نوکلئوتید چیست؟ – به زبان ساده
میدانیم که سلول، کوچکترین واحد مستقل حیات است و برای همه فعالیتهای خود، به ماده ژنتیکی نیاز دارد که به طور عمده، از جنس DNA است. ساختمان DNA به نوبه خود، از واحدهایی به نام نوکلئوتید تشکیل شده است که اگرچه تعداد آنها محدود است، اما مانند حروف الفبا، دنیای واژگان حیات را پدید میآورند. در این نوشتار، به معرفی نوکلئوتیدها و اجزای ساختاری آنها میپردازیم. برخی از بازهای تغییریافته موجود در طبیعت را معرفی میکنیم و نقشهای کلیدی نوکلئوتیدها را در برخی از فرایندهای زیستی، مرور میکنیم.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
نوکلئوتید چیست؟

چهار نوع نوکلئوتید موجود در DNA
چهار باز نیتروژنی آدنین، سیتوزین، گوانین و تیمین در ساختمان DNA به کار میروند. در مولکول RNA نوکلئوتید حاوی یوراسیل، جایگزین تیمین میشود.
ساختار نوکلئوتید، به تنهایی، ساده است، اما از کنار هم قرار گرفتن نوکلئوتیدها، ساختار بلند و پیچیدهای ایجاد میشود که ممکن است DNA خطی یا حلقوی، یا هریک از انواع RNA باشد. در ادامه، تصویری از DNA را مشاهده میکنید. این مولکول از دو رشته تشکیل شده است که به دور یکدیگر پیچیده شدهاند. همانطور که در تصویر مشخص است، بهترین آرایش نوکلئوتیدها در حالتی است که حداکثر تعداد پیوندهای هیدروژنی بین آنها ایجاد شود.

به دلیل ویژگیهای بیوشیمیایی، هر نوکلئوتید، فقط میتواند با یک نوع نوکلئوتید دیگر، پیوند هیدروژنی برقرار کند و به اصطلاح، جفت شود. این تصویر، پیوند تیمین به آدنین و پیوند گوانین به سیتوزین را نشان میدهد. این نوع جفتشدگی، به طور معمول در انواع اسیدهای نوکلئیک دیده میشود.
اگر رشتهای از نوکلئوتیدها، به همین ترتیب، به رشته دیگری جفت شود، سرانجام، مانند یک زیپ، یک مولکول دو رشتهای بلند، ایجاد میشود که دو زنجیره آن، به دور یک محور فرضی، پیچیدهاند و در تمام طول خود، کاملا صاف و هموار، هستند. اما اگر در ناحیهای از این مولکول، یک نوکلئوتید، با نوکلئوتید مقابل خود، جفت نشود، به صورت یک برامدگی دیده خواهد شد.

ساختار نوکلئوتید
یک نوکلئوتید از سه قسمت تشکیل شده است:
- یک باز آلی نیتروژن دار
- یک قند 5 کربنی
- یک گروه فسفات
باز آلی نیتروژن دار
باز نیتروژنی، بخش اصل حامل اطلاعات، در ساختار نوکلئوتیدی است. این مولکولها، که دارای گروههای عملکردی مختلف هستند، تواناییهای متفاوتی برای برهمکنش با یکدیگر دارند.
بازهای آلی، در دو گروه عمده پورین و پیریمیدین، دستهبندی میشوند. پورینها بازهای آلی دو حلقهای و پیریمیدینها تک حلقهای هستند. آدنین و گوانین، در گروه پورینها و سیتوزین و تیمین و یوراسیل در گروه پیریمیدینها قرار میگیرند. در هر حلقه، اتمها در جهت عقربه ساعت، شمارهگذاری میشوند. در مورد پورینها، اولویت شمارهگذاری با حلقه شش اتمی است.
آدنین
آدنین، یک پورین است. در DNA، آدنین با تیمین پیوند مییابد. اما در RNA، یوراسیل، جایگزین تیمین میشود. همانطور که گفتیم، برای شکلگیری آدنوزین تری فسفات، یک آدنین نوکلئوتیدی به عنوان پایه اصلی استفاده و سه گروه فسفات، به ترتیب به آن متصل میشوند. پیوند بین گروههای فسفات، از نوع اتصالات محکم فسفو انهیدریدی (Phosphoanhydride Bonds) یا پیروفسفاتی است و مقدار زیادی انرژی در آن ذخیره میشود. در هنگام لزوم، آنزیمهای خاصی موجب شکستن این اتصالات پایدار میشوند و انرژی آزاد شده از این واکنش، به سایر واکنشها و مولکولها منتقل میشود.
گوانین
مانند آدنین، گوانین نیز یک نوکلئوتید پورینی است و یک ساختار دوحلقهای دارد. نوکلئوتید حاوی گوانین، در هردو مولکول DNA و RNA با سیتوزین پیوند مییابد. همانطور که در تصویر نشان داده شده است، گوانین از طریق سه پیوند هیدروژنی به سیتوزین متصل میشود. این ویژگی، باعث میشود پیوند سیتوزین-گوانین کمی قویتر از پیوند تیمین-آدنین باشد که فقط دو پیوند هیدروژنی را تشکیل میدهند.

