غدد لنفاوی چیست؟ | ساختار، عملکرد، بیماری ها و درمان

سیستم ایمنی بدن

• سد فیزیکی مانند پوست
• سد شیمیایی مانند اسید معده
• فلور باکتریایی غیر بیماری‌زای بدن مانند باکتری‌های روده

با وجود این خیلی از مواقع پاتوژن‌ها یا عوامل بیماری‌زا بر سیستم ایمنی غلبه می‌کنند و منجر به ایجاد عفونت و علائم بیماری می‌شوند. در این هنگام سیستم ایمنی بدن به مقابله با بیماری می‌پردازد.

سیستم لنفاوی بدن

«سیستم لنفاوی» (Lymph System) شامل مجموعه وسیعی از عروق (عروق لنفاوی) است که در سرتاسر بافت‌های بدن انتشار یافته‌اند تا مایعی به نام لنف یا مایع لنفاوی بتواند در بدن جریان پیدا کند. مایع لنفاوی مانند خون در تمام بافت‌های بدن منتشر می‌شود. سیستم لنفاوی سه نقش عمده را در بدن ایفا می‌کند:

• حفظ «هومئوستازی» (Homeostasis) مایعات در بدن: تعادل بین مایع میان‌بافتی و خون
• مبارزه با عفونت‌ها و ناهنجاری‌های سلولی
• تسهیل جذب چربی‌ها و ویتامین‌های محلول در چربی از سیستم گوارشی

آناتومی سیستم لنفاوی

این سیستم از بخش‌های مختلفی تشکیل شده است که در ادامه به آن‌ها پرداخته‌ایم.

لاکتیل

عروق لنفاوی

مجرای لنفاوی

عملکرد «مجرای لنفاوی» (Lymphatic Duct) بازگرداندن مایع لنفاوی به گردش خون است. مجراهای لنفاوی از به هم پیوستن عروق لنفاوی کوچکتر به وجود می‌آیند. لنف با انتشار مثبت وارد عروق بزرگتر می‌شود و در نهایت به دو کانال اصلی به نام مجراهای لنفاوی، در قسمت میانی بدن می‌رسد. از این قسمت، مایع لنفی فیلتر خواهد شد و به سیاهرگ‌ها برمی‌گردد. دو مجرای لنفاوی در بدن وجود دارند:

• مجرای راست: این مجرا مایع لنفاوی را از قسمت راست و بالایی ران پا، سمت راست قفسه سینه و نیمه راست سر و گردن به گردش خون باز می‌گرداند.
• مجرای صدری: مایع لنفاوی را از طریق «ورید براکیوسفالیک» (Brachiocephalic Vein) وارد سیستم گردش خون می‌کند.

گره های لنفاوی

سایر بافت های لنفاوی

به جز بخش‌های ذکر شده، اندام‌های مختلف دیگری نیز با سیستم لنفاوی مشارکت دارند و بخشی از بافت لنفاوی محسوب می‌شوند، این بخش‌ها عبارتند از:

• لوزه‌ها
• طحال
• غده تیموس
• مغز استخوان
• کبد در دوران جنینی

لوزه

• لوزه‌های کامی در دو سمت گلو
• لوزه آدنوئید یا لوزه سوم در مجرای بینی
• لوزه زبانی

فیلم آموزش غدد لنفاوی و عملکرد در فرادرس

کلیک کنید

گاهی در اثر عفونت یا تورم مکرر، لوزه‌ها بیش از اندازه بزرگ می‌شوند که در این صورت باید با جراحی، لوزه ‌متورم را خارج کرد.

طحال

غده تیموس

مغز استخوان

• مغز قرمز: بیشتر بافت مغز استخوان، از تولد تا سال‌های ابتدای بزرگسالی، مغز قرمز است. در دوران بزرگسالی، مغز قرمز بیشتر در استخوان‌های اسکلتی وجود دارد و گلبول‌های قرمز را تولید می‌کند.
• مغز زرد: در بزرگسالی، مغز استخوان قرمز به مغز استخوان زرد تبدیل می‌شود. مغز زرد، در استخوان‌های اسفنجی و استخوان‌های دراز وجود دارد و فاقد عروق خونی است. این نوع بافت مغز استخوان، سلول‌های چربی اولیه را در خود دارد و نقش فعالی را در ذخیره چربی ایفا می‌کند.

