رونویسی و سنتز RNA – به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
نقش فرایند رونویسی در سلول

مکانیسم رونویسی

دو ژن متفاوت روی مولکول DNA یکسان، میتوانند توالی کد کننده روی رشتههای متفاوتی داشته باشند.
شروع رونویسی
این فرایند در حضور فاکتورهای عمومی رونویسی با اتصال یک RNA پلیمراز به ناحیه بالا دست «پروموتر» (Promoter) جایگاه شروع رونوشت برداری DNA آغاز میشود. آنزیم RNA پلیمراز پروکاریوتی برای شروع رونویسی به فاکتور سیگما متصل میشود، در حالی که RNA پلیمراز یوکاریوتی میتواند با تعدادی از فاکتورهای رونویسی مانند پروتئینهای فعال کننده و مهار کننده پیوند برقرار کند.

RNA پلیمراز در طول DNA شروع به حرکت میکند تا برای شروع رونویسی، جایگاه آغاز را درون حباب رونویسی پیدا کند. زمانی که جایگاه آغاز رونویسی مشخص شد، اولین دو نوکلئوتید رونوشت RNA به یکدیگر متصل میشوند.
فرار از پروموتر
بعد از این که اولین نوکلئوتیدهای رونوشت RNA به یکدیگر متصل شدند، آنزیم وارد فاز بحرانی و ناپایدار میشود. در این حالت آنزیم میتواند برای تولید اولیه به عمل خود ادامه دهد یا این که DNA را از دو طرف به سمت خودش بکشد تا یک DNA در هم، درون پلیمراز ایجاد شود. اگر RNA پلیمراز پیچ خوردگیهای بخش پایین دست DNA را باز کند، رونوشت RNA رها میشود، زیرا کمپلکس DNA - آنزیم RNA پلیمراز به حالت اولیه خود بر میگردند. به این حالت «آغاز ناهنجاری» (Abortive Initiation) میگویند که موجب تولید و رها شدن رونوشتهای کوتاه RNA میشود.
زمانی که بخش بالا دست DNA دوباره دچار پیچ خوردگی شود و آنزیم را دور کند، RNA پلیمراز از ناحیه ابتدایی رونویسی شروع به حرکت میکند. برهمکنشهای بین آنزیم و پروموتر شکسته شده و رونوشت RNA به طول ۱۴ تا ۱۵ نوکلئوتید میرسد. به این فرایند فرار از پروموتر میگویند که با تغییرات برهمکنشهای پروتئین - پروتئین و DNA - پروتئین همراه است. برخی از فاکتورهای رونویسی آزاد میشوند و رونویسی به سمت مرحله طویل شدن به پیش میرود.
مرحله طویل شدن رونویسی
به دلیل این که مولکول RNA یک فسفات آزاد دارد که به کربن پنجم اولین نوکلئوتید متصل است و یک گروه هیدروکسیل آزاد دارد که به کربن سوم آخرین نوکلئوتید متصل میشود، جهت رونوشت RNA را به صورت ’5 به ’۳ بیان میکنند.

مرحله خاتمه رونویسی
برخلاف همانند سازی DNA که آنزیم DNA پلیمراز به اضافه کردن نوکلئوتیدها ادامه میدهد تا زمانی که به انتهای مولکول برسد، در رونویسی، آنزیم باید در مکانی مشخص که توسط فاکتورهای تنظیم بیان ژن تعیین میشود، کار خود را خاتمه دهد.
در سلولهای پروکاریوتی خاتمه رونویسی میتواند در ناحیهای دو رشتهای از RNA یا در طی عمل پروتئینی به نام «رو» (Rho) اتفاق بیفتد.
روش اول شامل رونویسی از یک منطقه غنی از بازهای گوانین و سیتوزین است و به دنبال آن رشتهای از بازهای «یوراسیل» (Uracils) قرار دارد که پیوندهای هیدروژنی ضعیف با DNA الگو را تشکیل میدهند. منطقه غنی از بازهای گوانین و سیتوزین میتواند به خودی خود یک لوپ یا حلقه تشکیل دهد تا یک ساختار سنجاق سری یا (Hairpin) را بسازد که آنزیم RNA پلیمراز و سایر فاکتورهای رونویسی را مهار کند. این مرحله، همراه با پیوندهای ضعیف بین بازهای یوراسیل و رشته DNA الگو، میتواند RNA را از ماشین رونویسی دور کند و به خاتمه رونویسی منجر شود. در این فرایند همچنین پروتئینی به نام NusA موثر است.