سیتوزین
پیریمیدینها دسته دیگر نوکلئوتیدها هستند. سیتوزین، یک نوکلئوتید پیریمیدینی است و در ساختار خود فقط یک حلقه دارد. سیتوزین در DNA و RNA با گوانین جفت میشود. این دو، یک جفت محکم را در ساختارهای اسید نوکلئیکی ایجاد میکنند.
تیمین
تیمین مانند سیتوزین، یک نوکلئوتید پیریمیدینی است و دارای یک حلقه است. تیمین با آدنین در DNA پیوند مییابد. اما در RNA یافت نمی شود.پیوند آدنین-تیمین، فقط حاوی دو پیوند هیدروژنی است و آنها را به جفت ضعیفتر تبدیل میکند.
اوراسیل
اوراسیل (یوراسیل) نیز یک پیریمیدین است. در حین رونویسی از DNA به RNA، در مقابل آدنین، به جای تیمین، اوراسیل قرار میگیرد. دلیل این امر، به طور دقیق، هنوز مشخص نشده است، هرچند مزایا و معایب یوراسیل، مشخص است. بیشتر موجودات از اوراسیل، درون DNA استفاده نمیکنند، زیرا عمر آن کوتاه است و ممکن است به سیتوزین تجزیه شود. با این حال، در RNA یوراسیل، نوکلئوتید ارجح است، چرا که RNA نیز مولکولی با طول عمر کوتاه است.
بازهای آلی تغییریافته
علاوه بر چهار نوع باز اصلی اشاره شده در بالا، DNA ممکن است حاوی مقادیر کمی از بازهای تغییریافته باشد. این بازها، پس از تشکیل زنجیره اسید نوکلئیک، تغییر یافتهاند. برخی از رایجترین بازهای تغییر یافته در DNA عبارتند از:
- 5-متیل سیتوزین
- 5-هیدروکسی متیل سیتوزین
- 5- فلوئوروسیتوزین
- 5- کربوکسی سیتوزین
- 6-متیل آدنین
متیل سیتوزین () فراوانترین باز تغییریافته موجود در ژنوم است و از این رو به عنوان باز پنجم DNA در نظر گرفته می شود. گزارش شده است که بیش از 4٪ سیتوزینهای موجود در ژنوم انسان، به صورت متیله هستند.

انواع و فراوانی این بازها در RNA بسیار بیشتر است. در واقع، این مولکول، بیش از 140 نوع باز تغییریافته دارد. برخی از این بازها منجر به تشکیل نوکلئوزیدهای زیر، شدهاند:
- سودویوریدین (Ψ)
- دی هیدرویوریدین (D)
- اینوزین (I)
- 7-متیل گوانوزین

قند
بخش دوم نوکلئوتید، قند است. صرف نظر از باز آلی، قند در همه نوکلئوتیدها یکسان به صورت ۵ کربنی (پنتوز) است و تنها تفاوت آن، به DNA و RNA برمیگردد. در DNA، قند 5 کربنی دئوکسی ریبوز در زنجیرهها وجود دارد، در حالی که در RNA، قند 5 کربنی ریبوز به کار رفته است. در واقع، دلیل نامگذاری این مولکولها نیز، وجود قند متفاوت در آنهاست. DNA مخفف دئوکسی ریبو نوکلئیک اسید و RNA مخفف ریبو نوکلئیک اسید است.

همانطور که در تصویر، مشخص است، کربنهای قند هم با اعداد ۱ تا ۵، شمارهگذاری میشوند. اما برای متمایز کردن آنها از کربنهای باز آلی، در کنار هر عدد، علامت بالانویس پریم (') اضافه میشود. به این ترتیب، به راحتی میگوییم پنتوز، از کربن خود به باز آلی متصل میشود. کربن آن در ریبوز، دارای یک گروه هیدروکسیل و در دئوکسی ریبوز، فاقد آن است. حالا درک جملههای زیر، سادهتر میشود:
- آنزیمهای پلیمراز، برای ساخت رشته جدید به سر آزاد نیاز دارند.
یعنی آنزیم پلیمراز، خواه در سلول زنده باشد، خواه در ویال PCR، کربن نوکلئوتید قبلی را به کربن نوکلئوتید بعدی، پیوند میزند. طی این واکنش، یک مولکول آب و یک مولکول پیروفسفات، آزاد میشوند. - رشته جدید اسید نوکليئک، چه DNA باشد و چه RNA، در جهت به خود و به رشته الگو ساخته میشود.
- در یک رشته اسید نوکلئيکی، جهت خوانش نوکلئوتیدها در جهت به است. یعنی، در هر رشته، کربنهای و میانی، همگی در پیوند فسفودی استری، درگیر هستند و به این ترتیب، تنها کربن اولین نوکلئوتید و کربن آخرین نوکلئوتید، آزاد هستند که اولی، حاوی یک گروه فسفات و دومی حاوی یک گروه هیدروکسیل است.