قسمت‌هایی از مغز استخوان دارای عروق خونی و بخش‌هایی از آن فاقد عروق خونی هستند.

کبد جنین

نقش سیستم لنفاوی در جذب غذا

مایع لنفاوی

سیستم لنفاوی چطور با عفونت مقابله می کند؟

سیستم لنفاوی، سلول‌های سفید سیستم ایمنی به نام لنفوسیت‌ها را تولید می‌کند. دو نوع لنفوسیت در بدن وجود دارد:

فیلم آموزش ایمونولوژی با مفاهیم‌ کلیدی در فرادرس

کلیک کنید

• سلول‌های T: یا لنفوسیت T، از اجزای اصلی سیستم ایمنی اکتسابی است که مستقیما به میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا حمله و بخش‌های دیگر سیستم ایمنی را نیز فعال می‌کند. لنفوسیت T سه گروه از سلول‌ها را شامل می‌شود که فعالیت نوعی از آن به عنوان سلول T خاطره، باعث ایجاد مقاومت در دفعات بعدی مواجهه با عامل بیماری‌زا می‌شود.
• سلول‌های B: لنفوسیت‌های B با تولید پادتن یا آنتی‌بادی علیه ارگانیسم‌های بیماری‌زا یا آلرژن‌ها، موجب شناسایی و حذف آن‌ها از بدن می‌شود.

این سلول‌ها وارد جریان لنف شده و در نهایت در گره‌های لنفاوی و در تماس با عوامل بیماری‌زا،  بالغ و فعال می‌شوند. پس از فعال شدنِ این اجزای سیستم ایمنی، شروع به تولید آنتی‌بادی بر علیه عوامل بیگانه می‌کنند. در برخی مواقع نیز آنتی‌بادی به دلیل برخورد قبلی این سلول‌ها با عوامل بیماری‌زا به صورت خاطره وجود دارد و در برخورد مجدد به مقدار بیشتری تولید می‌شود. جمع‌آوری مایع لنفاوی بیشتر در غدد لنفاوی گردن، زیر بغل و کشاله ران انجام می‌گیرد. به طور مثال یکی از نشانه‌های شایع اوریون، تورم غدد لنفاوی دو سمت زیر گلو است.

بیماری های سیستم لنفاوی

هرگونه اختلال در تولید اجزای سیستم لنفاوی، عدم عملکرد صحیح آن‌ها، مسدود شدن عروق لنفاوی، عفونت و التهاب یا سرطانی شدن این سیستم، قدرت ایمنی بدن را کاهش می‌دهد و سلامتی فرد را به خطر می‌اندازد. در ادامه به برخی از بیماری‌های سیستم لنفاوی اشاره کرده‌ایم.

لنفوم

تورم غدد لنفاوی

علل تورم غدد لنفاوی به دو گروه تقسیم می‌شوند:

• واکنش به عفونت در قسمتی از بدن
• لنفادنیت (Lymphadenitis): عفونت در خود گره لنفاوی به وجود می‌آید.

ادم غدد لنفاوی

در صورت عدم عملکرد صحیح غدد لنفاوی، مایع لنفی به خوبی درون سیاهرگ‌ها تخلیه نمی‌شود و تجمع آن به ورم در اندام‌هایی همچون دست و پا و در نهایت ادم لنفاوی یا انسداد لنفاوی می‌انجامد. در برخی موارد، مایع تجمع یافته از طریق پوست دفع می‌شود. دو نوع ادم لنفاوی وجود دارد:

• ادم لنفاوی اولیه: ناشی از جهش ژنتیکی
• ادم لنفاوی ثانویه: ناشی از مشکلات و بیماری‌های زمینه‌ای

از جمله علل ادم ثانویه غدد لنفاوی می‌توان موارد زیر را نام برد:

• جراحی
• رادیوتراپی
• صدمه ناشی از حوادث همچون سوختگی یا هر نوع آسیبی که باعث ایجاد اسکار عمیق شود، ریسک ادم لنفاوی را افزایش می‌دهد.
• «فیلاریازیس لنفاوی» (Lymphatic Filariasis): عفونت انگلی ناشی از نوعی کرم نواری است که در سیستم لنفاوی زندگی می‌کند.
• برخی اختلالات مادرزادی مانند نارسایی قلبی مادرزادی یا (CHF)
• وجود لخته خون در بدن مثل بیماری ترومبوز وریدی عمقی یا دی وی تی (DVT)
• ابتلا به بیماری‌های التهابی مانند آرتریت روماتوئید و اگزما
• خارج کردن یک گره لنفاوی نیز می‌تواند به عنوان یک عارضه، به اِدِم در غدد لنفاوی اطراف منجر شود.