خاتمه رونویسی در سلولهای یوکاریوتی بسیار کمتر شناخته شده است و بیشتر کارها روی مکانیسمهای آنزیم RNA پلیمراز II متمرکز شده است. خاتمه رونویسی در یوکاریوتها همچنین با «تغییرات پس از رونویسی» (Post-Transcriptional Modifications) و پردازشی که قبل از ارسال RNA بالغ به سیتوپلاسم انجام میشود، در ارتباط است.
انواع رونوشتهای RNA
به طور کلی، سه نوع رونوشت RNA شناخته شده وجود دارند که شامل RNA پیام رسان یا mRNA و RNA انتقال دهنده یا tRNA و RNA ریبوزومی یا rRNA هستند و هر سه ارتباط نزدیکی با سنتز پروتئین دارند. به طوری که mRNA توالی اسیدهای آمینه را تعیین میکند، tRNA و rRNA برای مکانیسم ترجمه کدهای mRNA بسیار اهمیت دارند.
پلیمریزاسیون mRNA از DNA حاوی ژنهای کد کننده پروتئین، توسط RNA پلیمراز II کاتالیز میشود. بعضی اوقات، پروتئینهایی که در کنار هم استفاده میشوند، در قالب یک مولکول mRNA طولانی رونویسی میشوند و این امر به ویژه در بین پروکاریوتها متداول است. توالیهای DNA بالا دست از توالی کدگذاری شامل جایگاههای اتصال دهنده برای فاکتورهای رونویسی و همچنین عوامل کنترل کننده آن هستند که زمان و مقدار فعالیت رونویسی را تنظیم میکنند. سپس mRNA اصلاح و پردازش میشود تا رونوشت نهایی که برای ترجمه استفاده میشود را فراهم کند.

RNA ریبوزومی تقریباً پنجاه درصد از مقادیر RNA یک سلول را تشکیل میدهد و توسط RNA پلیمراز I در نواحی تخصصی هسته به نام هستک رونویسی میشود. هستکها مانند ساختارهای متراکم کروی در اطراف مکانهایی که برای rRNA کدگذاری میکنند، قرار میگیرند. rRNAهای پروکاریوتی از سه نوع مختلف تشکیل شدهاند، در حالی که RNAهای ریبوزومی در سلولهای یوکاریوتی از چهار نوع rRNA ساخته شدهاند که بزرگترین آنها حاوی بیش از 5000 نوکلئوتید است. این مولکولهای RNA ساختار سه بعدی ریبوزومها را تعیین میکنند.
RNA پلیمراز III رونویسی از پیش سازهای tRNA در هسته را کاتالیز میکند. توالیهای پروموتر كنترل كننده بیان ژن tRNA میتوانند «اینتراژیک» (Intragenic) باشند كه در داخل توالی رمزگذاری ژن قرار دارند. پیش سازهای tRNA تحت اصلاحات گستردهای از جمله «پیرایش» (Splicing) قرار میگیرند (پیرایش فرایندی است که طی آن اینترونها یا بخشهای غیرکد کننده RNA از توالی آنها خارج میشوند).
tRNAهای پروکاریوتی فعالیت کاتالیزوری خود را حفظ کرده و میتوانند خود فعالیت پیرایشی را انجام دهند، در حالی که اصلاح پس از رونویسی tRNAهای یوکاریوتی توسط آنزیمهای ویژه «اندونوکلئاز» (Endonucleases) انجام میشود. این اندونوکلئازها موتیف ساختاری خاصی را در tRNA شناسایی میکنند که توالی هدف برای فرایند پیرایش را تشخیص میدهد.

