نظریه تصمیم و انواع آن | به زبان ساده

نظریه تصمیم و انواع آن

«نظریه تصمیم» (Decision Theory)، مطالعه در مورد گزینه‌های یک تصمیم است. نظریه تصمیم را می‌توان به دو شاخه تقسیم کرد: «نظریه تصمیم‌گیری اصول‌گرا» (Normative Decision Theory)، که نتایج تصمیمات را تجزیه و تحلیل یا تصمیمات بهینه را با توجه به محدودیت‌ها و فرضیات، مشخص و تعیین می‌کند. ولی نوع دوم، یعنی «نظریه تصمیم توصیفی» (Descriptive Decision Theory) چگونگی فرآیند تصمیم‌گیری در افراد تحلیل را مورد بررسی قرار می‌دهد. همانطور که مشخص است یکی به نتایج تصمیم و دیگری به نحوه اتخاد خود تصمیم توجه دارد.

تقابل بین نظریه تصمیم اصول‌گرا و توصیفی

نظریه تصمیم‌گیری اصول‌گرا، مربوط به شناسایی تصمیمات بهینه است که در اغلب موارد با در نظر گرفتن یک تصمیم گیرنده ایده آل، که می‌تواند با دقت کامل محاسبات را انجام دهد (یا به تعبیری کاملا منطقی باشد)، بهینه‌سازی و اتخاد تصمیم مناسب رخ می‌دهد. کاربرد عملی این رویکرد، ارائه راه‌کاری تحلیلی برای اتخاد تصمیم است. به این ترتیب می‌توان چگونگی تصمیم‌گیری را به دیگران آموزش داد تا نسبت به اتخاد مناسب یا مطلوب‌ترین تصمیم اقدام کنند و بیشترین منفعت از نتایج تصمیم، نصیبشان شود. از این منظر، نظریه تصمیم اصو‌گرا، با نظریه بازی‌ها بسیار نزدیک خواهد بود. روشن کردن هدف، یافتن ابزارهای مناسب، روش‌ها و نرم افزارهایی مانند «سیستم‌های پشتیبانی تصمیم» (Decision Support System) یا به اختصار DSS برای کمک به افراد (تصمیم سازان یا مدیران) در اتخاذ این نوع تصمیمات موثر هستند.

در مقابل، نظریه تصمیم‌گیری مثبت یا توصیفی مربوط به توصیف رفتارهای مشاهده شده است که غالباً با این فرض انجام می‌شود که «عوامل تصمیم‌گیرنده» (Agents) یا افراد، بر اساس برخی قوانین سازگار و یکسان، رفتار می‌کنند. برای مثال، این قوانین ممکن است دارای یک چارچوب رویه‌ای مانند روش «حذف آموس تورسکی» (Amos Tversky's elimination) بوده یا دارای دیدگاهی شامل اصول اولیه مانند «اصول جابجایی تصادفی» (Stochastic Transitivity Axioms)، یا «اصول نویمان-مورگنسترن» (Neumann-Morgenstern Axioms) باشند. به عنوان مثال می‌توان به موضوع «تخفیف شبه-هذلولی لایبسون»(Laibson's Quasi-hyperbolic Discounting) در این حوزه اشاره کرد.

پیش بینی‌های مربوط به رفتاری که نظریه تصمیم مثبت (توصیفی) ایجاد می‌کند، این امکان را به محقق می‌دهد که نتایج حاصل از تصمیم را نیز مورد بررسی و تحقیق قرار دهد. در دهه‌های اخیر، علاقه به «نظریه تصمیم گیری رفتاری» (Behavioral Decision Theory) نیز افزایش یافته است که به ارزیابی مجدد آنچه تصمیم گیری موثر نیاز دارد، کمک می‌کند.

