سلول چیست؟ – کار، اجزا و انواع به زبان ساده

سلول واحد اساسی ساختاری، عملکردی و بیولوژیکی همه موجودات زنده است. سلول (یاخته) کوچک‌ترین واحد حیات است. انواع یاخته‌ها در بدن موجودات مختلف وظایف متعددی را بر عهده دارند و به مرور سازگاری‌های مناسبی پیدا کرده‌اند. در این مطلب از مجله فرادرس به بررسی سلول و تعریف آن، انواع یاخته‌ها و ویژگی‌های آن‌ها، کار سلول و بخش‌های مختلف آن می‌پردازیم.

سلول چیست؟

سلول کوچکترین ذره تشکیل دهنده هر موجود زنده، مانند حیوانات، گیاهان، انسان‌ها و غیره است؛ سلول‌های مختلف،‌ کارهای گوناگونی را در کنار یکدیگر انجام می‌دهند تا موجودات مختلف را زنده و در حال رشد نگه دارند. می‌توانید سلول‌ها را مانند مورچه‌های کارگر در یک کلونی شلوغ و پر ازدحام مورچه‌ها تصور کنید، هر یک از آن‌ها کاری جزئی انجام می‌دهند که در کنار هم باعث می‌شود امور کلونی با نظم به پیش رفته و حیات در آن جریان منظمی داشته باشد.

سلول‌ها واحدهای اساسی زندگی هستند. همه موجودات زنده شامل انواع تک‌سلولی و چه پرسلولی، همگی از یاخته‌ها تشکیل شده‌اند و برای عملکرد طبیعی به سلول‌ها وابسته هستند. سلول‌ها، چه به تنهایی زندگی کنند و چه به عنوان بخشی از یک ارگانیسم چندسلولی، معمولاً بسیار کوچک هستند و بدون میکروسکوپ نوری دیده نمی‌شوند. انواع یاخته ویژگی‌های مشترک زیادی دارند، اما می‌توانند بسیار متفاوت به نظر برسند. در واقع، سلول‌ها طی میلیاردها سال با طیف وسیعی از محیط‌ها و نقش‌های عملکردی سازگار شده‌اند.

فیلم آموزش زیست‌ شناسی سلولی در فرادرس

کلیک کنید

به همان اندازه که این یاخته‌ها متفاوت هستند، همه آن‌ها به روش‌های یکسانی برای جداسازی فضای داخل سلول از بیرون آن، اجازه دادن به مواد ضروری برای ورود و اجازه دادن به مواد زائد برای خروج، در جهت حفظ سلامت و تکثیر خود متکی هستند.

موجودات تک سلولی و پر سلولی چه هستند ؟

سلول‌ها ممکن است به عنوان اساس توصیف ارگانیسم‌ها به عنوان تک‌سلولی یا چندسلولی استفاده شوند. در ادامه هر کدام از آن‌ها را بیشتر توضیح داده‌ایم.

• در مطالب قبلی مجله فرادرس در مورد موجودات تک‌سلولی و آغازیان صحبت کردیم. موجودات تک‌سلولی آن‌هایی هستند که فقط یک سلول دارند. به عنوان مثال می‌توان به پروکاریوت‌ها و آغازیان اشاره کرد.
• موجودات چندسلولی آن‌هایی هستند که بیش از یک سلول دارند. به عنوان مثال می‌توان به گیاهان و حیوانات اشاره کرد.

در گیاهان، انواع مختلف بافت عبارتند از: بافت‌های جنینی یا مریستمی (مانند مریستم آپیکال و کامبیوم)، بافت‌های دائمی (مانند اپیدرم، چوب پنبه، تریکوم)، و بافت‌های زایشی (یعنی بافت‌های اسپورزا). بافت‌هایی که برای انجام مجموعه خاصی از عملکردها به صورت هماهنگ کار می‌کنند یک اندام بیولوژیکی را تشکیل می‌دهند.

تعریف یاخته از لحاظ ساختار

سلول ها چگونه انرژی بدست می آورند ؟

مواد مغذی سلولی به اشکال مختلفی از جمله قند و چربی وجود دارد. برای تامین انرژی یک یاخته، این مولکول‌ها باید از غشای سلولی عبور کنند، غشای پلاسمایی نیمه تراوا است. به این معنی که پروتئین‌های مختلفی غشای سلولی را پوشانده‌اند و به مولکول‌های خاصی اجازه ورود به سلول را می‌دهند، اگرچه ممکن است برای انجام این کار به مقداری انرژی نیاز داشته باشند.

