آبخوان چیست؟ – به زبان ساده
«آبخوان» (Aquifer)، یک محیط سنگی یا خاکی نفوذپذیر است که آبهای زیرزمینی را درون خود ذخیره کرده یا امکان جابجایی آنها را فراهم میکند. آبخوانها، با عنوان سفرههای آب زیرزمینی نیز شناخته میشوند. این منابع طبیعی، اهمیت بسیار بالایی در زندگی انسانها دارند. زیرا حدود ۳۰ درصد آب آشامیدنی انسانها را تامین میکنند. علاوه بر این، آبخوانها، از منابع اصلی تامین آب مورد نیاز برای کشاورزی محسوب میشوند. سفرههای آب زیرزمینی، به دو گروه اصلی سفرههای آب زیرزمینی آزاد و سفرههای آب زیرزمینی تحت فشار تقسیم میشوند. در این مطلب از مجله فرادرس، قصد داریم ببینیم تعریف آبخوان چیست و چه ویژگیهایی دارد. علاوه بر این، میخواهیم ضمن معرفی انواع آبخوانها و نحوه تشکیل آنها، اصطلاحات پرکاربرد مرتبط با سفرههای آب زیرزمینی را نیز مرور کنیم.
- یاد خواهید گرفت که آبخوان چیست و چگونه شکل میگیرد.
- خواهید آموخت چگونه انواع آبخوان آزاد و تحت فشار را تمایز دهید.
- یاد میگیرید نقش آبخوان در چرخه آب و کشاورزی چیست.
- با معیارهای تخلخل، نفوذپذیری و کیفیت آبهای زیرزمینی آشنا میشوید.
- یاد میگیرید چگونه سازوکار تصفیه طبیعی آب در خاک و سنگ عمل میکند.
- با مسیرهای یادگیری و منابع تخصصی مطالعات آبخوانها آشنا میشوید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
آبخوان یا سفره آب زیرزمینی چیست؟

کاربرد و اهمیت آبخوان چیست؟

- مشارکت در چرخه آب
- تامین آب مصرفی انسانها، حیوانات و گیاهان
- تامین آب مورد نیاز برای کشاورزی
- مشارکت در تداوم اکوسیستم
برخی از ویژگی های آبخوان
آبخوانها، ویژگیهای متعددی دارند که برخی از مهمترین آنها عبارت هستند از:
- آبخوان، معمولا در نزدیکی سطح زمین تشکیل میشوند اما عمق این سفرههای آب زیرزمینی میتواند به بیش از ۹۰۰۰ متر نیز برسد. آبخوانهای نزدیک به سطح زمین، معمولا برای مصارف کشاورزی و آشامیدنی مورد استفاده قرار میگیرند.
- آبهای درون سفرههای آب زیرزمینی، به طور قابلتوجهی پیر هستند. با وجود مقدار کمی آب زیرزمینی، سن اغلب آبخوانها به حدود هزار تا ۳۰ هزار سال قبل بازمیگردد.
- آب موجود در آبخوانها معمولا بیرنگ، بیبو و بدون مواد آلاینده است. این آب، از آلودگیهای میکروبی کمتر و املاح معدنی بیشتر نسبت به آبهای سطحی بهره میبرند.
آبخوان چگونه تشکیل می شود؟
آبخوان از نفوذ آب به درون لایههای نفوذپذیر زمین و پر کردن فضاهای خالی بین ذرات تشکیلدهنده رسوبات و سنگها تشکیل میشود. لایههای بالایی سطح زمین، معمولا از ذرههای خاک با اندازههای متفاوت تشکیل شده است.
اندازه ذرات خاک، بر روی میزان فضای خالی بین آنها (تخلخل) و امکان حرکت آب درون آنها (نفوذپذیری) تاثیر میگذارد. به عنوان مثال، هرچه اندازه ذرات لایههای بالایی سطح زمین بزرگتر و دارای ماسه بیشتری باشد، آب به سرعت از درون آنها عبور میکند و به لایههای زیرین میرسد.