علائم ادم لنفاوی

علائم و عوارض ادم لنفاوی شامل موارد زیر هستند:

• تورم سر یا گردن
• ورم خفیف تا شدید در یک قسمت یا کل دست و پا
• احساس سنگینی و سفت‌شدگی در عضو مبتلا مانند دست و پا
• محدودیت حرکتی خصوصا در صورت تورم در نزدیکی مفاصل
• مورمور کردن، سوزن‌سوزن شدن یا درد در اندام
• عفونت‌های پوستی مکرر

تب غده ای

تب غده‌ای یا «مونونوکلئوز عفونی» (Infectious Mononucleosis) معروف به بیماری بوسه، در اثر عفونت نوعی ویروس به نام مونونوکلئوز ایجاد می‌شود و نشانه‌هایی مانند گلودرد، خستگی مفرط و تورم طولانی مدت غدد لنفاوی دارد.

ورم لوزه ها

متورم شدن لوزه‌ها در کودکان شایع‌تر است و هنگام فعالیت ضد میکروبی لوزه‌ها به وجود می‌آید. عفونت لوزه عموما ویروسی و گاهی باکتریایی است.

فارنژیت

التهاب گلو یا «فارنژیت» (Pharyngitis)، توسط گروهی از باکتری‌ها به نام استرپتوکوک‌های گروه A ایجاد و منجر به ورم غدد لنفاوی می‌شود. فارنژیت در کودکان شیوع بالاتری دارد چون سیستم ایمنی آن‌ها هنوز در حال تکامل است.

غدد لنفاوی چیست؟

عملکرد گره لنفاوی

ناهنجاری های غدد لنفاوی

۳ نوع اصلی از ناهنجاری‌های لنفاوی وجود دارند که عبارتند از:

• ماکروکیستیک: یک کیسه بزرگ و پر از مایع زیر پوست ایجاد می‌شود و پوست به رنگ قرمز یا کبود در می‌آید. این کیست‌ها شعاعی بزرگ‌تر از ۲ سانتی‌متر دارند و اغلب روی گردن و گاهی در سینه، زیر بغل یا کشاله ران ایجاد می‌شوند.
• میکروکیستیک: در این نوع ناهنجاری لنفاوی، گروهی از کیست‌های پر از مایع و کوچک تشکیل و همراه با رشد کودک، بزرگ‌تر می‌شوند.
• ناهنجاری لنفاوی مرکب: ترکیبی از ناهنجاری‌های لنفاویِ میکروکیستیک و ماکروکیستیک است.

لنفانژیوم

«لنفانژیوم» (Lymphangioma) تورم و افزایش تراکم غدد لنفاوی به خصوص در نواحی سر، گردن و دهان است. این بیماری عموما در زمان تولد وجود دارد یا نهایتا تا ۲ سالگی آشکار می‌شود و مادرزادی اما غیر ارثی است. تجمع کیست‌های پر از مایع و انسداد گره لنفاوی عامل لنفاژیوم است.