اندازه سلول ها چقدر است ؟

فیلم آموزش علوم‌تجربی پایه هفتم در فرادرس

کلیک کنید

چه چیزی اندازه سلول ها را محدود می کند ؟

نسبت سطح به حجم سلول چیست ؟

اگر سلول بیش از حد بزرگ شود، غشای پلاسمایی سطح کافی برای پشتیبانی از سرعت انتشار مورد نیاز برای افزایش حجم را نخواهد داشت. به عبارت دیگر، با رشد یک سلول، کارایی آن کاهش می‌یابد. یکی از راه‌های کارآمدتر شدن، تقسیم سلولی است. راه دیگر توسعه اندامک‌هایی است که وظایف خاصی را انجام می‌دهند. این سازگاری‌ها منجر به توسعه سلول‌های پیچیده‌تری به نام سلول‌های یوکاریوتی می‌شود.

کار سلول چیست ؟

فیلم آموزش زیست‌ شناسی سلولی در فرادرس

کلیک کنید

پشتیبانی و ساختار

تسهیل رشد از طریق میتوز

اجازه حمل و نقل غیرفعال و فعال

تولید انرژی

ایجاد واکنش های متابولیک

متابولیسم شامل تمام واکنش‌های شیمیایی است که در داخل یک ارگانیسم برای زنده نگه داشتن آن انجام می‌شود. این واکنش‌ها می‌توانند کاتابولیک یا آنابولیک باشند. فرآیند تولید انرژی از طریق تجزیه مولکول‌ها (گلوکز) به عنوان کاتابولیسم شناخته می‌شود. از طرف دیگر واکنش‌های آنابولیک از انرژی برای ساختن مواد بزرگ‌تر از مواد ساده‌تر استفاده می‌کنند.

کمک به تولید مثل

مولکول های داخل سلول و کار آن ها

سلول‌ها ترکیبات و مولکول‌هایی هستند که هر کدام در بخش‌های مختلف ساختاری و عملکردی نقش‌هایی را بر عهده دارند که در ادامه به آن‌ها پرداخته‌ایم.

• آب: آب ۶۰ تا ۹۰ درصد محتوای سلولی را تشکیل می‌دهد. این بخش مهمی از بسیاری از واکنش‌های متابولیک است زیرا می‌تواند طیف گسترده‌ای از مواد را حل کند.
• کربوهیدرات‌ها: کربوهیدرات‌ها ترکیباتی هستند که از اتم‌های کربن، اکسیژن و هیدروژن به وجود می‌آیند. آن‌ها ۳ درصد از جرم خشک اکثر سلول‌ها را تشکیل می‌دهند.
• لیپیدها (مواد چرب یا مومی): لیپیدها عمدتاً از کربن و هیدروژن تشکیل شده‌اند اما نمی‌توانند در آب حل شوند. آن‌ها حدود ۴۰ درصد از جرم خشک یک سلول معمولی را تشکیل می‌دهند و در ذخیره انرژی طولانی‌مدت نقش دارند.
• پروتئین‌ها: پروتئین‌ها زنجیره‌ای از اسیدهای آمینه هستند که توسط پیوندهای پپتیدی به هم متصل می‌شوند. آن‌ها ۵۰ تا ۶۰ درصد از جرم خشک یک یاخته را تشکیل می‌دهند. پروتئین‌ها دو وظیفه اصلی را در یک یاخته انجام می‌دهند: پشتیبانی ساختاری و سرعت بخشیدن به واکنش‌های شیمیایی. پروتئین‌هایی که به عنوان کاتالیزور در واکنش‌های شیمیایی درون سلول عمل می‌کنند، آنزیم نامیده می‌شوند.
• یون‌ها: یون‌ها اتم‌ها یا مولکول‌هایی هستند که حامل بار الکتریکی مثبت یا منفی هستند. مهم‌ترین یون‌ها در عملکرد سلولی عبارتند از سدیم، پتاسیم، کلرید و کلسیم.
• اسیدهای نوکلئیک: این‌ها شامل DNA و RNA است. اسیدهای نوکلئیک برای تولید مثل سلولی و سنتز پروتئین ضروری هستند.

یاخته ها چگونه به وجود آمدند ؟

محققان فرض می‌کنند که همه موجودات روی زمین امروز از یک سلول منشأ گرفته‌اند که حدود ۳/۵ تا ۳/۸ میلیارد سال پیش وجود داشته است. این یاخته اولیه احتمالاً کمی بیشتر از کیسه‌ای از مولکول‌های آلی کوچک و مواد شبه RNA بود که هم عملکرد اطلاعاتی و هم عملکرد کاتالیزوری داشت. با گذشت زمان، مولکول DNA پایدارتر تکامل یافت تا عملکرد ذخیره‌سازی اطلاعات را به عهده بگیرد، درحالی‌که پروتئین‌ها، با ساختارهای متنوع‌تر از اسیدهای نوکلئیک، عملکردهای کاتالیزوری را بر عهده گرفتند.