اگر ذرات تشکیلدهنده لایههای زمین، ریزتر و دارای رس بیشتری باشد، آب نمیتواند به راحتی درون آنها نفوذ کند. آب باران و دیگر منابع آب سطحی، در هنگام برخورد با لایههای نفوذپذیر، به درون آنها نفوذ میکنند. نفوذ آب در لایههای زیرین زمین، تا رسیدن به یک لایه نفوذناپذیر ادامه مییابد. پس از برخورد آب با لایههای نفوذناپذیر، سطح آب زیرزمینی بالا میآید و آبخوان (سفره آب زیرزمینی آزاد) تشکیل میشود. البته در شرایط خاص، آب زیرزمینی، درون یک لایه نفوذپذیر محصور بین دو لایه نفوذناپذیر تجمع میکند و سفره آب زیرزمینی محصور را به وجود میآورد. در بخش ساز و کار آبخوان، با جزئیات بیشتری به توضیح چرخه آب و نقش آبخوان در آن میپردازیم.
چگونه در مورد آبخوان و آب های زیرزمینی یاد بگیریم؟
آبخوانها، از حیاتیترین سازههای زمینشناسی هستند که یکی از مهمترین منابع آب آشامیدنی در کره زمین محسوب میشوند. از اینرو، سیستمهای آموزشی کشورهای مختلف، همواره به دنبال یاد دادن اهمیت آبخوانها و منابع ارزشمند درون آنها به نوجوانان و جوانان خود بودهاند. در کشور ما، مباحث مرتبط با آبهای زیرزمینی، در مقطع متوسطه آورده شدهاند. از اینرو، اصلیترین روش برای یادگیری مفاهیم آبخوانها، مطالعه مطالب ارائه شده در دروس دبیرستان است. البته فرادرس، با تهیه فیلمهای آموزشی متنوع و کامل دوره متوسطه، نیازهای دانشآموزان دبیرستانی را به خوبی برطرف میکند. بهترین فیلمهای آموزشی فرادرس که میتوانند دانش شما را در زمینه مبحث آبخوان و آبهای زیرزمینی افزایش دهند، عبارت هستند از:
- فیلم آموزش علوم تجربی هفتم فرادرس
- مجموعه فیلمهای آموزش دروس پایه هفتم فرادرس
- فیلم آموزش زمینشناسی یازدهم فرادرس
- فیلم آموزش آبهای زیرزمینی فرادرس
- فیلم آموزش هیدرولوژی مهندسی فرادرس
- فیلم آموزش آبهای زیرزمینی پیشرفته فرادرس
- فیلم آموزش مدلسازی آبهای زیرزمینی با نرمافزار جیاماس GMS فرادرس
- فیلم آموزش تحلیل و مدیریت سیستمهای منابع آب ۱ فرادرس
اگر قصد دارید به گنجینه غنیتر از فیلمهای آموزشی حوزه آب و فاضلاب دسترسی داشته باشید، به شما پیشنهاد میکنیم عناوین موجود در مجموعه فیلمهای زیر را نیز مرور کنید:
انواع آبخوان چه هستند؟
آبخوان یا سفرههای آب زیرزمینی به دو دسته زیر تقسیم میشوند:
- آبخوان آزاد
- آبخوان تحت فشار
در ادامه، هر یک از موارد بالا را تعریف میکنیم.
آبخوان تحت فشار چیست؟

در آبخوانهای تحت فشار، لایههای سنگی نفوذناپذیر، مانند دروازههای مستحکم، از تراوش آبهای زیرزمینی به لایههای بالاتر جلوگیری میکنند. همین موضوع سبب به وجود آمدن فشار قابل توجه در لایه نفوذپذیر (لایه آبدار) از سمت لایههای نفوذناپذیر اطراف میشود. از اینرو، هنگام حفر چاه و ایجاد مسیر دسترسی به سفرههای زیرزمینی تحت فشار، آب معمولا بدون نیاز به پمپاژ از درون حفره بیرون میآید. فشاری که آبخوانهای محصور با آن مواجه هستند با عنوان «فشار آرتزین» (Artesian Pressure) شناخته میشود. به همین دلیل، در برخی از موارد، به آبخوانهای تحت فشار، «آبخوان آرتزین» (Artesian Aquifer) نیز میگویند.
