بین مولکولی را مرور کرده و بررسی میکنید.
- با انواع دستهبندی مواد مولکولی و روش نامگذاری آنها آشنا میشوید.
- میتوانید تفاوت مواد مولکولی را با عنصر، ترکیب و مواد یونی درک کنید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
در این مطلب میآموزیم مفهوم مواد مولکولی چیست. سپس مثالهایی از این مواد را بررسی کرده و انواع پیوندهای بین اتمهای آنها و نیروهای بین مولکولی آنها را میآموزیم. در ادامه با نحوه فرمولنویسی، نامگذاری و نمایش این مواد آشنا میشویم. در نهایت، با انواع این مواد آشنا شده و فرق این مواد را با عنصر، ترکیب، مواد یونی و ... را میآموزیم. با مطالعه این مطلب تا انتها میتوانید به شکلی کامل بیاموزید مواد مولکولی چیست.
مواد مولکولی چیست؟
مواد مولکولی موادی هستند که ساختار آنها از اتصال مولکولها تشکیل شده است. این ترکیبات خالص هستند و پیوند بین اتمهای آنها از نوع کووالانسی است. همچنین، مولکولهای موجود در این مواد با پیوندهای بین مولکولی مانند نیروهای واندروالسی یا پیوند هیدروژنی به یکدیگر متصل میشوند. این مواد با نام ترکیب مولکولی نیز شناخته میشوند. در واقع یک ماده مولکولی مادهای است که از ترکیب مولکولی کووالانسی تشکیل شده است.
این مواد نسبت به مواد یونی نرمتر هستند و نقطه ذوب و جوش پایینتری دارند. همچنین، این مواد بیشتر در حلالهای آلی حل شده و انحلالپذیری آنها در آب به نسبت مواد یونی کمتر است. این مواد، طیف وسیعی از مواد اطراف ما، از آب گرفته تا کربن دی اکسید را شامل میشوند. این مواد از دسته مواد خالصی هستند که یونی نبوده و میتوانند به صورت مولکول عنصری یا ترکیب مولکولی وجود داشته باشند. در ادامه برخی از مثالهای مواد مولکولی را بررسی میکنیم.

مثال مواد مولکولی
موادی مانند آب، گاز شهری متان، بنزین، متانول، گاز اکسیژن، کربن دی اکسید و ... از این مواد هستند. در ادامه، با ساختار و ویژگیهای برخی از مثالهای مواد مولکولی رایج آشنا میشویم.
کربن دی اکسید
ساختار این ماده مولکولی در تصویر زیر مشخص شده است.

آب
ساختار این ماده مولکولی در تصویر زیر مشخص شده است.

آمونیاک
ساختار این ماده مولکولی در تصویر زیر مشخص شده است.

کربن تترا کلرید
کربن تترا کلرید با فرمول شیمیایی یکی از مواد مولکولی است که از یک اتم کربن و ۴ اتم کلر تشکیل شده است. پیوندهای بین اتمهای کلر و اتم کربن مرکزی از نوع کووالانسی است و این مولکول ساختاری ۴ وجهی دارد.
ساختار این ماده مولکولی در تصویر زیر مشخص شده است.

اگر تا این قسمت از مطلب را مطالعه کردهاید با مفهوم مواد مولکولی و برخی از مثالهای آن آشنا شدهاید. در ادامه مطلب نیز به بررسی سایر خواص این مواد میپردازیم.
پیشنهاد میکنیم برای دسترسی همیشگی به این نوع مطالب در موبایل خود، اپلیکیشن رایگان مجله فرادرس را نصب کنید تا همواره به مطالب مجله فرادرس دسترسی داشته باشید.
گاز اکسیژن
هیدروکربن ها
هیدروکربنها در شاخه شیمی آلی بررسی میشوند و به مولکولهایی که از اتمهای کربن و هیدروژن تشکیل شدهاند، مولکولهای آلی گفته میشود. در ادامه برخی از هیدروکربنها به همراه فرمول شیمیایی آنها معرفی شده است.
| نام هیدروکربن | فرمول شیمیایی |
| متان | |
| اتان | |
| پروپان | |
| اتن | |
| بوتان | |
| پروپن | |
| استیلن | |
| بنزن | |
| تولوئن |
سایر مثالهای ماده مولکولی
بسیاری از مواد موجود در اطراف ما، ترکیبات مولکولی هستند. در ادامه، فرمول شیمیایی و نام برخی دیگر از مواد مولکولی آشنا معرفی شده است.
| نام ماده مولکولی | فرمول شیمیایی |
| نیتروژن | |
| متان | |
| اتانول | |
| ساکاروز | |
| گلوکز | |
| آب اکسیژنه | |
| سرکه (استیک اسید) | |
| کلسیم کربنات | |
| سدیم کلرید (نمک) | |
| اوزون | |
| اوره | |
| بنزن |
یادگیری شیمی دهم با فرادرس