فیلم آموزش علوم‌تجربی پایه هفتم در فرادرس

کلیک کنید

سلول‌های پروکاریوتی نیز به تکامل خود ادامه داده‌اند. گونه‌های مختلف باکتری‌ها و آرکئاها با محیط‌های خاصی سازگار شده‌اند و این پروکاریوت‌ها نه تنها زنده می‌مانند، بلکه بدون اینکه مواد ژنتیکی خود را در محفظه خود داشته باشند، رشد می‌کنند. برای مثال، گونه‌های باکتریایی خاصی که در منافذ حرارتی در امتداد کف اقیانوس زندگی می‌کنند، می‌توانند دمای بالاتری را نسبت به سایر موجودات روی زمین تحمل کنند.

انواع سلول

سلول پروکاریوتی چیست ؟

پروکاریوت‌ها کوچک‌ترین نوع سلول‌ها هستند که به طور متوسط ​​۲ تا ۵ میکرومتر قطر دارند. علیرغم اندازه کوچک آن‌ها، در داخل هر یاخته ماشین‌آلات شیمیایی و بیوشیمیایی لازم برای رشد، تولیدمثل و کسب و استفاده از انرژی وجود دارد. ویژگی‌های مشترک سلول‌های پروکاریوتی عبارتند از:

• دیواره سلولی: همه پروکاریوت‌ها دارای دیواره سلولی هستند که پشتیبانی ساختاری را اضافه کرده، به عنوان یک مانع در برابر نیروهای خارجی عمل می‌کند و تاژک‌های شلاق‌مانند به آن متصل هستند.
• غشای پلاسمایی: یک ساختار دولایه که داخل سلول را از فضای بیرونی جدا می‌کند. در غشای پلاسمایی، سیتوپلاسم توسط غشا به اندامک‌ها تقسیم نمی‌شود، فقدان این بخش‌بندی در سازمان‌دهی مواد ژنتیکی نیز مشهود است.
• ریبوزوم‌ها: ساختارهایی هستند که به علت فقدان غشا توسط برخی از زیست‌شناسان به عنوان اندامک در نظر گرفته نمی‌شوند. این ساختارها مسئول تولید پروتئین در سلول هستند.
• ماده ژنتیکی (DNA یا RNA): سلول‌های پروکاریوتی تنها حاوی یک تکه دایره‌ای از DNA کروموزومی هستند که در ناحیه‌ای به نام نوکلوئید ذخیره شده است.
• کپسول (ممکن است وجود داشته باشد یا نداشته باشد): برخی از پروکاریوت‌ها یک لایه اضافی در خارج از دیواره سلولی خود به نام کپسول دارند که از یاخته در هنگام غرق شدن توسط ارگانیسم‌های دیگر محافظت کرده، به حفظ رطوبت کمک و به یاخته کمک می‌کند تا به سطوح و مواد مغذی بچسبد.
• تاژک (ممکن است وجود داشته باشد یا نداشته باشد): وسیله حرکتی بسیاری از پروکاریوت‌ها و یوکاریوت‌های تک‌سلولی است.
• پیلی (در برخی وجود دارد): پیلی ساختارهای مومانندی روی سطح سلول هستند که به سلول‌ها یا سطوح باکتری‌های دیگر متصل می‌شوند.
• عدم تقسیم‌بندی داخل سلولی
• پلاسمید (در اغلب پروکاریوت‌ها وجود دارد): برخی از پروکاریوت‌ها همچنین دایره‌های کوچک‌تری از DNA به نام پلاسمید را حمل می‌کنند. پلاسمیدها از نظر فیزیکی جدا از DNA کروموزومی هستند و می‌توانند مستقل از آن تکثیر شوند. اطلاعات ژنتیکی روی پلاسمیدها بین سلول‌ها قابل انتقال است و به پروکاریوت‌ها اجازه می‌دهد تا توانایی‌هایی مانند مقاومت آنتی‌بیوتیکی را به اشتراک بگذارند. دانشمندان کشف کرده‌اند که پلاسمیدها به‌عنوان ابزار مهمی در آزمایشگاه‌های ژنتیک مولکولی و بیوتکنولوژی عمل می‌کنند، که معمولاً به دلیل توانایی آن‌ها در تکثیر (نسخه‌های زیادی از یک ژن خاص) یا بیان ژن‌های خاص است.
• تقسیم دوتایی: تولیدمثل دریاخته‌های پروکاریوتی توسط شکافت دوتایی انجام می‌شود. این روند شامل رشد، بزرگ شدن و تقسیم است.

پروکاریوت‌ها دارای مجموعه‌ای از ویژگی‌ها هستند که آن‌ها را قادر می‌سازد در شرایط، محیط‌ها و منابع مختلف مقاومت کنند. برخی در غیاب اکسیژن، برخی در دماهای بسیار سرد یا گرم، و برخی در ته اقیانوس زندگی می‌کنند که تنها منبع آن‌ها هیدروژن‌سولفید داغ است که از هسته زمین می‌جوشد.

