ویروس زنده است یا غیر زنده؟
برای بسیاری از افراد یک پرسش جالب مطرح است، آنهم اینکه، آیا ویروس زنده است یا غیر زنده؟ در این مطلب، سعی داریم همین موضوع را بررسی کنیم و به سئوال یاد شده پاسخی مناسب بدهیم.
ویروس زنده است یا غیر زنده؟
در حقیقت، یافتن تعریف درستی از آنچه زنده است، در طول تاریخ علم چالشی بسیار سهمگین و در حقیقت مبهم بوده است. از آنجائی که دانشمندان علوم مختلف اشراف کمتری به علوم دیگر داشتند و مفهوم زنده بودن چندان برای همه معین و مشخص نبود، دانشمندان بیش از آن که بتوانند به تعریف واحدی از حیات برسند، از دید خود به توصیف آن پرداختند.
در واقع، آنچه اتفاق افتاد توصیف فیلی در تاریکی بود. به این معنی که دانشمندان علوم طبیعی سعی کردند توصیف خود را بر اساس آنچه در موجودات زنده مشاهده می‌کردند، به عنوان توصیفی از زنده بودن بیان کنند. در مقابل، آن چیزهایی که حائز توصیفات زنده بودن نمی‌شدند، به عنوان غیر زنده دسته‌بندی می‌شدند. در مطلب ویروس زنده است یا غیر زنده سعی می‌کنیم، چند مورد از توصیفات رایج زنده بودن را از دیدگاه‌های مختلف عنوان کرده و در نهایت به بررسی این موضوع بپردازیم که آیا این نوع توصیف از حیات درباره ویروسها صادق است یا خیر.
به این ترتیب چون از اصل سلول تبعیت نمیکند، در گروه زنده‌ها قرار نمی‌گیرد. نکته‌ای که در این بحث می‌تواند حائز اهمیت باشد، اشاره به این موضوع است که در ویروس‌های دارای RNA آنزیمی اختصاصی برای برگرداندن اطلاعات RNA به DNA وجود دارد که در سلول‌ها مرسوم نیست.
گاهی برداشت نادقیقی از این تعریف میشود، برای مثال از این حرف نتیجه می‌گیرند که مردی 70 ساله که بچه سالم و زایایی ندارد، زنده محسوب نمیشود یا جزء خزانه ژنی گونه انسان‌ها نیست؛ اشتباه این تعبیر در آنجا است که تمایزی میان توانایی بالقوه و امکان بالفعل در نظر نمی‌گیرند؛ مرد هفتاد ساله بی‌فرزند یا حتی جنین نارسی که پیش از تولد مرده است، گرچه امکان تولید مثل ندارند، اما همچنان بخشی از خزانه ژنی گونه محسوب می‌شوند، زیر از تولیدمثل افرادی در نسل پیشین به وجود آمده‌اند و برفرض، اگر امکانات زیست‌فناورانه پیشرفته را در نظر بگیریم، امکان تولید مثل (مثلاً از طریق کلون کردن) برای هر دو آن‌ها وجود دارد. حال می‌توان پرسید آیا بر این اساس ویروس زنده است؟ پاسخ به این سؤال مثبت است چون قادر است زاده‌هایی مشابه به خودش را تولید کند. در ادامه مطلب ویروس زنده است یا غیر زنده از دیدگاه متابولیسم به این موضوع خواهیم پرداخت.
به این ترتیب، برای انجام این واکنش‌ها دو پیش‌نیاز ضروری است. ابزاری که با آن انرژی تولید شده و ابزاری که از مصرف آن انرژی برای تولید ساختارهای لازم استفاده کند. آیا ویروس قادر به داشتن چنین ساختارهایی است. پاسخ این سؤال منفی است. پس آیا می‌توان عنوان کرد بر این اساس ویروس زنده نیست؟ لازم است اطلاعات بیشتری در این باره مورد بررسی قرار گیرد. موجود زنده‌ای مثل یک سلول جانوری را در نظر بگیرید. از محیط مواد غذایی را دریافت میکند تا ابزار آلات (معمولاً آنزیم‌های پروتئینی) لازم برای ساخت مواد لازم برای حیات را بسازد. اگر در نظر بگیریم مواد معادل انرژی هستند، پس عملاً سلول مورد بحث از حالت‌هایی از انرژی محیط برای ساختن استفاده میکند.
توجه کنید که سلول‌ها این انرژی یا نظم را از محیط دریافت می‌کنند و نظم درون خود را افزایش می‌دهند. در مقابل ویروس نیز چنین کاری انجام می‌دهد. با این تفاوت که محیط بیرونی یک ویروس، محیط درونی یک سلول یا میزبان است. پس برهم زدن نظم درونی میزبان باعث افزایش نظم ویروس یا همان ساختن اجزا میشود. در حقیقت تنها تفاوت در آن است که ابزار مورد استفاده در سلول از فعالیت خودش ساخته شده ولی ابزار لازم برای ویروس توسط میزبان تأمین میشود.