انتخاب و اخذ تصمیم در حالت عدم اطمینان

فیلم آموزش تصمیم‌گیری چند‌هدفه در فرادرس

کلیک کنید

از طرفی، فعالیت‌ها و تحقیقات «موریس آلائیس» (Maurice Allais) و «دانیل السببرگ» (Daniel Ellsberg) نشان داد که رفتار انسان، سیستماتیک نبوده و گاهی تفاوت بسیار فاحشی از اصول حداکثر سازی مطلوبیت دارد. «نظریه چشم انداز» (Prospect Theory) که توسط «دانیل کانمن» (Daniel Kahneman) و «آموس توورسکی» (Amos Tversky) ارائه شد، تجربیات رفتار اقتصادی افراد را با تأکید کمتر بر پیش فرض‌های عقلانیت مورد بررسی قرار دادند. ایشان الگویی را برای تصمیم‌گیری توصیف کردند که هنگام اتخاد تصمیم برای همه افراد رخ می‌دهد.

سه قاعده اصلی که در این نظریه پایه و اساس را تشکیل می‌دهند به صورت زیر هستند.

• ضررهای بزرگتر از سود
• تمرکز روی تغییر وضعیت مطلوب به جای تمرکز روی میزان مطلوبیت
• پافشاری روی رخدادهای با احتمال کوچک که باعث اریبی در تصمیم می‌شوند.

انتخاب دوره‌ای از بین تصمیمات

فیلم آموزش نظریه‌ بازی‌ها در فرادرس

کلیک کنید

فرض کنید کسی چندین هزار دلار درآمد ناگهانی دریافت کند (مثلا در یک بازی شانسی، برنده شده باشد)، او می‌تواند پولش را در یک تعطیلات گران قیمت خرج کند و بلافاصله از هزینه‌ای که کرده، لذت ببرد. یا ممکن است پول دریافتی را در یک طرح بازنشستگی سرمایه گذاری و در آینده، مدتی برای او کسب درآمد کرده و در آینده به او سود و لذت بدهد.

در این صورت کار بهینه برای این حالت کدام است؟ پاسخ تا حدودی به عواملی از جمله نرخ بهره و تورم مورد انتظار، امید به زندگی فرد و اطمینان وی از صنعت بازنشستگی، بستگی دارد. با این وجود حتی با در نظر گرفتن همه این عوامل، رفتار انسان ممکن است از پیش بینی‌های تئوری تصمیم گیری بسیار دور شده و منجر به ایجاد مدل‌های دیگری شود که در آن، به عنوان مثال، نرخ بهره یا نرخ تخفیف، باعث شود که فرد پولش را در سفر دور دنیا،‌ هزینه کند.

تصمیم برمبنای تضاد در منافع دیگران

اتخاذ برخی از تصمیمات، به دلیل در نظر گرفتن نحوه واکنش سایر افراد به نتایج حاصل از آن، شرایط دشواری را پدیده می‌آورد. تجزیه و تحلیل اینگونه تصمیمات، در رویکرد اجتماعی، اغلب تحت عنوان نظریه بازی به جای نظریه تصمیم به کار برده می‌شوند. البته مفاهیم ریاضی و اصول اولیه در آن باز هم وجود دارد. از دیدگاه نظریه بازی، بیشتر مسائل نظریه تصمیم به بازی‌های یک نفره اختصاص دارد یا فرد به عنوان بازیگر در پس زمینه، تلقی می‌شود.

در حوزه جدیدی به نام «مهندسی اجتماعی-شناختی» (Socio-cognitive Engineering)، تحقیق به ویژه بر روی انواع مختلف تصمیم‌هایی صورت می‌گیرد که در سازمان یا اجتماعات انسانی، در شرایط عادی یا غیر عادی، اضطراری و بحرانی رخ می‌دهند.

تصمیمات پیچیده

سایر حوزه‌های نظریه تصمیم، مربوط به تصمیماتی است که صرفاً به دلیل پیچیدگی آن‌ها یا پیچیدگی سازمانی که مجبور به اتخاذ آنها است، تصمیمات دشوار یا پیچیده محسوب می‌شوند. افرادی که تصمیم‌گیرنده هستند، از نظر منابع (یعنی وقت و هوش)، محدودیت داشته و بنابراین باید بسیار منطقی عمل کنند. به این ترتیب مسئله در این جا، تعیین درجه دشواری رفتار یا تصمیم بهینه است. تعیین الگو و پیشنهاد تصمیم در این حیطه کار مشکلی است ولی موسسه‌ای به نام «باشگاه رم» (Club of Rome)، یک مدل رشد اقتصادی و استفاده از منابع را یرای کمک به سیاستمداران در تصمیم‌گیری‌های واقعی در شرایط پیچیده تهیه کرده است.