انواع یاخته پروکاریوتی

یوباکترها یا باکتری ها

یوباکترها میکروارگانیسم‌های تک‌سلولی هستند که تقریباً در همه جای زمین یافت می‌شوند و از نظر شکل و ساختار بسیار متنوع هستند. حدود (۱۰^۳۰) باکتری در بسیاری از اکوسیستم‌های مختلف روی زمین (از جمله در بدن خود ما) زندگی می‌کنند. در روده انسان تعداد باکتری‌ها ده برابر از سلول‌های انسانی بیشتر است. دیواره سلولی برخی از باکتری‌ها حاوی پپتیدوگلیکان است، مولکولی که از قندها و اسیدهای آمینه ساخته شده است که به دیواره سلولی ساختار می‌دهد و در برخی از باکتری‌ها ضخیم‌تر از بقیه است.

آرکی باکترها یا آرکئاها

یاخته یوکاریوتی چیست ؟

فیلم آموزش زیست شناسی سلولی و مولکولی – مبانی و مفاهیم مقدماتی در فرادرس

کلیک کنید

اندامک های سلول یوکاریوتی

یوکاریوت‌ها تقریباً ۱۰ برابر اندازه یک پروکاریوت هستند و حجم آن‌ها می‌تواند تا ۱۰۰۰ برابر بیشتر باشد. تفاوت عمده و بسیار مهم بین پروکاریوت‌ها و یوکاریوت‌ها این است که سلول‌های یوکاریوتی دارای بخش‌های محدود به غشا هستند که در آن‌ها فعالیت‌های متابولیکی خاصی انجام می‌شود. همچنین دارای ساختارهای تخصصی کوچکی به نام اندامک هستند که به انجام وظایف خاصی اختصاص داده شده‌اند. در ادامه اندامک‌های سلولی یوکاریوتی را بررسی کرده‌ایم.

غشای پلاسمایی

پوشش خارجی سلول یوکاریوتی غشای پلاسمایی نامیده می‌شود. این غشا برای جداسازی و محافظت از یک یاخته از محیط اطرافش عمل می‌کند و از یک لایه دوگانه فسفولیپیدی و پروتئین، ساخته شده است. در داخل این غشا انواع مولکول‌های دیگر قرار گرفته‌اند که به عنوان کانال و پمپ عمل می‌کنند و مولکول‌های مختلف را به داخل و خارج سلول منتقل می‌کنند. نوعی غشای پلاسمایی نیز در پروکاریوت‌ها یافت می‌شود، اما در این ارگانیسم معمولاً به عنوان غشای سلولی شناخته می‌شود.

اسکلت سلولی

اسکلت سلولی یک جزء سلولی مهم، پیچیده و پویا است و برای سازماندهی و حفظ شکل سلول عمل می‌کند. این بخش اندامک‌ها را در جای خود محکم می‌کند. در طول اندوسیتوز (جذب مواد خارجی توسط سلول) کمک می‌کند و بخش‌هایی از یاخته را در فرآیندهای رشد و تحرک حرکت می‌دهد. تعداد زیادی پروتئین مرتبط با اسکلت سلولی وجود دارد که هر کدام ساختار سلول را با هدایت، بسته‌بندی و تراز کردن رشته‌ها کنترل می‌کنند.

سیتوپلاسم

مواد ژنتیکی

دو نوع مختلف ماده ژنتیکی وجود دارد: اسید دئوکسی ریبونوکلئیک (DNA) و اسید ریبونوکلئیک (RNA). بیشتر ارگانیسم‌ها از DNA ساخته شده‌اند، اما تعداد کمی از ویروس‌ها دارای RNA به عنوان ماده ژنتیکی خود هستند. اطلاعات بیولوژیکی موجود در یک موجود زنده در توالی DNA یا RNA آن رمزگذاری می‌شود. ماده ژنتیکی یوکاریوتی پیچیده‌تر است و در واحدهایی به نام ژن قرار دارد.

هسته

مرکز سلولی است. هسته بارزترین اندامک موجود در یک یاخته یوکاریوتی است. کروموزوم‌های سلولی را در خود جای می‌دهد و مکانی است که تقریباً تمام تکثیر DNA و سنتز RNA در آن اتفاق می‌افتد. هسته به شکل کروی است و توسط غشایی به نام پوشش هسته از سیتوپلاسم جدا می‌شود. پوشش هسته‌ای DNA سلول را از مولکول‌های مختلفی که می‌تواند به طور تصادفی به ساختار آن آسیب برساند یا در پردازش آن اختلال ایجاد کند، جدا کرده و از آن محافظت می‌کند.