علاوه بر این سه نوع RNA، سلول حاوی تعدادی از RNAهای کوچکتر است که در فعالیتهای مختلف سلولی نقش دارند. این فعالیتها شامل:
- تنظیم ژن (Gene Regulation): با واسطه «میکرو RNA» یا micro RNA و توالیهایی در مناطق غیرقابل ترجمه ’۵ از رونوشت mRNA، ژنها تنظیم میشوند.
- اصلاح پس از رونویسی: با عملکرد RNA هستهای کوچک (Small Nuclear RNA) و RNA هستکی کوچک (Small Nucleolar RNA) صورت میگیرد.
- دفاع ژنوم: توسط فعالیتهای RNA تعامل کننده با پی وی یا (Piwi-interacting RNA) و کریسپر CRISPR انجام میشود.
- حفظ ساختار ژنومی: تلومرها و رونوشتهای RNAای که کروموزومهای X را غیرفعال میکنند، ساختار ژنومی را حفظ میکنند.
تفاوتهای بین رونویسی در پروکاریوتها و یوکاریوتها
سلولهای پروکاریوتی تنها یک نوع آنزیم RNA پلیمراز دارند که در تمام واکنشهای رونویسی سلول وظیفه کاتالیز را بر عهده دارد و در این سلولها یک RNA منفرد میتواند مستقیما به چندین پروتئین ترجمه شود. این mRNAها به عنوان رونوشتهای پلی سیترونیک شناخته میشوند. اغلب همه ژنهای درگیر در یک مسیر بیوشیمیایی با یکدیگر رونویسی و ترجمه میشوند.
اصطلاحات مرتبط با رونویسی
- رونوشت mRNA مونوسیسترونیک (Monocistronic mRNA): رونوشتی از mRNA است که فقط یک پروتئین را کد میکند.
- ترانسپوزون (Transposons): بخشهای کوچکی از DNA که میتواند درون ژنوم حرکت کنند، در مکانهای ژنی دور از جایگاه اصلی خود وارد شوند و اغلب با یک RNA حد واسط در ارتباط هستند را ترانسپوزون میگویند.
- «RNA هتروژنوس هستهای» hnRNA: این RNA به عنوان محصول اصلی رونویسی و پیشساز اولیه بسیاری از mRNAها محسوب میشود.
- «آنزیم پلی A پلیمراز» (Poly-A polymerase): آنزیمی است که به انتهای رونوشتهای اولیه RNA، نوکلئوتیدهای آدنین را برای ساخت دم پلی A، اضافه میکند. دم پلی A برای افزایش طول عمر و حفاظت از mRNA به آن اضافه میشود.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














آیا رونویسی میتوکندری مانند رونویسی هسته است؟
با سلام؛
بله تقریبا مشابه است. اما آنزیمهای مختص به خود را برای رونویسی استفاده میکند. برای اطلاعات بیشتر میتوانید مقاله «Mitochondrial transcription and translation: overview» را مطالعه کنید.
با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس
سلام ایا در رونویسی مانند همانند سازی امکان اشتباه در فرایند رو نویسی وجود دارد یا خیر؟ اگر بله چطور اصلاح میشود؟
ایا mRna که از ژن dna رونویسی شده است میتواند پیرایش شود؟( رونوشت های اینترون ان حذف گردد)
اگر خیر پس میتواند هنگام رونویسی عمل ترجمه همزمان صورت گیرد؟
البته همه این هایی که گفتم در حد زیست دوازدهم هست
شاید درحد دانشگاه بعضی چیزها اشتباه باشه
در پروکاریوت ها اصلا پیرایش نداریم ولی در یوکاریوت ها بیشتر mRNA ها پیرایش میشوند
در پروکاریوت ها ( و میتوکندری و پلاست یوکاریوت ها) هنگام رونویسی میتونه ترجمه هم صورت بگیره
ولی در هسته یوکاریوت ها هیچوقت رونویسی و ترجمه همزمان انجام نمیشه، چون در هسته ریبوزوم وجود نداره