عناصر غیر فلزی در جدول تناوبی – به زبان ساده + خواص
- با تمامی عناصر غیر فلزی در جدول تناوبی آشنا میشوید.
- خواص غیر فلزی مواد مانند نوع پیوند و الکترونگاتیوی بالا را میآموزید.
- میتوانید تفاوتهای کلیدی عناصر غیر فلزی با فلزات را درک کنید.
- با بار الکتریکی و آلوتروپهای نافلزات آشنا میشوید.
- دستهبندیهای مختلف عناصر غیر فلزی و واکنشهای آنها را میآموزید.
- کاربردهای مختلف این عناصر در صنایع مختلف را میشناسید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
در ابتدای این مطلب با مفهوم عناصر غیر فلزی آشنا شده و میآموزیم کدام عناصر غیرفلزی هستند. در ادامه با خواص غیرفلزی مواد و خواص فیزیکی و شیمیایی عناصر غیرفلزی آشنا میشویم. سپس میآموزیم بار الکتریکی این عناصر و آلوتروپهای آنها کدامند. پس از آن دستهبندی و انواع عناصر غیر فلزی را بررسی کرده و واکنشها و کاربرد این مواد را میآموزیم. با مطالعه این مطلب تا انتها میتوانید به شکلی کامل بیاموزید مفهوم عناصر غیر فلزی چیست.
عناصر غیر فلزی چیست؟

لیست عناصر غیر فلزی
| نام و نماد شیمیایی و حالت فیزیکی | عدد اتمی |
| هیدروژن (H)، گاز | ۱ |
| هلیوم (He)، گاز | ۲ |
| کربن (C)، جامد | ۶ |
| نیتروژن (N)، گاز | ۷ |
| اکسیژن (O)، گاز | ۸ |
| فلوئور (F)، گاز | ۹ |
| نئون (Ne)، گاز | ۱۰ |
| فسفر (P)، جامد | ۱۵ |
| گوگرد (S)، جامد | ۱۶ |
| کلر (Cl)، گاز | ۱۷ |
| آرگون (Ar)، گاز | ۱۸ |
| سلنیوم (Se)، جامد | ۳۴ |
| برم (Br)، مایع | ۳۵ |
| کریپتون (Kr)، گاز | ۳۶ |
| ید (I)، جامد | ۵۳ |
| زنون (Xe)، گاز | ۵۴ |
| رادون (Rn)، گاز | ۸۶ |
| اوگانسون (Og)، گاز | ۱۱۸ |
همچنین برخی از عناصر شبهفلز مانند بور، سیلیسیم، ژرمانیم، آرسنیک، آنتیموان و تلوریم گاهی اوقات به عنوان عناصر غیرفلزی شناخته شده یا دستهبندی میشوند. باقی عناصر شبه فلزی مانند استاتین و تنسین در دسته بندی تایید شدهای به عنوان غیرفلز قرار نگرفتهاند.
یادگیری علوم نهم با فرادرس

همچنین با مشاهده فیلمهای آموزش فرادرس که در ادامه آورده شده است، میتوانید به آموزشهای بیشتری در زمینه عناصر غیرفلزی دسترسی داشته باشید.
- فیلم آموزش شیمی ۱ پایه دهم حل سوالات تشریحی امتحانات نهایی فرادرس
- فیلم آموزش شیمی ۱ پایه دهم فرادرس
- فیلم آموزش شیمی ۲ پایه یازدهم رشته علوم تجربی و ریاضی و فیزیک فرادرس
خواص غیر فلزی مواد
با این حال، برخی موارد استثنا نیز وجود دارد. برای مثال، هرچند بیشتر غیر فلزها نقطه ذوب پایینی دارند، نمک دارای نقطه ذوب بسیار بالای ۸۰۱ درجه سلسیوس است. در ادامه خواص غیر فلزی عناصر را بررسی میکنیم.