ریبوزوم

میتوکندری

ماشین انرژی سلول است. میتوکندری‌ها اندامک‌های خودتکثیری هستند که در تعداد، شکل‌ها و اندازه‌های مختلف در سیتوپلاسم تمام سلول‌های یوکاریوتی وجود دارند. میتوکندری‌ها حاوی ژنوم خاص خود هستند که از ژنوم هسته‌ای یک یاخته جدا و متمایز است. میتوکندری‌ها دارای دو سیستم غشایی مجزا هستند که توسط یک فضا از هم جدا شده‌اند: غشای خارجی که کل اندامک را احاطه کرده است و غشای داخلی، که در چین‌هایی که به سمت داخل فرو رفته‌اند، پرتاب می‌شود. به این چین‌های درونی کریستا می‌گویند.

تعداد و شکل کریستاها در میتوکندری بسته به بافت و ارگانیسمی که در آن یافت می‌شوند متفاوت است و باعث افزایش سطح غشا می‌شود. میتوکندری نقش مهمی در تولید انرژی در سلول یوکاریوتی دارد و این فرآیند شامل تعدادی مسیر پیچیده است. آن‌ها نیروگاه‌های یاخته هستند.

شبکه آندوپلاسمی و دستگاه گلژی

این اندامک‌ها مدیران ماکرومولکولی سلول هستند. شبکه آندوپلاسمی (ER) در مقایسه با مولکول‌هایی که آزادانه در سیتوپلاسم شناور هستند، شبکه انتقال مولکول‌هایی است که برای تغییرات خاص و مقاصد خاص هدف قرار می‌گیرند. شبکه آندوپلاسمی دو شکل دارد: شبکه آندوپلاسمی خشن و شبکه آندوپلاسمی صاف. شبکه آندوپلاسمی زبر به این دلیل چنین نام‌گذاری می‌شود که ریبوزوم‌هایی به سطح بیرونی آن چسبیده است، درحالی‌که شبکه آندوپلاسمی صاف اینطور نیست. شبکه آندوپلاسمی صاف به عنوان گیرنده پروتئین‌های سنتز شده در ER خشن عمل می‌کند.

پروتئین‌هایی که قرار است صادر شوند برای پردازش بیشتر، بسته‌بندی و حمل و نقل به دیگر مکان‌های سلولی به دستگاه گلژی منتقل می‌شوند که گاهی اوقات دستگاه گلژی، به صورت جسم گلژی یا مجموعه گلژی نام‌گذاری می‌شود.

لیزوزوم ها و پراکسی زوم ها

کلروپلاست

کلروپلاست‌ها اندامک‌های سلولی گیاهی هستند که حاوی کلروفیل و آنزیم‌های مورد نیاز برای فتوسنتز، سنتز وابسته به نور کربوهیدرات‌ها از دی‌اکسیدکربن (CO₂) و آب (H₂O) هستند. اکسیژن (O₂) محصول فرآیند فتوسنتز است و در جو آزاد می‌شود. کلروپلاست‌ها اندامک‌های بزرگی هستند که توسط یک غشای دوگانه محدود شده و حاوی DNA هستند. بر خلاف غشای دوگانه میتوکندری، غشای داخلی کلروپلاست چین‌خورده نیست. به طور مشخص جدا از غشای دوگانه، یک سیستم غشایی داخلی متشکل از کیسه‌های مسطح به نام تیلاکوئیدها قرار دارد. فضای بین تیلاکوئید و غشای خارجی استروما نامیده می‌شود.

استروما حاوی DNA کلروپلاست و همچنین اجزای ماشین سنتز پروتئین خاص برای کلروپلاست، یعنی ریبوزوم‌ها، tRNA‌ها و پروتئین‌ها و آنزیم‌های خاص است. بیشتر اجزای فتوسنتز در تیلاکوئیدها قرار دارند. غشاهای تیلاکوئید به صورت پشته‌هایی به نام گرانا سازماندهی شده‌اند. قسمت داخلی تیلاکوئید لومن است.

سانتریول ها

واکوئل

فیلم آموزش زیست‌ شناسی سلولی در فرادرس

کلیک کنید

انواع سلول یوکاریوتی

انواع مختلفی از سلول‌های یوکاریوتی وجود دارد، اگرچه حیوانات و گیاهان آشناترین یوکاریوت‌ها هستند و بنابراین نقطه شروع عالی برای درک ساختار یوکاریوتی فراهم می‌کنند. با این حال، قارچ‌ها و بسیاری از پروتیست‌ها (آغازیان) تفاوت‌های اساسی دارند. در ادامه انواع یوکاریوت‌ها (سلول‌های یوکاریوتی) را بررسی کرده‌ایم.

سلول جانوری

همه جانوران یوکاریوتی هستند. سلول‌های حیوانی از سلول‌های دیگر یوکاریوت‌ها، به ویژه گیاهان، متمایز هستند، زیرا فاقد دیواره سلولی و کلروپلاست بوده و واکوئل‌های کوچک‌تری دارند. به دلیل عدم وجود دیواره سلولی، سلول‌های جانوری می‌توانند به اشکال مختلف تبدیل شوند. یک سلول فاگوسیتی حتی می‌تواند ساختارهای دیگر را نیز در بر بگیرد.