فیلم آموزش ناهنجاری‌های مادرزادی و تشخیص پیش‌ از تولد در جنین‌شناسی در فرادرس

کلیک کنید

لنفاژیوم از جمله اختلالات لنفاتیک خوش‌خیم محسوب می‌شود که سرطانی نیستند. علت دقیق این ناهنجاری هنوز مشخص نشده اما تصور بر این است که تکامل غیر طبیعی سیستم لنفاوی در ایجاد آن نقش دارد. لنفانژیوم می‌تواند عارضه برخی بیماری‌ها مانند موارد زیر باشد:

• «سندرم نونان» (Noonan Syndrome): یک بیماری ارثی که علامت اصلی آن ناهنجاری‌های قلبی و عروقی است. مبتلایان درجاتی از عقب‌ماندگی ذهنی، ناهنجاری‌های اسکلتی، اختلالات انعقادی خونی و عضلانی، کوتاه و پهن بودن گردن و پایین بودن گوش‌ها یا قفسه سینه قیف مانند را بروز می‌دهند. برخی از افراد مبتلا، همزمان از سندرم ترنر نیز رنج می‌برند.
• «سندرم ترنر» (Turner Syndrome): این بیماری ژنتیکی در زنان و در اثر از دست دادن یک کروموزوم X اتفاق می‌افتد. کوتاهی گردن، پایین بودن محل گوش‌ها و تورم دست و پا از علائم ظاهری این سندرم است.
• «سندرم داون» (Down Syndrome): سندرم داون یا نشانگان داون، ناهنجاری ژنتیکی ناشی از وجود یک کروموزم 21 اضافه است. این بیماری علائم ابتدایی مانند بزرگ بودن زبان، چشم‌های کشیده، اختلال در رشد و یادگیری دارد.

علائم لنفاژیوم

بر اساس محل غدد لنفاویِ مبتلا، نشانه‌های لنفانژیوم عبارتند از:

• درد
• عفونت
• مشکل در تنفس یا بلع
• برامدگی در ناحیه مبتلا
• مشکل در تکلم
• خون‌ریزی
• دو بینی (در صورت ابتلای غدد لنفاوی نزدیک چشم)
• خس‌خس کردن سینه
• درد قفسه سینه (در صورت تورم غدد لنفاوی سینه)

درمان تورم غدد لنفاوی

• تورم غدد لنفاوی ۱ تا ۲ هفته ادامه پیدا کند.
• گره لنفاوی سفت یا در محل خود فیکس شده باشد.
• وجود علائم دیگری مانند تب، تعریق شبانه یا کاهش وزن بدون دلایل زمینه‌ای

درمان ادم لنفاوی

ادم لنفاوی درمان ندارد اما با روش‌های غیر تهاجمی مانند موارد زیر قابل کنترل است:

• تمرینات درمانی: ورزش‌هایی برای کمک به جریان مایع لنف
• مراقبت از پوست: تمیز و مرطوب نگاه داشتن پوست یا سایر مراقبت‌های تخصصی، ریسک عفونت پوستی مانند سلولیت را در بیماران کاهش می‌دهد.
• تخلیه غده لنفاوی: ماساژتراپی به جریان یافتن مایع لنف کمک می‌کند اما در صورت ابتلا به بیماری‌های زیر ممنوع است:
  • نارسایی قلبی مادرزادی
  • سابقه سکته یا لخته خون
  • عفونت
  • مشکلات کبدی
  • مشکلات کلیوی
  • بانداژ چند لایه
• بانداژ کردن عضلات اطراف گره‌ها و عروق لنفاوی با استفاده از جوراب فشاری، به جابه‌جایی مایع لنفاوی کمک می‌کند.

علت تورم غدد لنفاوی چیست؟

گره‌های لنفاوی به دلایل مختلف دچار التهاب و تورم می‌شوند که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

• افزایش تولید و ترشح مایع لنفاوی
• تجمع باکتری، ویروس یا سایر عوامل بیماری‌زا
• تجمع سلول‌های سیستم ایمنی در گره لنفاوی

مثلا هنگام سرماخوردگی یا آنفولانزا اغلب افراد متوجه تورم غدد لنفاوی زیر گلو و زیر فک می‌شوند.

ارتباط تورم غدد لنفاوی و ایدز

• تب
• گلو درد
• درد عضلات و مفاصل
• سردرد شدید بدون داشتن سابقه
• تهوع، استفراغ، اسهال و کاهش اشتها
• تعریق شبانه که به دلیل تب ناشی از عفونت ایدز است.
• خستگی مفرط که به علت پاسخ التهابی شدید سیستم ایمنی ایجاد می‌شود.
• راش‌های پوستی که به دلایل دیگر همچون حساسیت غذایی یا آلرژی پوستی ایجاد نشده باشند.

لنفوپنی در کرونا