تشکیل پیوند یونی یا کووالانسی

شکنندگی

در این پیوندها الکترون به اشتراک گذاشته شده (کووالانسی) یا توسط هسته اتم دیگر جذب میشود (یونی) تا بر نیروهای دافعه الکترواستاتیکی غلبه کند. در پیوند یونی، یونهای مثبت و منفی با قدرت به هم متصل شده و یک ساختار کریستالی شکننده را تشکیل میدهند. با جابجایی این ساختار بر اساس نیروی مکانیکی، یونها همنام همدیگر را دفع کرده و ساختار میشکند. پیوندهای کووالانسی نیز با ایجاد نیروی مکانیکی میتوانند ساختار خود را از دست داده و در هم شکنند.
نقطه ذوب و جوش پایین
انرژی یونش بالا و الکترونگاتیوی
این هستههای بزرگ و با بار الکتریکی مثبت، به شدت الکترونها را جذب میکنند. نیروی جاذبه به حدی زیاد است که میتواند الکترونهای اتمهای مجاور را نیز جذب کند. به همین علت است که عناصر غیر فلزی، الکترونگاتیوی بالایی دارند. مقدار انرژی یونش و الکترونگاتیوی عناصر با حرکت از چپ به راست جدول تناوبی (از فلزات به سمت نافلزات)، افزایش مییابد.
عدم هدایت گرما و الکتریسیته
فلزات، در صورت جذب گرما یا الکتریسیته، ساختار خود را حفظ میکنند. در مقابل، نافلزت در صورت وجود نیروی سینتیکی زیاد میشکنند و اوربیتالهای پر الکترونی آنها در صورت اعمال ولتاژ، اجازه ورود الکترون اضافی را نمیدهند. در ادامه، تفاوت فلزات و عناصر غیر فلزی را نام میبریم.
| عناصر غیر فلزی | عناصر فلزی |
| نقطه ذوب و جوش پایین | نقطه ذوب و جوش بالا |
| گاز، جامد یا مایع در دمای اتاق | جامد در دمای اتاق (بجز جیوه) |
| میتوانند شفاف یا کدر باشند. | اغلب درخشان |
| چگالی پایین | چگالی بالا |
| تولید آنیون | تولید کاتیون |
| شکننده | چکشخوار و انعطافپذیر |
| عدم هدایت گرما و الکتریسیته | هادی خوب گرما و الکتریسیته |
| تولید اکسیدهای غیرفلزی بازی یا اسیدی کووالانسی | تولید اکسیدهای فلزی بازی یونی |
خواص فیزیکی و شیمیایی عناصر غیر فلزی
عناصر غیر فلزی خواصی متضاد عناصر فلزی دارند. این عناصر رسانای خوبی برای گرما و الکتریسیته نیستند، چکش خوار نیستند و به راحتی میشکنند. غیرفلز به عنصری گفته میشود که بیشتر ویژگیهای فلزی را ندارد. از نظر فیزیکی، غیرفلزات معمولا فرار هستند، کشسانی کمی دارند و عایق خوبی برای گرما و برق هستند.
از نظر شیمیایی، انرژی یونش و الکترونگاتیوی بالایی دارند و در واکنش با عناصر یا ترکیبات دیگر، معمولا الکترون میگیرند یا به اشتراک میگذارند. با حرکت از سمت چپ به راست جدول تناوبی، خواص نافلزی افزایش یافته و خواص فلزی کاهش مییابد. با حرکت در گروههای جدول تناوبی از بالا به پایین، خواص فلزی افزایش یافته و خواص نافلزی کاهش مییابند. در ادامه، خواص فیزیکی و شیمیایی عناصر غیر فلزی را بررسی میکنیم.