یاخته گیاهی

سلول‌های گیاهی با سلول‌های سایر موجودات یوکاریوتی کاملاً متفاوت هستند. ویژگی‌های متمایز آن‌ها شامل موارد زیر هستند:

• یک واکوئل مرکزی بزرگ (محصورشده توسط یک غشا به نام تونوپلاست) دارند، که تورژسانس سلول را حفظ می‌کند و حرکت مولکول‌ها را بین سیتوزول و شیره گیاهی کنترل می‌کند.
• دیواره سلولی اولیه حاوی سلولز دارند. همی‌سلولز و پکتین، که توسط پروتوپلاست در قسمت بیرونی غشای سلولی رسوب کرده است. این با دیواره سلولی قارچ‌ها که حاوی کیتین بوده و پوشش سلولی پروکاریوت‌ها که در آن پپتیدوگلیکان‌ها مولکول‌های ساختاری اصلی هستند در تضاد است.
• دارای پلاسمودسماتا هستند، این بخش‌ها منافذی در دیواره سلولی هستند که سلول‌های مجاور را به هم متصل می‌کنند و به سلول‌های گیاهی اجازه می‌دهند با سلول‌های مجاور ارتباط برقرار کنند. حیوانات یک سیستم متفاوت اما از نظر عملکرد مشابه از اتصالات شکاف‌دار بین سلول‌های مجاور دارند.
• حاوی پلاستیدها هستند. به ویژه کلروپلاست‌ها، اندامک‌هایی بوده که حاوی کلروفیل هستند، این رنگدانه به گیاهان رنگ سبز داده و در فتوسنتز آن‌ها نقش دارد.
• مخروطیان (Pinophyta) و گیاهان گلدار (Angiospermae) فاقد تاژک‌ها و سانتریول‌هایی هستند که در سلول‌های حیوانی وجود دارد.

سلول قارچی

سلول‌های قارچ‌ها از بسیاری جهات شبیه سلول‌های حیوانی هستند، به استثنای موارد زیر:

• دیواره سلولی آن‌ها حاوی کیتین است.
• بین سلول‌های قارچی فضای کمتری وجود دارد. هیف‌های قارچ‌های پیشرفته‌تر دارای پارتیشن‌های متخلخلی به نام سپتا هستند که اجازه عبور سیتوپلاسم، اندامک‌ها و گاهی اوقات هسته‌ها را می‌دهند این قارچ‌ها به عنوان کوئنوسیتیک توصیف می‌شوند. قارچ‌های ابتدای‌تر دارای سپتوم‌های کمی بوده یا فاقد آن هستند.
• فقط ابتدایی‌ترین قارچ‌ها یعنی کیتریدها، دارای تاژک هستند.

آغازیان

مانند تمام یاخته‌های یوکاریوتی، آغازیان دارای یک بخش مرکزی مشخص به نام هسته هستند که مواد ژنتیکی آن‌ها را در خود جای داده است. آن‌ها همچنین دارای ماشین‌آلات سلولی تخصصی به نام اندامک هستند که عملکردهای مشخصی را در داخل یاخته انجام می‌دهند.

تفاوت سلول های گیاهی و قارچی

جدول مقایسه گیاهان و قارچ ها

در جدول زیر به صورت موردی مقایسه گیاهان و قارچ‌ها صورت گرفته است که شامل تفاوت سلول و سایر ویژگی‌های ارگانیسم‌ها است.

تفاوت سلول های جانوری و گیاهی

سلول‌های جانوری از چهار قسمت اصلی یعنی هسته، غشای سلولی، سیتوپلاسم و میتوکندری تشکیل شده‌اند. سلول‌های گیاهی با تمام این قسمت‌ها دارای دیواره سلولی، واکوئل و کلروپلاست نیز هستند. در جدول زیر تفاوت‌های سلول‌های جانوری و گیاهی را بررسی کرده‌ایم.

انواع یاخته های جانوری

سلول های پوستی

سلول‌های پوست حیوانات عمدتاً از کراتینوسیت‌ها و ملانوسیت‌ها (سیت به معنای سلول) تشکیل شده است. کراتینوسیت‌ها حدود ۹۰ درصد از تمام سلول‌های پوست را تشکیل می‌دهند و پروتئینی به نام «کراتین» تولید می‌کنند. کراتین موجود در سلول‌های پوست کمک می‌کند تا پوست به یک لایه محافظ موثر برای بدن تبدیل شود. کراتین باعث ایجاد مو و ناخن نیز می‌شود. ملانوسیت‌ها دومین نوع اصلی سلول‌های پوستی هستند. آن‌ها ترکیبی به نام «ملانین» تولید می‌کنند که به پوست رنگ می‌دهد.