وقتی نوکلئوتیدها کنار هم قرار میگیرند، در هر نوکلئوتید، اکسیژن موجود بر روی کربن شماره ۳ قند، میتواند با گروه فسفات مولکول بعدی پیوند بخورد. این اتصالات محکم کووالانسی، سرانجام، زنجیرهای را تشکیل میدهند که به «ستون فقرات قند-فسفات» (Sugar-Phosphate Backbone) تبدیل میشود. همانطور که می دانید، پیوندهای کووالانسی، بسیار قویتر از پیوندهای هیدروژنی برقرار شده بین دو رشته هستند.
گروه فسفات

تفاوت نوکلئوتید و نوکلئوزید
ترکیب یک باز آلی با یک قند، «نوکلئوزید» را تشکیل میدهد. نوکلئوزیدهای هریک از بازهای آلی در جدول زیر آورده شدهاند.
| باز | نوکلئوزید |
| آدنین | آدنوزین |
| تیمین | تیمیدین |
| یوراسیل | یوریدین |
| سیتوزین | سیتیدین |
| گوانین | گوانوزین |
با افزوده شدن گروههای فسفات به نوکلئوزیدها، «نوکلئوتید» شکل میگیرد که ممکن است به فرمهای مونو، دی یا تری فسفات دیده شود.
تفاوت نوکلئوتید و اسید نوکلئیک
همانطور که گفتیم، نوکلئوتیدهای آزاد در سیتوپلاسم و هسته سلول، ممکن است یک، دو یا سه گروه فسفات داشته باشند. در فرایندهای همانندسازی و رونویسی، آنزیم پلیمراز، آنها را در یک رشته، در کنار هم میچیند. این واکنش، از نوع واکنشهای کندانسیون است و طی آن، یک مولکول آب و یک مولکول دوفسفاتی به نام پیروفسفات، آزاد خواهند شد.
از اتصال تعداد کمی نوکلئوتید در کنار هم، یک رشته اولیگونوکلئوتید (مثل پرایمر) به دست میآید. اتصال تعداد زیادی نوکلئوتید، منجر به شکلگیری یک رشته پلی نوکلئوتید (مثل DNA) میشود.

نقش نوکلئوتیدها در بدن
نوکلئوتید، علاوه بر اینکه واحد اصلی ماده ژنتیکی برای همه موجودات زنده است، میتواند عملکردهای دیگری نیز داشته باشد. به عنوان مثال، نوکلئوتید میتواند یک جزء پایه در مولکول دیگری مانند آدنوزین تری فسفات (ATP) باشد که مولکول اصلی حامل انرژی در سلول است. جالب است بدانید، شکستن پیوند بین هر جفت گروه فسفات این مولکول، در شرایط آزمایشگاهی، حدود 7/۴ و در سلول زنده، حدود 14 کیلوکالری بر مول، انرژی آزاد میکند.
AMP حلقوی (cAMP)
مولکول تک نوکلئوتیدی «آدنوزین مونوفسفات» (AMP) حلقوی که به اختصار، cAMP خوانده میشود، حاوی تنها یک گروه فسفات است که همزمان به کربنهای شماره 3 و 5 قند ریبوز، متصل شده و ساختاری حلقوی به خود گرفته است. این مولکول پیامرسان، در بسیاری از فرآیندها از جمله تنظیم متابولیسم و انتقال سیگنالهای شیمیایی به سلولها، نقشهای کلیدی بر عهده دارد.
pppGpp
این مولکول تک نوکلئوتیدی، از مشتقات گوانین به شمار میرود و در آن، کربنهای شماره ۴ و ۵ قند ریبوز، به ترتیب، حامل ۲ و ۳ گروه فسفات هستند.


نوکلئوتیدها نه تنها خود، عناصر سازنده حیات را تشکیل میدهند، بلکه انواع گوناگونی از مولکولهای مختلف را نیز تشکیل میدهند که عملکرد صحیح همه آنها، ادامه حیات را امکانپذیر میکند.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













ممنون که خیلی ساده و مفید مطالب را شرح میدید
با سلام . لطفا میشه کاربردهای نوکلئوتیدها رو در صنایع مختلف بگید .
سلام پیوند بین گروه فسفات یک نوکلئوتید با قند نوکلئوتید دیگر فسفودی استر است اما پیوند میان گروه فسفات یک نوکلئوتید و قند همان همان نوکلئوتید چگونه است؟؟
پیوند فسفو استر داخلی گفته میشه
فوق العاده بود مرسی