ابتکار در تصمیم گیری

در تصمیم‌گیری، «کشف و شهود» یا «ابتکاری» (Heuristic)، توانایی تصمیم گیری بر اساس تفکر غیرعقلی یا روتین است. هر چند این مبنای تصمیم‌گیری سریعتر از پردازش گام به گام است ولی تفکر شهودی یا ابتکاری احتمالاً دارای دقت پایین و خطای بیشتری در ارزیابی نتایج حاصل از تصمیم خواهد داشت.

اصلی ترین کاربرد تصمیم ابتکاری، در کارهای روزمره ما، کاهش میزان تفکر ارزیابی است که هنگام تصمیم‌گیری‌های ساده انجام می‌دهیم، در عوض آن‌ها را براساس قوانین ناخودآگاه و با تمرکز بر برخی از جنبه‌های تصمیم‌گیری، اجرا می‌کنیم. واضح است که در این حالت بسیاری از قواعد تصمیم عقلانی را کنار گذاشته‌ایم.

یک مثال از یک روند فکری و البته اشتباه که از طریق تفکر کشف و شهود یا ابتکاری ممکن است رخ دهد، شرکت در یک بازی شرط‌بندی یا شانسی است که در آن فرد، تصور می‌کند، پیشامدی که تا حال حاضر با فراوانی بیشتر از حالت عادی رخ داده، احتمالا در آینده کمتر رخ می‌دهد و با احتمال زیاد متمم آن به زودی رخ خواهد داد.

بازی پرتاب یک سکه و مشاهده شیر یا خط که نتایج این آزمایش تصادفی هستند را در نظر بگیرید. اگر پرتاب این سکه برای چند نوبت نتیجه «خط» داشته باشد، شرکت کننده در بازی، احتمال مشاهده «شیر» را در دفعات بعدی بیشتر می‌داند در حالی که با فرض استقلال پرتاب‌ها و احتمال یکسان و برابر در مشاهده شیر یا خط، نشان می‌دهد که دیدن هر بار شیر یا خط به نتایج قبلی ارتباط ندارد. ولی به دلیل تفکر ابتکاری یا شهودی، فرد این احتمال را نادیده می‌گیرد و بر نسبت یا فراوانی رخدادها تمرکز می‌کند. به این معنی که فرد انتظار دارد که در دراز مدت نسبت شیرها به خط‌ها برابر باشند پس در آینده روی شیر شرط‌بندی خواهد کرد. البته این امر باعث شکست او در بازی شده ولی او خود را بدشانس تلقی می‌کند.

به عنوان یک مثال دیگر سوالات و گزینه‌های ترتیبی (مثل کم، متوسط، زیاد)‌ که اغلب در نظرسنجی‌ها به کار می‌روند را در نظر بگیرید. فرض کنید که بدون اطلاع از موضوع، می‌خواهید یکی از گزینه‌ها را به عنوان پاسخ سوالات، انتخاب کنید. از آنجایی که این احتمال را می‌دهید که پاسخ متوسط کمترین میزان ریسک (چه برای شما چه برای محقق) را دارد، پرسشنامه را با گزینه متوسط پر می‌کنید تا به طور متوسط، ریسک (سود یا زیان) زیادی نکرده یا ضرر زیادی به شرکت وارد نکنید.

افراد، در سناریوی‌های تصمیم‌گیری که اغلب شامل اطلاعات ناقص هستند، از این رویکرد استفاده می‌کنند و انتخاب گزینه‌ها ابتدایی یا انتهایی را کنسل کرده و راه اعتدال در پیش می‌گیرند.

نظریه تصمیم به عنوان جایگزین نظریه احتمال

البته مثال‌های متعددی در نظریه تصمیم وجود دارد که کاربرد روش‌های غیر قطعی (مانند روش مینماکس-Minimax Method) یا تصمیم بدون داده، بهترین پاسخ را می‌دهند. به همین جهت گاهی نظریه تصمیم را به عنوان جایگزینی برای نظریه احتمال و حتی جامع‌تر از آن در نظر می‌گیرند.

خلاصه و جمع‌بندی