ملانوسیت‌ها در زیر کراتینوسیت‌ها در لایه پایینی سلول‌های پوست قرار می‌گیرند و ملانین تولید شده توسط آن‌ها به لایه‌های سطحی سلول‌ها منتقل می‌شود. هر چه فعالیت ملانوسیت‌ها و تولید ملانین در پوست شما بیشتر باشد، پوست تیره‌تر است.

سلول های عصبی

نورون‌ها

نورون‌ها مسئول حس کردن تغییرات در محیط خود و برقراری ارتباط با نورون‌های دیگر از طریق سیگنال‌های الکتروشیمیایی هستند. نورون‌ها شامل بخش‌های مختلفی هستند که آن‌ها را توضیح داده‌ایم.

• جسم سلولی یا سوما: این بخش شامل هسته و اندامک‌های درون‌سلولی نورون (مانند میتوکندری و دستگاه گلژی) است. مرکز متابولیسم عصبی است.
• دندریت: این زائده‌ها از جسم سلولی منشأ می‌گیرند و به سمت بیرون گسترش می‌یابند. آن‌ها سیگنال‌های دریافتی از سایر نورون‌ها را به سوما منتقل می‌کنند.
• آکسون: از سوما، به‌ویژه از ناحیه‌ای به نام برآمدگی آکسون، جایی که پتانسیل‌های عمل آغاز می‌شود، نشات می‌گیرد. پتانسیل‌های عمل در امتداد آکسون به پایانه آکسون هدایت می‌شوند.
• سلول‌های شوان: این‌ها آکسون را با غلاف میلین عایق می‌کنند که انتقال سریع پتانسیل‌های عمل در امتداد آکسون را تسهیل می‌کند.
• پایانه آکسون: شاخه‌های آکسون هستند که انتهای آکسون را تشکیل می‌دهند، با سایر نورون‌ها ارتباط سیناپسی برقرار می‌کنند.

یاخته های نوروگلیا

سلول‌های گلیال برای حمایت، تغذیه، عایق‌بندی نورون‌ها و حذف مواد زائد متابولیسم کار می‌کنند. در ادامه به تعریف این یاخته‌ها می‌پردازیم.

• آستروسیت‌ها: آستروسیت‌‌ها سلول‌های گلیال ستاره‌ای شکل در مغز و نخاع هستند که بین ۲۰ تا ۴۰ درصد از کل سلول‌های گلیال را تشکیل می‌دهند.
• الیگودندروسیت‌ها: این یاخته‌ها وظیفه عایق‌بندی آکسون‌ها در سیستم عصبی مرکزی را بر عهده دارند. آن‌ها این عملکرد را با تولید یک غلاف میلین انجام می‌دهند که اطراف بخشی از آکسون را می‌پوشاند. یک الیگودندروسیت منفرد ظرفیت میلین‌دار کردن تا ۵۰ بخش آکسون را دارد. آن‌ها معادل یاخته‌های شوان در سیستم عصبی محیطی هستند.
• میکروگلیاها: سلول‌های میکروگلیال بین ۱۰ تا ۱۵ درصد از سلول‌های مغز را تشکیل می‌دهند و منشا مزودرمی دارند، بر خلاف سایر سلول‌های گلیال که منشا اکتودرمی دارند.
• سلول‌های اپاندیمال: اپاندیم پوشش نازکی از سیستم بطنی مغز و نخاع است. این پوشش از یاخته‌های اپاندیمی تشکیل شده است که غشای پایه آن‌ها به آستروسیت‌ها متصل است.

یاخته های عضلانی

سلول های خونی

سلول های چربی

سلول‌های چربی که به عنوان چربی یا لیپوسیت نیز شناخته می‌شوند، به عنوان چربی ذخیره‌ای و سایر چربی‌ها به عنوان ذخایر انرژی استفاده می‌شوند. دو نوع سلول چربی رایج در حیوانات وجود دارد. سلول‌های چربی سفید و سلول‌های چربی قهوه‌ای. تفاوت اصلی بین این دو نوع سلول در نحوه ذخیره لیپیدها است. سلول‌های چربی سفید یک قطره چربی بزرگ دارند درحالی‌که در سلول‌های چربی قهوه‌ای قطرات چربی متعدد و کوچک‌تری در سلول پخش می‌شوند.