همچنین با مراجعه به فیلمهای آموزش فرادرس که در ادامه آورده شده است میتوانید به آموزشهای بیشتری در زمینه مواد مولکولی دسترسی داشته باشید.
- فیلم آموزش شیمی ۲ پایه یازدهم رشته علوم تجربی و ریاضی و فیزیک فرادرس
- فیلم آموزش شیمی ۲ پایه یازدهم حل سوالات تشریحی امتحانات نهایی فرادرس
- فیلم آموزش شیمی عمومی ۱ و ۲ مرور و حل مساله فرادرس
ویژگی مواد مولکولی چیست؟
مواد مولکولی عموما نرم هستند و نقطه ذوب و جوش پایینی دارند، قابلیت اشتعال بالایی دارند و سختتر از ترکیبات یونی در آب حل میشوند. حالت ماده و ویژگیهای هر ترکیب، وابستگی شدیدی به نوع پیوندهای شیمیایی اجزای آن دارد. این مواد که گاهی با نام ترکیب مولکولی یا ترکیب کووالانسی نیز شناخته میشوند، خواص فیزیکی بسیار متفاوتی را از خود نشان میدهند زیرا نیروهای بین مولکولی در آنها میتواند از انواع مختلف برهمکنشهای مختلف باشد.

در ادامه، خواص مشترک و مهم مواد مولکولی معرفی شده است.
| نام ویژگی مواد مولکولی | توضیح ویژگی |
| نوع عناصر | نافلز |
| نوع پیوند | کووالانسی |
| حالت فیزیکی در دمای اتاق | گاز، جامد، مایع |
| میزان حلالیت در آب | متفاوت |
| دمای ذوب و جوش | معمولا پایین |
| رسانایی الکتریکی | ضعیف |
در ادامه هر یک از این ویژگیها را توضیح میدهیم.
نقطه ذوب و جوش
| نام ترکیب مولکولی | نقطه ذوب (درجه سانتیگراد) |
| آب | صفر |
| اتانول | ۱۱۴- |
| کربن دی اکسید | ۵۶٫۶- |
| نفتالن | ۸۰٫۲+ |
| بنزن | ۵٫۵+ |
انحلال در آب

حلالیت مواد در آب به میزان قدرت پیوندهای بین مولکولی ماده حل شونده و آب بستگی دارد. نیروهای به وجود آمده بین مولکول حل شونده و آب باید به اندازهای باشد که بتواند بر نیروی پیوند هیدروژنی بین مولکولهای آب غلبه کند. برای مثال، ماده مولکولی مانند متان، نیروی کافی برای در هم شکستن پیوند هیدروژنی بین مولکولهای آب را ندارد. به همین علت متان در آب حل نمیشود.
در مقابل، یک ماده معدنی مانند آمونیاک، میتواند بر این نیرو غلبه کرده و همچنین، با آب به صورت یونی واکنش دهد. به همین دلیل، ماده مولکولی آمونیاک در آب حل میشود. معادله واکنش این ماده با آب به شکل زیر است.
حلالیت در حلالهای آلی
مواد مولکولی آلی و بزرگ معمولا در حلالهای آلی حل میشوند. حلالهای آلی نیز خود نوعی از مواد مولکولی هستند. مولکولهای حل شونده مولکولی و حلال آلی میتوانند با یکدیگر پیوندهای واندروالسی برقرار کرده و باعث انحلال شوند. مواد مولکولی معدنی مانند آمونیاک و کربن دی اکسید نیز بیشتر در محلولهای غیرالی مانند آب حل میشوند.
رسانایی الکتریکی
در نتیجه این مواد نمیتوانند به خوبی جریان الکتریکی را از خود عبور دهند.
پیوند در مواد مولکولی
پیوند کووالانسی
پیوند کووالانسی پیوندی بسیار قوی است و به سختی شکسته میشود. دلیل پایینتر بودن نقطه ذوب و جوش این مواد به پیوند بین مولکولها (و نه پیوند کووالانسی بین اتم ها) مربوط است. پیوند کووالانسی بین عناصر شبهفلزی و نافلزی نیز میتواند تشکیل شود. این پیوندهای کووالانسی تشکیل شده میتواند از نوع یگانه، دوگانه یا سهگانه باشد.
انواع پیوند کووالانسی
دلیل به اشتراک گذاری الکترون در مواد مولکولی
نیروهای بین مولکولی