آبخوان آزاد چیست؟
دسته بندی آبخوان ها بر اساس معیارهای مختلف
آبخوانها و سفرههای آب زیرزمینی به دو نوع آزاد و تحت فشار محدود نمیشوند. انواع آبخوان را میتوان بر اساس ویژگیهایشان، به انواع زیر تقسیم کرد:
- «آبخوان همسان» (Isotropic Aquifer): سفره آب زیرزمینی با خواص یکسان در همه جهتها (به عنوان مثال، هدایت هیدرولیکی یکسان در همه جهتها)
- «آبخوان ناهمسان» (Anisotropic Aquifer): سفره آب زیرزمینی با خواص متفاوت در جهتهای مختلف (به عنوان مثال، هدایت هیدرولیکی متفاوت در جهتهای مختلف)
- «آبخوان همگن» (Homogeneous Aquifer): سفره آب زیرزمینی با جنس یکسان در اغلب نقاط
- «آبخوان ناهمگن» (Non-Homogeneous Aquifer): سفره آب زیرزمینی با جنس متغیر در نقاط مختلف
- «آبخوان آبرفتی» (Alluvial Aquifer): سفره آب زیرزمینی متشکل از مواد آبرفتی
- «آبخوان معلق» (Perched Aquifer): سفره آب زیرزمینی به شکل یک پهنه آبی مجزا در لایه اشباع نشده بالای سطح آب زیرزمینی
- «آبخوان نیمهتراوا» (Semi-Confined Aquifer): سفرههای آب زیرزمینی با محیط ناهمگن و ویژگیهایی بین آبخوانهای آزاد و محصور شده
- «آبخوان کمتراوا» (Aquiclude): لایهای از جنس موادی نظیر رس با قابلیت جذب و ذخیرهسازی آب در حجم بالا اما بدون قابلیت انتقال آب با نرخ مورد نیاز برای تامین منابع چشمهها، چاهها و غیره
- «آبخوان ساحلی» (Coastal Aquifer): سفره آب زیرزمینی گذرنده از مرز بین خشکیها و دریا
ساز و کار آبخوان چیست؟
در بخشهای قبلی، به توضیح کلیات نحوه تشکیل آبخوانها پرداختیم. در این بخش، ساز و کار آبخوانها را با جزئیات بیشتری مورد بررسی قرار میدهیم. آبخوانها، آبهای زیرزمینی را درون خود نگه میدارند.

- بخشی از آب بر روی زمین جاری میشود و از ارتفاعات به سمت پستیها حرکت میکند. این اتفاق، هنگام آب شدن برف روی کوهها رخ میدهد و باعث تشکیل رودها و جریانهای سطحی میشود. آب درون رودها، در نهایت به اقیانوس و دریاچهها میریزد و به مرحله اول چرخه آب بازمیگردد.
- بخش دیگر آب به درون زمین نفوذ میکند وارد سیستم آبهای زیرزمینی میشود.
در نهایت، آب درون آبخوانها بر اثر فشار آبهای ورودی یا فشار ناشی از محیط دربرگیرنده به سمت سطح میرود و باعث تشکیل چشمهها میشود. بالاآمدگی آب درون سفرههای آب زیرزمینی میتواند در بستر رودها و جریانها سطحی نیز رخ دهد. یک روش غیرطبیعی خروج آب از درون آبخوانها و ورود آن به سطح، حفر چاه، قنات و دیگر سازههای ساخت دست بشر است. به این ترتیب، چرخه آب و ساز و کار آبخوان تکمیل میشود.
برخی از اصطلاحات پرکاربرد در مطالعه آبخوان
در مطالعه سفرههای آب زیرزمینی، از اصطلاحات مختلفی استفاده میشود که در ادامه به تعریف مهمترین آنها میپردازیم.
آکیتارد چیست؟
«آکیتارد» (Aquitard)، به لایه اشباع با نفوذپذیری پایین گفته میشود که حرکت آبهای زیرزمینی از یک آبخوان به آبخوان دیگر را محدود میکند. در برخی از موارد، آب زیرزمینی در پایین این لایه جمع میشوند و آبخوان محصور شده را به وجود میآورد. لایههای سنگی یا رسهای ماسهای، از رایجترین مثالهای آکیتارد هستند.