خواص فیزیکی عناصر غیر فلزی
همانطور که در قسمت قبل توضیح دادیم، از مهمترین خواص عناصر غیرفلزی این است که گرما و الکتریسیته را به خوبی از خود عبور نمیدهند. از این ویژگی این عناصر در بسیاری از مواد و تجهیزات (برای مثال تولید عایقها) استفاده میشود. در ادامه به توضیح سایر خواص فیزیکی این عناصر میپردازیم.
- رسانای بسیار ضعیف گرما و جریان الکتریکی (بجز گرافیت)
- انعطافناپذیر
- جامدات شکننده
- میتوانند حالت ماده جامد، مایع یا گاز را در دمای اتاق داشته باشند.
- چکشخوار و نرم نیستند. (بجز نانو لولههای کربنی)
- این ترکیبات تولید کننده صدا نیستند و در صورت برخورد به سایر مواد صدایی مانند فلزات تولید نمیکنند.
- نقطه ذوب و جوش پایین
- میتوانند بیرنگ، رنگی یا براق باشند.
- براق بودن بور، گرافیت (کربن)، سیلیسیوم، فسفر سیاه، ژرمانیم، آرسنیک، سلنیوم، آنتیموان، تلوریم و ید نتیجه بازتاب نور مرئی ورودی توسط الکترونها است.
خواص شیمیایی عناصر غیر فلزی
یکی از مهمترین خواص شیمیایی نافلزات، الکترونگاتیوی بالای آنها و جذب الکترون و تولید آنیون است. این ویژگی این مواد از آنها ترکیبات بسیار گوناگون و ارزشمندی میسازند که در بسیاری از صنایع و واکنشهای شیمیایی استفاده میشوند. در ادامه به توضیح خواص شیمیایی عناصر غیر فلزی میپردازیم.
- تعداد الکترونهای لایه ظرفیت بین ۴ تا ۸ الکترون
- از دست دادن (یا در برخی موارد دریافت) الکترون به سادگی
- تولید اکسیدهای اسیدی در صورت تماس با اکسیژن
- الکترونگاتیوی بسیار بالا
- ترکیبات اکسنده
- اتمهای کوچکتر از فلزات
- پیوندهای بین مولکولی واندروالسی بین اتمهای گاز یا مایع
بار الکتریکی عناصر غیر فلزی
| نام نافلز | یون تولید شده |
| هیدروژن | |
| نیتروژن | |
| اکسیژن | |
| فلوئور، کلر، برم، ید | ، ، ، |
| فسفر | |
| گوگرد |
نکته
عناصر غیر فلزی شامل عناصر پایداری مانند کربن و گازهای نجیبی هستند که معمولا یون تولید نمیکنند. عنصر کربن در شرایطی بسیار ویژه ممکن است یونهایی با بار ۴+ یا ۴- تولید کند. هرچند، پایداری ترکیبات تولید شده از یون کربن قابل توجه نیست.
همچنین، گازهای نجیب بیشتر به صورت تک اتم گازی و واکنش نداده در طبیعت یافت میشوند. این مواد نیز ممکن است در شرایط خاص آزمایشگاهی و به صورت مصنوعی به یون تبدیل شوند اما حالت خنثی آنها به صورت حالت پایدارشان شناخته میشود.
آلوتروپ عناصر غیر فلزی

دسته بندی عناصر غیر فلزی
عناصر غیر فلزی را میتوان بر اساس ویژگیهای مختلف در گروههای متفاوتی دستهبندی کرد. این دستهبندیها بر اساس حالت ماده، نوع ترکیبات و ... است. در ادامه این دستهبندیها را توضیح میدهیم.

دسته بندی بر اساس حالت ماده
عناصر غیر فلزی را میتوان بر اساس حالت ماده به چند دسته جامد، مایع و گاز دستهبندی کرد. بیشتر عناصر غیر فلزی در دمای اتاق به حالت گاز هستند و گازهای نجیب اغلب به حالت تکاتمی یافت میشوند. از بین تمامی عناصر غیر فلزی، تنها برم در دمای اتاق به صورت مایع است.
- عناصر غیر فلزی گازی: هیدروژن، هلیوم، نیتروژن، اکسیژن، نئون، آرگون، کریپتون، زنون، رادون، اوگانسون
- عناصر غیر فلزی جامد: کربن، فسفر، گوگرد، سلنیم، ید
- عناصر غیر فلزی مایع: برم