برهمکنش دوقطبی - دوقطبی
برهمکنش دوقطبی - دوقطبی زمانی اتفاق میافتد که قسمت جزئی مثبت مولکول با قسمت جزئی منفی مولکول مجاور خود برهمکنشی از نوع جاذبه برقرار میکند. این نوع برهمکنش به ویژه در مواد قطبی مانند اسید کلریدریک رایج است. برهمکنش دوقطبی - دوقطبی از ویترین نوعنیروهای بین مولکولی است.
پیوند هیدروژنی
نیروی پراکندگی لاندن
این نوع برهمکنش یکی از ضعیفترین نیروهای بین مولکولی است. این نوع نیروی بین مولکولی میتواند بین این مواد، یونی، قطبی و غیر قطبی شکل بگیرد. این نوع برهمکنش به دلیل توزیع الکترون بین اتمهای مولکولهای مختلف حتی غیر قطبی، میتواند دو قطبیهای لحظهای ایجاد کند که بسایر ضعیف هستند و به راحتی شکسته میشوند. هرچه تعداد الکترونهای یک مولکول بیشتر باشد، نیروی پراکندگی لاندن بین آن مولکولها قویتر خواهد بود.
انواع مواد مولکولی
مواد مولکولی معمولا بر اساس اندازه مولکول به دو دسته ریزمولکولها و درشت مولکولها تقسیم میشوند. از ریز مولکولها میتوان به موادی مانند گازها، آب، بسیاری از ترکیبات محلول در آب مانند شکر و ... اشاره کرد. این مواد با مولکولهای کوچک معمولا با نام مواد مولکولی ساده نیز شناخته میشوند. مواد مولکولی درشت مولکول ترکیباتی مانند پلیمرها، DNA، پروتئینها و ... هستند. در ادامه هر یک از این موارد را معرفی میکنیم.
اندازه مواد مولکولی
مولکولهای تک را نمیتوان با استفاده از نور مشاهده کرد اما مولکولهای کوچک و حتی مرز و حدود اندازه مولکولهای تکی را میتوان تحت شرایط خاصی با استفاده از میکروسکوپ نیروی اتمی مشاهده کرد. بدین ترتیب ترکیبات مولکولی را میتوان به دو دسته ریز مولکولها و درشت مولکولها دسته بندی کرد.
مواد مولکولی با اندازه کوچک
مواد مولکولی با اندازه درشت
ماکرومولکول ها
شکل مولکول ها
شکل مولکولهای مختلف میتواند بسته به ساختار اتمی آنها و واحدهای مولکولی تکرار شونده مشخص شود. این ساختار نیز بسته به نوع تشکیل مولکول، شرایط تشکیل مولکول و ساختار هر یک از اتمها تعیین میشود. برای مثال، مادهای مانند الماس با تشکیل ساختاری کریستاری و کاملا منظم از اتمهای کربن به شکل ۴ وجهی از گرافیت لایهای متفاوت است.
نوع مولکول ها
مواد مولکولی میتوانند بر اساس نوع اتمهایی که در مولکول آنها وجود دارد نیز دسته بندی شوند. بدین ترتیب این مواد میتوانند از نوع آلی یا معدنی باشند. برای مثال، ماده آب یا گوگرد دی اکسید، از نوع معدنی و موادی مانند متانول، متان و کربن دی اکسید از نوع آلی هستند. در ادامه این نوع مواد را بیشتر توضیح میدهیم.
مواد مولکولی آلی
مواد مولکولی آلی موادی هستند که از کربن و هیدروژن تشکیل شده باشند، خالص باشند و اتمهای آنها به وسیله پیوندهالی کووالانسی به هم متصل شده باشند. این مواد آلی میتوانند انواع مختلفی داشته باشند. برای مثال، این مواد میتوانند به سادگی متان یا اتان بوده یا اینکه ترکیبات پیچیده و بزرگ پلیمری را تشکیل دهند.
مواد آلی بسیار متنوع و گسترده هستند و اکثرا در حلالهای آلی حل میشوند. این مواد بسیار مهم هستند و پایه بسیاری از تولیدات و صنایع را تشکیل میدهند. هیدروکربنها، نامی است که برای ترکیبات کربن و هیدروژن انتخاب شده است که به صورت جداگانه در دسته بندی مواد آلی بررسی و مطالعه میشوند. در ادامه برخی از مواد مولکولی آلی معرفی شدهاند.
| نام ماده مولکولی آلی | فرمول شیمیایی |
| متان | |
| اتانول | |
| گلوکز | |
| استیک اسید | |
| بنزن | |
| qاتن | |
| پروپان | |