آکیفیوژ چیست؟
«آکیفیوژ» (Aquifuge)، به لایهای نفوذناپذیر با تخلخل بسیار پایین یا بدون تخلخل گفته میشود که قابلیت ذخیرهسازی آب را ندارد و امکان انتقال آب از درون خود را فراهم نمیکند. جنس این لایه که با عنوان لایه ناتراوا نیز شناخته میشود، معمولا از سنگهای متراکم است.
هد هیدرولیکی آبخوان چیست؟
«هد هیدرولیکی» (Hydraulic Head)، عمق آب در گمانه حفر شده درون آبخوان است. این عمق، با توجه اختلاف ارتفاع از سطح زمین یا سطح آبهای آزاد سنجیده میشود. هد هیدرولیکی، به عنوان معیاری برای تشخیص جهت جریان آبهای زیرزمینی و محاسبه شیب هیدرولیکی مورد استفاده قرار میگیرد.
گرادیان هیدرولیکی آبخوان چیست؟
شیب هیدرولیکی یا «گرادیان هیدرولیکی» (Hydraulic Gradient)، نرخ تغییر هد هیدرولیکی یه ازای هر واحد مسافت در یک جهت مشخص است. این معیار، برای تعیین جهت جریان آب زیرزمینی و درک شیب سطح آب زیرزمینی به کار برده میشود.
قابلیت انتقال آبخوان چیست؟
«قابلیت انتقال» (Transmissibility)، مقدار آبی است که آبخوان میتواند از كل ضخامت اشباع شده خود عبور دهد. این کمیت، به صورت نرخ جریان آب زیرزمینی از مقطع آبخوان تحت یک واحد گرادیان هیدرولیکی نیز تعریف میشود.
هدایت هیدرولیکی آبخوان چیست؟
«هدایت هیدرولیکی» (Hydraulic Conductivity)، سرعت یا سهولت حرکت آب درون آبخوان است. این ویژگی، از تقسیم قابلیت انتقال بر ضخامت آبخوان به دست میآید.
تاثیر عوامل انسانی بر روی آبخوان چیست؟
نیاز انسان به منابع موجود در آبخوانها برای تامین آب آشامیدنی و کشاورزی، سلامت سفرههای آب زیرزمینی را به خطر انداخته است. بهرهبرداری انسانها از منابع آبی، سرعت بیشتری نسبت به چرخه طبیعی آب دارد.
به عبارت دیگر، آبی که از درون زمین به بیرون کشیده میشود، با سرعت کمتری به جای اول خود باز میگردد. به این ترتیب، سطح آب زیرزمینی، روز به روز کاهش مییابد و باعث خشکی چاهها، قناتها و حتی چشمهها میشود. خشک شدن آب چاهها، به معنای به خطر افتادن کشاورزی است.

جمع بندی: آبخوان و برخی از حقایق مرتبط با آن
آبخوان، یک محیط سنگی یا خاکی اشباع شده از آبهای زیرزمینی است که نقش بسیار مهمی را در چرخه آب و زندگی موجودات زنده روی کره زمین بازی میکند. در این مقاله از مجله فرادرس، برخی از جنبههای مهم و ویژگیهای اصلی آبخوانها و انواع آنها را مورد بحث قرار دادیم. در ادامه و در انتهای این مقاله، به معرفی چند نکته تکمیلی در رابطه با سفرههای آب زیرزمینی میپردازیم:
- محیط تشکیل دهنده آبخوانها میتواند از جنس انواع سنگها نظیر آهک، ماسهسنگ، شن و کنگلومرا باشد.
- برخی از افراد به اشتباه تصویر میکنند که آبخوانها، رودهای زیرزمینی هستند. برخلاف این تصور، آبخوانها یا سفرههای آبزیرزمینی، تودههای جامد سنگ و خاک هستند که آبهای زیرزمینی را درون منفذ خود نگه میدارند. یک آبخوان را میتوان مانند اسفنجی در نظر گرفت که حفرههای آن با آب پر شده است.
- آبخوانها، آبهای زیرزمینی را تصفیه میکنند. با حرکت آبهای زیرزمینی درون خاک، آلودگیهای آن به طور طبیعی گرفته میشود. به همین دلیل است که اغلب آبهای زیرزمینی، تمیز و آشامیدنی هستند.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