دسته بندی عناصر غیر فلزی بر اساس نوع ترکیبات
در ادامه این عناصر را بررسی میکنیم.
- ترکیبات کووالانسی: هیدروژن، کربن، نیتروژن، اکسیژن، فسفر، گوگرد، سلنیوم
- ترکیبات یونی: هالوژنها، اکسیژن، نیتروژن، گوگرد، سلنیوم
- ترکیبات کمپلکس: نیتروژن، اکسیژن، فسفر، گوگرد، سلنیوم، کربن
حالت اکسایش عناصر غیر فلزی
- هیدروژن: ۱+ و ۱-
- کربن: از ۴+ تا ۴-
- نیتروژن: از ۵+ تا ۳-
- فسفر: ۵+، ۳+ و ۳-
- اکسیژن: ۱- و ۲-
- گوگرد و سلنیوم: ۶+، ۴+ و ۲-
- فلوئور: ۱-
- کلر، برم و ید: ۸+، ۵+، ۳+، ۱+ و ۱-
- زنون: ۸+، ۶+، ۴+ و ۲+
انواع عناصر غیر فلزی
عناصر غیر فلزی را میتوان از جهات مختلفی دستهبندی کرد. رایجترین نوع دستهبندی بر اساس واکنشپذیری آنها است که بر اساس آن به گروههای زیر تقسیم میشوند.
- گازهای نجیب: غیر واکنش پذیر
- هالوژنها: واکنش پذیری زیاد
- واکنشپذیری متغیر: عناصری مانند کربن، هیدروژن، نیتروژن، اکسیژن، فسفر، گوگرد
- برخی از شبه فلزات

گازهای نجیب
گازهای نجیب بیرنگ و بدون بو بوده و قابل اشتعال نیستند. به علت کامل بودن لایه الکترونی بیرونی، نیروهای بین اتمی آنها بسیار ضعیف است و به همین دلیل نقطه ذوب و جوش آنها بسیار پایین است. از نظر شیمیایی، جدا کردن الکترون از این عناصر دشوار است، تمایل کمی به جذب الکترون دارند و الکترونگاتیوی بالایی دارند. ترکیبات ساخته شده توسط گازهای نجیب نسبتا زیاد نیست و بیشتر آنها شامل ترکیب اکسیژن یا فلوئور با کریپتون، زنون یا رادون است.
هالوژن ها

هیدروژن

اکسیژن
- اکسیدها: با حالت اکسایش -۲
- پراکسیدها: با حالت اکسایش -۱
- سوپراکسیدها: با حالت اکسایش -۱/۲
اکسیژن در شرایط عادی با خودش، نیتروژن یا آب واکنش نمیدهد، اما در دمای ۲۰ درجه سانتیگراد و فشار یک اتمسفر در آب حل میشود. این ماده معمولا با بازها یا اسیدها نیز واکنش نمیدهد. فلزات گروه یک (فلزات قلیایی) بسیار واکنشپذیرند و باید دور از اکسیژن نگهداری شوند تا اکسید نشوند.
کربن
گرافیت، جامدی نرم، لغزنده و خاکستری - سیاه است که رسانایی الکتریکی دارد. گرافیت از لایههایی از اتمهای کربن تشکیل شده است که در هر لایه، هر اتم کربن با سه اتم کربن دیگر در آرایشی مسطح مثلثی احاطه شده است.

فسفر
فسفر سفید به شکل مولکولهای چهارتایی وجود دارد که چهار اتم فسفر در گوشههای یک چهاروجهی منظم قرار دارند. هر اتم فسفر با سه اتم دیگر پیوند کووالانسی تک برقرار میکند. فسفر سفید فعالترین آلوتروپ فسفر است و بسیار سمی است.