انواع یاخته های گیاهی

یاخته‌های گیاهی بلوک‌های ساختمانی اساسی زندگی گیاهی هستند که تمام فرآیندهای مورد نیاز برای بقا را انجام می‌دهند. فتوسنتز فرآیند تبدیل انرژی نور، دی اکسیدکربن و آب به غذا است و در کلروپلاست‌های سلولی رخ می‌دهد. در زیر چند نمونه از سلول‌های گیاهی تخصصی آورده شده است:

فیلم آموزش یاخته‌ شناسی و بافت‌ شناسی گیاهی – پیشرفته در فرادرس

کلیک کنید

• سلول‌های کلانشیمی: سلول‌های کلانشیمی از سلول‌های زنده دراز با دیواره‌های ضخیم اصلی نامنظم تشکیل شده‌اند. آن‌ها می‌توانند شکل خود را تغییر دهند و مانند گیاهان رشد کنند. واقعیت این است که کلانشیم بسیار الاستیک است، یعنی یاخته‌ها می‌توانند کشیده شوند و بنابراین به رشد بیشتر اندام‌ها پاسخ دهند که یک ویژگی مهم در گیاهان است.
• سلول‌های اسکلرانشیمی: سلول‌های اسکلرانشیم سفت‌تر هستند. آن‌ها سلول‌های نگه‌دارنده اولیه در مناطق گیاهی هستند که رشدشان متوقف شده است. سلول‌های اسکلرانشیم بالغ اغلب سلول‌های مرده با دیواره‌های ثانویه ضخیم هستند. آن‌ها همچنین دارای محتوای سلولز بالایی (۶۰ تا ۸۰ درصد) هستند و هدف آن‌ها حمایت ساختاری از گیاهان است.
• سلول‌های پارانشیمی: بافت‌های زمینی ساده و دائمی که اکثر بافت‌های گیاهی را تشکیل می‌دهند، مانند اجزای نرم برگ‌ها، پالپ میوه و سایر اندام‌های گیاهی، به عنوان پارانشیم شناخته می‌شوند. آن‌ها در برگ‌ها وجود دارند و فتوسنتز، تنفس سلولی و فرآیندهای متابولیکی را انجام می‌دهند. این یاخته‌ها همچنین مواد شیمیایی مانند کربوهیدرات‌ها و پروتئین‌ها را ذخیره می‌کنند و به بهبود گیاهان کمک می‌کنند.
• سلول‌های آوند چوبی: این بافت به انتقال مواد شیمیایی محلول و آب در سرتاسر گیاه کمک می‌کند. تراکئیدها، لوله‌های غربالی، پارانشیم آوند چوبی و الیاف آوند چوبی نمونه‌هایی از اجزای آوند چوبی هستند. آوند چوبی آب و مواد معدنی محلول را از ریشه به برگ‌های گیاه منتقل می‌‌‌کند.
• سلول‌های آبکش: مواد مغذی تولیدشده توسط فتوسنتز را به تمام قسمت‌های گیاه می‌رساند. قندها و اسیدهای آمینه محلول در آب توسط سلول‌های آبکش منتقل می‌شوند. آبکش غذا را از برگ‌ها به ریشه‌ها منتقل می‌کند.

چرخه سلول چیست ؟

تقسیم سلول چیست ؟

تقسیم سلولی فرآیندی است که در آن یک سلول والد تقسیم می‌شود و دو یا چند سلول دختر ایجاد می‌کند. این یک فرآیند سلولی حیاتی است زیرا رشد، ترمیم و تولیدمثل را امکان‌پذیر می‌کند. در یوکاریوت‌ها، تقسیم سلولی ممکن است به شکل میتوز یا میوز باشد. در میتوز، نتیجه دو سلول ژنتیکی یکسان است. در میوز، نتیجه چهار سلول ژنتیکی غیر یکسان است.

فیلم آموزش تقسیم‌ سلولی و چرخه‌ سلولی در زیست‌ شناسی در فرادرس

کلیک کنید

رشد سلولی و متابولیسم سلول چیست ؟

تحرک سلولی چگونه است ؟

برخی از یاخته‌ها ساختارهای ویژه‌ای دارند که در حرکت نقش دارند. به عنوان مثال، تاژک‌ها زائده‌های بلند، باریک، نخ مانند و شلاق مانند هستند که حرکت را با نیروی محرکه امکان‌پذیر می‌سازند. اگرچه برخی از تاژک‌ها برای حرکت استفاده نمی‌شوند، بلکه برای انتقال حس و سیگنال استفاده می‌شوند، به عنوان مثال سلول‌های گیرنده نوری میله‌ای چشم، نورون‌های گیرنده بویایی بینی، کینوسیلیوم در حلزون گوش.

مژک‌ها برآمدگی‌های مومانندی بر روی سطوح برخی از سلول‌ها هستند. مژک‌ها به طور کلی دو نوع هستند: مژک‌های متحرک (برای حرکت) و مژک‌های غیر متحرک (برای درک حس‌ها). نمونه‌هایی از سلول‌های بافتی با مژک، سلول‌های پوشاننده ریه‌ها هستند که مایعات یا ذرات را از بین می‌برند. نمونه‌هایی از موجوداتی که مژک دارند تک یاخته‌هایی هستند که از آن‌ها برای حرکت استفاده می‌کنند.