آیا این مسئله می‌تواند موجب شود ویروس را همچنان غیرزنده بدانیم؟ به نظر خیر. برای بررسی دقیق‌تر این موضوع، در ادامه مطلب ویروس زنده است یا غیر زنده، لازم است به ماده وراثتی ویروس و خاستگاه ویروسها اشاره کنیم.
البته شاید سؤال مهم‌تری که به طور غیرمستقیم به سؤالات فوق ارتباط دارد، این موضوع است که چرا ویروسها اختصاصی عمل می‌کنند؟ یعنی چرا برخی از آن‌ها جانوری، برخی گیاهی و برخی دیگر برای باکتری‌ها اختصاصی‌اند؟ اگر ژن خاصی ندارند و هدف آن‌ها صرفاً تکثیر است، چرا به سلول‌های جانداران خاص وارد شده و آن‌ها را آلوده می‌کنند؟
بر اساس پذیرفته شده‌ترین نظریه‌ها، ماده وراثتی ویروسها، بخشی از ماده وراثتی جانداری قدیمی بوده است. این ماده وراثتی بر اساس تغییراتی، به صورت یک نسخه اضافه‌تر از مابقی ماده وراثتی جاندار اولیه جدا شده است. در نهایت به طور مستقل بین افراد یک گونه جابه‌جا شده و میشود. بر این اساس، ویروس جانداری را به عنوان میزبان انتخاب میکند که از نظر بخشی از ماده وراثتی شبیه به آن باشد؛ یعنی در بخش‌هایی کاملاً نسخه مشابهی از ماده وراثتی سلول میزبان را دارد. به این جهت نمی‌تواند هر میزبانی را بپذیرد.
البته لازم است اشاره شود که از این قابلیت شباهت برای انجام فعالیت‌های زیست‌فناوری و تولید جانداران تراژن نیز استفاده میشود. به این معنی که اگر لازم باشد ژنی از بیرون به درون یک سلول زنده وارد شود و بخشی از DNA آن شود، یکی از انتخاب‌ها برای انتقال ویروس است.
پس به این ترتیب می‌توان گفت ویروس شامل مولکولی از DNA است که در سلول‌‌هایی که بخشی از توالی ژنتیکی مشابه را دارد تکثیر میشود. حال به این موضوع برگردیم که عامل تکثیر چیست؟ همان پروتئین‌های لازم که محصول رونویسی از دیگر ژن‌های سلول هستند. به بیان دیگر، آنزیم‌هایی ویروس را تکثیر می‌کنند که ژن آن‌ها روی DNA میزبان است. حال به این موضوع برسیم که پروتئین‌های دیگر خود سلول میزبان نیز از طریق محصولات ژن‌های دیگر تکثیر یا رونویسی می‌شوند. به این ترتیب، نمی‌توان این عامل را معیار مناسبی برای رد کردن زنده بودن ویروس عنوان کرد.
در نهایت شاید نگاه از منظر سیستمی هم خالی از لطف نباشد. در حالت کلی می‌توان یک سلول را به عنوان ساختار Complex متشکل از ساختارهای دیگر نامید. این ساختارها با هم فعالیت کرده و سیستمی را ایجاد می‌کنند. عملکرد این سیستم بهینه‌تر از مجموع عملکرد تک‌تک اعضاست و علاوه بر اجزا به ارتباطات میان آن‌ها نیز وابسته است. ویروس نیز از این منظر چنین است. ساختارهایی کنار هم گرد آمده و عملکردی از خود نشان می‌دهند. این عملکرد فراتر از مجموع عملکرد تک‌تک آن‌هاست.
این مطلب توسط نویسنده مهمان، «حشمت اکبری برهانی»، نوشته شده است.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریع‌تر ببینید
بسیار عالی بود، ممنونم
عالی بود من که دوست داشتم
میشه منبع اطلاعاتتونم بذارید ممنون
در کل به نظر میاد ویروس ذاتا حیات ندارد و زنده نیست چون حتی قرار گرفتنش داخل یک سلول با اختیار و ابزار خودش انجام نمیشود بلکه مثلا از طریق عامل دیگری مانند قطرات تنفسی و جریان هوا به داخل سلول میزبان وارد میشود…پس ویروس انتخاب نمیکند که تولید مثل کند یا نه….ویژگی مهمی مانند متابولیسم هم ندارد. ویروس فقط وقتی داخل یک سلول زنده قرار میگیرد سلول اطلاعات ژنتیکی ویرس را خوانده و به اشتباه ویروس را تکثیر میکند….پس ویروسها فقط اطلاعات اشتباه هستند….اگر ویروس را زنده در نظر بگیریم باید مولکول دی ان ای هم زنده در نظر گرفت در حالیکه اینطور نیست.
سلام
ممنون از اطلاعات جامعی که دادین