گوگرد
ساختار گوگرد طوری است که برای کامل کردن هشت الکترون آخر خود، پیوندهای کووالانسی تشکیل میدهد و در حلقهها و زنجیرهها دو پیوند یگانه میسازد.
واکنش عناصر غیر فلزی
همانطور که در بخشهای قبل آموختیم، عناصر غیر فلزی الکترونگاتیو هستند و میتوانند آنیون تولید کنند. به همین دلیل به خوبی با برخی از مواد واکنش داده و با برخی دیگر وارد واکنش نمیشوند. در ادامه، برخی از واکنشهای این عناصر را بررسی میکنیم.
واکنش با هوا
بسیاری از عناصر غیرفلزی با هوا وارد واکنش میشوند. به همین دلیل برای نگهداری ایمن و پایدار برخی از این مواد، آنها را درون آب نگهداری میکنند.
واکنش با آب
عناصر غیر فلزی با آب واکنش نمیدهند. به همین دلیل برای جلوگیری از واکنش برخی از مواد با هوا (مانند فسفر که در حضور هوا آتش میگیرد) آنها را در آب نگهداری میکنند. اما اکسیدهای غیر فلزی میتوانند با آب واکنش داده و اسید تولید کنند. برای مثال، واکنش کربن دی اکسید و آب به شکل زیر است.
واکنش با اسید
هیچ یک از عناصر غیر فلزی با اسیدها واکنش نمیدهند.
واکنش با باز
واکنش بین نافزلات و بازها مقداری پیچیده است. واکنش گاز کلر با بازهایی مانند سدیم هیدروکسید، فرآوردههایی مانند سدیم هیپوکلریت، سدیم کلرید و آب تولید میکند. در حالت کلی میتوان گفت که از واکنش اکسیدهای غیر فلزی با باز، نمک و آب تولید میشود. به واکنش کربن دی اکسید و سدیم هیدروکسید دقت کنید.
واکنش با اکسیژن
عناصر غیرفلزی در حضور اکسیژن میتوانند اکسیدهای غیر فلزی تولید کنند. این اکسیدهای تولید شده میتوانند خنثی یا اسیدی باشند. در ادامه، واکنش برخی از نافلزات با اکسیژن آورده شده است.
گوگرد:
کربن:
فسفر:
هیدروژن:
نیتروژن:
واکنش با فلزات
واکنش بین یک عنصر نافلز و فلز یکی از رایجترین واکنشها در شیمی است که ترکیبات یونی را تولید میکند. زیرا اختلاف الکترونگاتیوی بین آنها زیاد است. فلزها کاتیون و نافلزها آنیون تشکیل میدهند و ترکیب حاصل، در شرایط عادی به صورت جامد است. برای مثال، فلز سدیم با نافلز کلر وارد واکنش شده و سدیم کلرید (نمک خورکی) را تولید میکند.
فرآورده واکنش فلزات و نافلزات اغلب یک نمک است. برای مثال، واکنش فلز آلومینیوم و نافلز برم به شکل زیر است.

واکنش اکسیژن با فلزات
لیتیم با اکسیژن واکنش داده و اکسید سفید رنگ لیتیم تولید میکند.
سدیم با اکسیژن واکنش داده و مخلوط سفید رنگی از اکسید سدیم و پراکسید سدیم میسازد.
پتاسیم با اکسیژن واکنش داده و مخلوطی از پراکسید پتاسیم و سوپراکسید پتاسیم تولید میکند.
روبیدیم و سزیم نیز به همین روش سوپراکسید تولید میکنند. فلزات گروه دو (فلزات قلیایی خاکی) نیز با اکسیژن واکنش داده و اکسید فلزی میسازند.
بریلیم به دلیل وجود لایهای از اکسید بریلیم روی سطحش به سختی میسوزد و اجازه واکنش بیشتر با اکسیژن را نمیدهد. ژرمانیوم، قلع و سرب با اکسیژن واکنش داده و مونوکسیدها و دیاکسیدهای آمفوتری (واکنش با اسید و باز) تولید میکنند.
واکنش های نیتروژن
نیتروژن مانند کربن میتواند حداکثر چهار پیوند جفتالکترونی ایجاد کند. این عنصر، میتواند با خودش و سایر عناصر دوره دوم پیوند دو یا سهگانه تشکیل دهد. شکل پایدار این ماده مولکول دو اتمی نیتروژن با یک پیوند سه گانه قوی است.
این نافلز با هیدروژن ، هیدروژن و غیرفلزات واکنش داده و ترکیباتی اغلب کووالانسی و مولکولی تشکیل میدهد. در دمای بالا با هیدروژن واکنش داده و آمونیاک تولید میکند.
تولید آمونیاک:
همچنین نیتروژن دی اکسید نیز از ترکیب این نافلز با اکسیژن تشکیل میشود. نیتریدهایی که از واکنش این ماده با برخی فلزات تشکیل میشود و هیدرازین از واکنش آن با هیدروژن نیز از دیگر ترکیبات مهم تشکیل شده از این عنصر غیرفلزی است.
تولید هیدرازین:
واکنش های فسفر
فسفر با فلزات واکنش داده و فسفیدها را تولید میکند. فسفیدهای غنی از فلز، جامداتی سخت، با نقطهذوب بالا، رسانایی الکتریکی و جلای فلزی هستند، در حالی که فسفیدهای غنی از فسفر که شامل واحدهای زنجیرهای فسفر به هم پیوسته هستند، دارای نقطهذوب پایینتر و پایداری حرارتی کمتر میباشند.
در گروه ۱۵، نیتروژن و فسفر از نظر شیمیایی مانند نافلزها رفتار میکنند، آرسنیک و آنتیموان مانند شبهفلزها، و بیسموت مانند یک فلز رفتار میکند. چند مثال از واکنش تولید فسفیدها در ادامه آورده شده است.
سایر عناصر
اغلب عناصر دیگر گروه ۱۵ و ۱۶ جدول تناوبی، غیر فلز هستند و به همین دلیل ترکیبات مشابهی را تشکیل میدهند. پایدارترین شکل گوگرد، حلقههای است که به شکل «میللنگ» کنار هم چیده شدهاند. گوگرد مذاب شامل زنجیرههای بلند S - S است.
هر دو عنصر S و Se میتوانند پلیسولفیدها و پلیسلنیدها را تشکیل دهند. همچنین، این ترکیبات با فلوئور واکنش داده و ترکیبات مختلفی را تشکیل میدهند. ترکیبات تشکیلشده بین دو یا چند نافلز، اختلاف الکترونگاتیوی کمی دارند و پیوند کووالانسی (اشتراک الکترونها) ایجاد میشود. این مواد معمولا ماهیت مولکولی دارند و در دمای اتاق و فشار معمولی، به صورت گاز، مایع یا جامد فرار هستند.