| اوره |
مواد مولکولی غیرآلی
مواد مولکولی معدنی موادی هستند که ساختار عمده آنها را کربن و هیدروژن تشکیل نداده باشد. همچنین، اتمهای ان مواد باید نافلز بوده و با استفاده از پیوند کووالانسی به هم متصل شده باشند. برای مثال، آمونیاک یکی از این مواد غیرآلی است که از اتصال غیر فلز نیتروژن به سه اتم هیدروژن تشکیل شده است.
برخی دیگر از مواد مولکولی غیرآلی در ادامه معرفی شده است.
| نام ماده مولکولی غیرآلی | فرمول شیمیایی |
| آب | |
| کربن دی اکسید | |
| کربن مونوکسید | |
| آمونیاک | |
| گوگرد دی اکسید | |
| گوگرد تری اکسید | |
| نیتروژن دی اکسید | |
| هیدروژن کلرید |
نام گذاری مواد مولکولی
| تعداد | نام پیشوند عنصر |
| ۱ | مونو |
| ۲ | دی |
| ۳ | تری |
| ۴ | تترا |
| ۵ | پنتا |
| ۶ | هگزا |
| ۷ | هپتا |
| ۸ | اوکتا |
| ۹ | نونا |
| ۱۰ | دکا |
در ادامه قوانین نام گذاری مواد مولکولی دوتایی را بررسی میکنیم.
معمولا عنصری که الکترونگلاتیوی کمتری دارد ابتدا در فرمول شمیایی نوشته و خوانده میشود. مگر اینکه در ترکیب کربن و هیدروژن داشته باشیم. در این موارد کربن معمولا در ابتدا فرمول نوشته شده و هیدروژن در دومین جایگاه نوشته میشود. برای مثال فرمول شیمیایی متانول و آمونیاک به شکلهای زیر است.
متانول:
آمونیاک:
معمولا، ترتیب نافلزات برای نوشته شدن در فرمول شیمیایی مواد مولکولی از چپ به راست به شکل زیر است.
C, P, N, H, S, I, Br, Cl, O
اکسیژن، کلر، برم، ید، گوگرد، هیدروژن، نیتروژن، فسفر، کربن
برای نامگذاری این مواد، ابتدا تعداد و نام عنصری که ابتدای فرمول شمیایی نوشته شده آورده شده و سپس تعداد و نام ترکیب دوم با پیوند «-ید» نوشته میشود. در ادامه نام و فرمول شیمیایی برخی از مواد مولکولی آورده شده است.
| فرمول شیمیایی ماده مولکولی | نام ماده مولکولی |
| کربن مونوکسید | |
| کربن دی اکسید | |
| کربن تترا کلرید | |
| دینیتروژن مونوکسید | |
| دی سولفور دی کلرید | |
| دی کلر هپتوکسید | |
| نیتروژن مونوکسید | |
| گوگرد دی اکسید (سولفور دی اکسید) | |
| گوگرد تری اکسید |
تفاوت عنصر و مواد مولکولی چیست؟
فرق مولکول و ترکیب
همچنین، ترکیب شیمیایی معمولا به عنوان مادهای تعریف میشود که از دو یا چند اتم مختلف تشکیل شده باشد که این اتمها همواره با نسبتی ثابت و معین وجود دارند. در واقع اگر ترکیبات به صورت خالص و تکی وجود داشته باشند (مانند کربن دی اکسید و آب) میتوان آنها را مواد مولکولی به شمار آورد.
تفاوت مواد مولکولی و یونی
ترکیبات یونی عموما نقطه ذوب و جوش بالایی دارند و سختتر هستند. ترکیبات یونی در نتیجه انتقال الکترون بین اتمها و تشکیل یون مثبت (کاتیون و یون منفی (آنیون) تشکیل میشوند. این یونها سپس یکدیگر را جذب کرده و یک ترکیب یونی مانند سدیم کلرید را تشکیل میدهند. در جدول زیر، تفاوتهای عمده این مواد و مواد یونی معرفی شده است.
| ترکیب مولکولی | ترکیب یونی |
| در دمای اتاق به فرم جامد، مایع یا گاز | در دمای اتاق عموما جامد |
| کممحلول در آب، محلول در حلال الی | محلول در آب، نا محلول در حلال الی |
| ترکیب نافلزی | ترکیب فلز و نافلز |
| پیوندهای کووالانسی | پیوندهای یونی |
| نارسانا | رسانا در حالت محلول و مذاب |
| نقطه ذوب پایین | نقطه ذوب بالا |
| نقطه جوش پایین | نقطه جوش بالا |
| مثال: متان و اسید کلریدریک | مثال: سدیم کلرید و سولفوریک اسید |
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