یادگیری شیمی عمومی با فرادرس

همچنین، با مشاهده فیلمهای آموزش فرادرس که در ادامه آورده شده است، میتوانید به آموزشهای بیشتری در زمینه خواص مواد دسترسی داشته باشید.
- فیلم آموزش شیمی آلی فلزی جامع و کاربردی
- فیلم آموزش شیمی آلی ۱ جامع و با نکات کاربردی
- فیلم آموزش شیمی معدنی ۱ جامع و کاربردی
کاربرد عناصر غیر فلزی
عناصر غیر فلزی در بسیاری از صنایع و واکنشهای شیمیایی شرکت میکنند. این عناصر به دلیل الکترونگاتیوی بالا میتوانند با بسیاری از عناصر دیگر، ترکیبات گوناگونی را به وجود آورند. در ادامه این مطلب از مجله فرادرس، برخی از کاربردهای این عناصر را نام میبریم.
صنایع کشاورزی
از عنصر نیتروژن در تولید ماده شیمیایی ارزشمند آمونیاک و تولید کودهای شیمیایی استفاده میشود.
تصفیه آب
عنصر غیر فلزی کلر به عنوان یکی از اصلیترین مواد افزوده شده به آب برای تصفیه و میکروبزدایی از آن است.
سوخت و تولید انرژی
از ماده هیدروژن در تولید و استفاده مستقیم به عنوان سوخت در بسیاری از موارد مانند موشکها استفاده میشود. نیتروژن مایع به طور گسترده به عنوان خنککننده استفاده میشود. اکسیژن بخش مهمی از هوایی است که تنفس میکنیم و در جوشکاری، برشکاری و سوختهای موشک کاربرد دارد.
سایر کاربردها
مزایای گوناگون مواد غیر فلزی باعث شده که این مواد در طیف وسیعی از کاربردهای عملی مورد استفاده قرار گیرند. در ادامه برخی دیگر از این کاربردها را نام میبریم.
- عایقها: از آنجا که قطعات غیر فلزی رسانای برق نیستند، برای عایقکاری قطعات و سیمکشیهای الکتریکی مناسباند.
- تولید نفت و گاز: مقاومت در برابر خوردگی و سبکی مواد غیر فلزی، آنها را برای استفاده در لولهها و پوششهای داخلی صنعت نفت و گاز مناسب میسازد.
- ساخت خودرو، هواپیما و کشتی: به دلیل سبک بودن، بسیاری از قطعات غیر فلزی مانند پلاستیک و فایبرگلاس در صنایع خودروسازی، هوافضا و دریایی استفاده میشوند.
- نوارها و چسبها: مواد غیر فلزی به دلیل مقاومت در برابر شرایط شدید مانند خوردگی و حرارت، در تولید نوارها و چسبها کاربرد دارند.
همچنین این عناصر به علت کارایی در شرایط مختلف، برای آببندی مناسباند و در موادی مانند فوم و لاستیک در طیف وسیعی از کاربردها به کار میروند.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید















