ایمونولوژی یا ایمنی شناسی پزشکی چیست؟ – به زبان ساده

ایمونولوژی پزشکی یا ایمن شناسی پزشکی چیست؟

ایمونولوژی پزشکی حوزه گسترد‌ه‌ای از زیست شناسی است که شامل مطالعه سیستم ایمنی بدن است. سیستم ایمنی همچنین به عنوان سیستم دفاعی بدن نیز شناخته می‌شود. ایمونولوژی با عملکرد طبیعی و غیرطبیعی سیستم ایمنی بدن سروکار دارد.

چرا ایمونولوژی مهم است؟

ادوارد جنر در قرن ۱۸ میلادی در ساخت واکسن آبله مرغان پیشقدم شد و به همین دلیل به او لقب پدر «علم ایمونولوژی» داده شد.

تحقیقات ایمونولوژیکی با تلاش‌های مداوم تحقیقاتی در زمینه ایمونوتراپی یا درمان‌های ایمنی شناسی بیماری‌های خود ایمنی و واکسن‌های عوامل بیماری‌زای در حال ظهور، مانند ابولا، افق‌های درک ما در مورد چگونگی درمان بیماری‌ها و حل مسائل مهم بهداشتی را گسترش می‌دهد. پیشرفت و درک انسان در مورد ایمونولوژی پایه برای كاربرد‌های بالینی و تجاری ضروری است و كشف راه‌های نوین تشخیصی و درمان‌‌های جدید را برای مدیریت طیف وسیعی از بیماری‌‌ها تسهیل كرده است. علاوه بر موارد فوق، همراه با پیشرفت فن‌آوری، تحقیقات ایمونولوژیکی نیز روش‌ها و ابزار‌های مهم تحقیقاتی مانند فلوسایتومتری و فن‌آوری آنتی بادی را ارائه داده است.

سیستم ایمنی بدن

سیستم ایمنی بدن، سیستم پیچیده‌ای از ساختار‌ها و فرآیند‌هایی است که برای محافظت از بدن در برابر بیماری تکامل یافته است. اجزای مولکولی و سلولی، سیستم ایمنی بدن را تشکیل می‌دهند. عملکرد این عوامل به دو گروه تقسیم می‌شوند:

• مکانیسم‌‌های ایمنی ذاتی (Innate Immunity): مکانیسم‌هایی غیراختصاصی که به صورت ذاتی در یک ارگانیسم انجام می‌شوند، ایمنی ذاتی می‌گویند.
• مکانیسم ایمنی اکتسابی (Adaptive Immunity): پاسخ‌هایی که در برابر انواع عوامل بیماری‌زا و سازگار با آن‌ها توسط سیستم ایمنی بدن، ایجاد می‌شود مکانیسم‌های ایمنی اکتسابی می‌گویند. در واقع این نوع ایمنی برای هر پاتوژن به صورت اختصاصی پاسخ ایجاد می‌کند.

ایمونولوژی بنیادی یا کلاسیک شامل مطالعه مؤلفه‌‌هایی است که سیستم ایمنی ذاتی و اکتسابی را تشکیل می‌دهند.

مصونیت یا ایمنی ذاتی

اولین خط دفاعی بدن ایمنی ذاتی است که به صورت غیراختصاصی عمل می‌کنند. یعنی پاسخ‌های مکانیسم ایمنی ذاتی هر چقدر هم که نوع عوامل عفونی متفاوت باشد، برای همه عوامل بیماری‌زای احتمالی یکسان است.

ایمنی تطبیقی یا ایمنی اکتسابی

​​این مکانیسم دومین خط دفاعی بدن به شمار می‌آید که شامل ایجاد حافظه (در قالب سلول‌های لنفوسیت B خاطره) از عوامل عفونی است که بدن با آن‌ها روبرو می‌شود، بنابراین می‌تواند یک پاسخ تقویت شده خاص برای عامل بیماری‌زا یا ماده خارجی را ایجاد کند. ایمنی تطبیقی ​​شامل آنتی بادی‌‌هایی است که به طور کلی پاتوژن‌‌های خارجی که به طور آزاد در جریان خون گردش می‌کنند را به صورت اختصاصی هدف قرار می‌دهند. سلول‌‌های T یا لنفوسیت‌های تی نیز در این عمل درگیر هستند، این سلول‌ها می‌توانند به طور مستقیم به سمت پاتوژن‌ها رفته و سلول‌های آلوده شده با پاتوژن‌ها را از بین ببرند یا به کنترل پاسخ آنتی بادی کمک کنند.

نقص ایمنی و ایمنی شناسی بالینی

سیستم ایمنی بدن یک سیستم بسیار تنظیم شده و متعادل است و وقتی تعادل آن دچار اختلال می‌شود، انواع بیماری‌ها می‌توانند بروز پیدا کنند. تحقیقات در این زمینه شامل مطالعه بیماری‌ها است که در اثر اختلال در سیستم ایمنی ایجاد می‌شود. بخش اعظم تحقیقات ایمنی شناسی بالینی بر ایجاد روش‌های درمانی جدید و درمانی که می‌توانند با تغییر در روش کار سیستم ایمنی بدن، بیماری را کنترل یا درمان کند یا در مورد واکسن‌‌ها (عملکرد سیستم ایمنی بدن و تقویت واکنش ایمنی بدن در برابر عوامل بیماری‌زا خاص) تمرکز دارد.

فیلم آموزش ایمونولوژی با مفاهیم‌ کلیدی در فرادرس

کلیک کنید

اختلالات نقص سیستم ایمنی (Immunodeficiency Disorders)

این اختلالات شامل مشکلات سیستم ایمنی بدن است که توانایی آن در ایجاد راه دفاعی مناسب را مختل می‌کند. در نتیجه، افراد دارای نقض سیستم ایمنی، تقریباً همیشه با عفونت‌‌های شدید دست و پنجه نرم می‌کنند که اغلب این عفونت‌ها پایدار و عود کننده هستند و یا منجر به عوارض شدیدی در بدن می‌شوند، در بسیاری از موارد نیز این اختلالات به شدت ناتوان کننده و حتی کشنده می‌شوند.

بیماری‌‌های خود ایمنی (Autoimmune Diseases)

این نوع از بیمار‌ی‌ها هنگام حمله سیستم ایمنی بدن به سلول‌‌های خودی بدن اتفاق می‌افتد. افرادی که از بیماری‌های خود ایمنی رنج می‌برند، دارای نقصی هستند که باعث می‌شود آن‌ها نتوانند سلول‌های خودی را از مولکول‌های غیرخودی یا «خارجی» متمایز کنند.

اصول ایمونولوژی طیف گسترده‌ای از تست‌های آزمایشگاهی را برای تشخیص بیماری‌های خود ایمنی فراهم کرده است. بیماری‌های خود ایمنی ممکن است به عنوان بیماری‌های اولیه خود ایمنی نیز شناخته شوند، از جمله این بیماری‌ها می‌توان از بیماری دیابت نوع 1 نام برد که ممکن است از بدو تولد یا در اوایل زندگی بروز پیدا کند. برخی دیگر از بیماری‌های خود ایمنی شامل بیماری‌های خود ایمنی ثانویه هستند که در طول زندگی به دلیل عوامل مختلف بروز می‌یابند.

آلرژی

آلرژی (Allergies) نوعی اختلال و حساسیت است و هنگامی ‌رخ می‌دهد که سیستم ایمنی بدن پاسخی در برابر مواد بی ضرر خارجی ایجاد می‌کند و در نتیجه باعث آسیب به بافت‌‌های بدن می‌شود. تقریباً هر ماده‌ای می‌تواند باعث حساسیت (آلرژن) شود، اما معمولاً آلرژی بعد از خوردن انواع خاصی از مواد غذایی مانند بادام زمینی یا از استنشاق ذرات موجود در هوا مانند گرده یا گرد و غبار در بدن به وجود می‌آید.

آسم

آسم (Asthma) یک بیماری ناتوان کننده و گاه کشنده است که در آن راه‌های تنفسی بدن درگیر هستند. به طور کلی وقتی سیستم ایمنی بدن به ذرات استنشاق شده از هوا پاسخ می‌دهد، می‌تواند به مرور زمان منجر به ضخیم شدن مجاری هوایی در بیماران شود. این پاسخ ایمنی یکی از عوامل اصلی بیماری آسم است و به ویژه در کودکان شیوع دارد. در بعضی موارد دلیل ابتلا به آسم یک عامل آلرژیک است، اما در بعضی موارد منشا پیچیده‌تر است که هنوز شناخت کافی در مورد آن‌ها وجود ندارد.

سرطان

سرطان بیماری است که با رشد و تکثیر غیرطبیعی و کنترل نشده سلول‌ها همراه است و توسط مجموعه‌ای از مشخصه‌‌ها تعریف شده است که یکی از آن‌ها ظرفیت سلول‌‌های سرطانی برای جلوگیری از تخریب ایمنی است. با آگاهی از این که فرار از سیستم ایمنی بدن می‌تواند به سرطان کمک کند، محققان برای دست یابی به هدف سیستم ایمنی بدن برای شکست دادن سرطان (سیستم ایمنی درمانی) به سمت دستکاری سیستم ایمنی روی آورده‌اند.

فیلم آموزش ژنتیک سرطان و مفاهیم کلیدی در فرادرس

کلیک کنید

پیوند (Transplants)

پیوند‌ها شامل انتقال سلول‌‌ها، بافت‌‌ها یا اندام‌‌ها از اهداكننده به گیرنده است. بارزترین مانع برای پیوند این است که سیستم ایمنی بدن اعضای پیوند شده را به عنوان عامل مهاجم شناسایی کند. شناخت مکانیسم‌‌ها و خصوصیات بالینی رد پیوند در تعیین نوع توصیه به درمان مهم است و برای تدوین استراتژی‌‌ها و دارو‌های جدید برای مدیریت پیوند و محدود کردن خطر رد آن بسیار اهمیت دارد.

واکسن‌‌ها (Vaccines)

سلول‌هایی که به واکسن پاسخ می‌دهند، به منظور تولید آنتی بادی‌های اختصاصی وارد عمل شده و همچنین سلول‌ها یا لنفوسیت‌های خاطره را تکثیر می‌کنند. این سلول‌های خاطره به محض مواجهه دوباره با عامل عفونی، به سرعت با تولید مقادیر کافی آنتی بادی قادر به مقابله با این تهدید هستند. پاتوژن‌‌های داخل بدن سرانجام از بین می‌روند و از این طریق عفونت با سرعت بیشتری خنثی می‌شود. چندین بیماری عفونی از جمله آبله، سرخک، اوریون، سرخچه، دیفتری، کزاز، سرفه سرفه، سل و فلج اطفال به دلیل کاربرد موفق واکسن‌‌ها، دیگر به عنوان تهدیدی در دنیا محسوب نمی‌شوند.

ایمونولوژی دامپزشکی

ایمونولوژی دامپزشکی شاخه‌ای از ایمونولوژی است که به بهبود سلامت حیوانات اختصاص دارد. حیوانات نیز مانند انسان‌ها، دچار بیماری‌‌‌هایی می‌شوند که شامل انواع بیماری‌هایی است که به وسیله عوامل مهاجم در بدن آن‌ها ایجاد می‌شود یا بیماری‌هایی که از عدم کارکرد صحیح  سیستم ایمنی بدن به وجود می‌آید. حیوانات وحشی، خانگی و انواع دام‌ها معمولاً در معرض طیف گسترده‌ای از باکتری‌‌های خطرناک، ویروس‌‌ها و انگل‌‌ها قرار دارند که زندگی آن‌ها را به خطر می‌اندازد. عفونت‌‌های حیوانات می‌توانند اثرات گسترده‌ای بر روی بخش‌‌های مختلف فعالیت و زندگی انسان، مانند تولید غذا و کشاورزی داشته باشند.

فیلم مجموعه آموزش دامپزشکی – درس، تمرین، حل مثال و تست در فرادرس

کلیک کنید

علاوه بر این، بسیاری از عفونت‌‌های حیوانات می‌توانند به طور طبیعی از طریق سد بین گونه‌‌ها موجب انتقال عفونت به انسان و برعکس شوند، فرایندی که به آن بیماری زُئونوز (Zoonosis) گفته می‌شود. به عنوان مثال، عفونت‌‌های مورد مطالعه از جمله آنفلوانزای خوکی و مرغی و همچنین بیماری مالاریا و لایم ناشی از انتقال عفونت از حیوانات و حشرات به انسان هستند. بنابراین بسیار مهم است که این نوع بیماری‌‌ها به طور مؤثر کنترل شوند. این اقدامات نه تنها از انتقال بیشتر عفونت بین حیوانات و انسان‌ها جلوگیری می‌کند، بلکه پیامد‌‌‌های اجتماعی و اقتصادی بالقوه ویرانگر را نیز کاهش می‌دهد.

ایمونولوژیست کیست؟

فیلم مجموعه آموزش علوم پزشکی – از دروس دانشگاهی تا کاربردی در فرادرس

کلیک کنید

ایمونولوژیست یک پزشک متخصص است که در مدیریت مشکلات مربوط به سیستم ایمنی بدن مانند آلرژی و بیماری های خود ایمنی آموزش دیده است. پزشکان سایر زمینه‌های پزشکی، در صورتی که گمان کنند وضعیت پزشکی بیمار در ارتباط با سیستم ایمنی بدن است، بیماران خود را به متخصصان ایمنی شناسی ارجاع می دهند.

تعداد کمی از متخصصان ایمونولوژیست، محققانی هستند که مدرک پیشرفته (یا کارشناسی ارشد یا دکترا) در زمینه ایمونولوژی دارند.در واقع با تحقیقاتی که متخصصان ایمنی شناسی انجام می‌دهند، دنیای پزشکی به درک بهتری از عملکرد سیستم ایمنی بدن رسیده است، آن‌ها همچنین تحقیقاتی را انجام می‌دهند تا دریابند که اگر سیستم ایمنی بدن به درستی کار نکند، چه اتفاقی می‌افتد و همچنین می‌توانند روش‌های بهتری برای تشخیص و ارائه درمان در بسیاری از شرایط ایمنی ایجاد کنند.

ایمونولوژیست‌‌ها در بسیاری از زمینه‌‌های مختلف تحقیقات زیست پزشکی و همچنین در مراقبت‌‌های بهداشتی، کشاورزی و نظارت بر محیط زیست فعالیت می‌کنند.

ایمونولوژیست‌‌های کشور‌‌‌های توسعه یافته برای کمک به پیشگیری و حل معضلات عمده مرتبط با بهداشت و بیماری‌‌های جهانی، در حال همکاری با کشور‌‌‌هایی در حال توسعه جهان هستند. این‌‌‌ مشکلات شامل بیماری‌‌‌های قابل پیشگیری با واکسن، بیماری‌‌‌های عفونی نوظهور، بیماری ایدز، مالاریا، بیماری‌‌‌های مقاربتی، سل، سرطان و سایر بیماری‌‌‌های عفونی کمتر شناخته شده است.

ایمونولوژیست چه کاری انجام می‌دهد؟

متخصصان ایمونولوژیست برای جلوگیری از اختلالات سیستم ایمنی مانند آلرژی شدید، آسم، لوپوس و آرتریت روماتوئید، در زمینه مطالعه، تشخیص و درمان آن‌ها کار می‌کنند. برخی از محققان ایمنی شناسی پزشکی تنها در آزمایشگاه فعالیت می‌کنند و به بررسی و شناخت سیستم ایمنی، اجزای تشکیل دهنده آن و همچنین چگونگی عملکرد آن می‌پردازند.

ایمونولوژیست‌‌های بالینی به طور مستقیم با بیماران کار می‌کنند، افراد مبتلا به اختلالات سیستم ایمنی را تشخیص داده و معالجه می‌کنند و روش‌‌‌های جدید تشخیصی و درمانی را ابداع می‌کنند. برخی از آن‌‌‌ها در جلوگیری از رد پیوند عضو متخصص هستند. برخی دیگر در ساخت و تولید واکسن تخصص دارند.

ایمونولوژیست در کجا کار می‌کند؟

بسیاری از دکترهای ایمنی شناسی پزشکی هستند که در مطب پزشکی کار می‌کنند و بیماران مبتلا به بیماری‌‌های خود ایمنی را معالجه می‌کنند.

ایمونولوژیست‌‌های دامپزشکی عفونت‌‌ها، بیماری‌‌ها و شرایط ایمنی در حیوانات را درمان و از آن جلوگیری می‌کنند. ایمونولوژیست‌‌ها به طور معمول مانند پزشکان در طول تحقیق و درمان اختلالات ایمنی به صورت تمام وقت کار می‌کنند.

شغل ایمونولوژیست و نقش آن‌‌‌ها اغلب به نوع سازمانی که برای آن کار می‌کنند بستگی دارد:

• متخصصان ایمونولوژیست شاغل در خدمات بهداشتی و درمانی، پزشکان متخصصی هستند که در بررسی بیماری‌‌ها (آسیب شناسی) یا مطالعه آلرژی تخصص دارند. آن‌‌‌ها همچنین می‌توانند محققی متخصص در آزمایشگاه بالینی باشند.
• ایمونولوژیست‌‌های شاغل در صنعت داروسازی و بیوتکنولوژی به توسعه محصولات جدید پزشکی و درمانی کمک می‌کنند. آن‌‌‌ها به طور کلی برای تولید محصولات جدید یا بهبود محصولات موجود با دانشمندان دیگر همکاری می‌کنند.
• ایمونولوژیست‌‌هایی که در دانشگاه‌‌ها به کار گرفته می‌شوند، تقریباً در هر بخش از دپارتمان علوم زیستی در انجام تحقیقات برای افزایش درک ما از سیستم ایمنی بدن مشغول به کار هستند. آن‌‌‌ها همچنین می‌توانند به عنوان مدرس فعالیت کنند و دانشجویان را در دوروس ایمونولوژی آموزش دهند و در عین حال تحقیقات خود را نیز انجام دهند.
• ایمونولوژیست‌‌های شاغل در علوم دامپزشکی، به عنوان ایمونولوژیست‌‌های دامپزشکی به شمار می‌آیند که روش‌‌های بهتری را برای بهبود مراقبت از حیوانات با پیشگیری از بیماری و با ایجاد درمان برای آن دسته از حیوانات که دچار عفونت و بیماری‌های سیستم ایمنی شده‌اند، ارائه می‌دهند.

بسیاری از بیماری‌‌ها هنگامی ‌ایجاد می‌شوند که سیستم ایمنی بدن به درستی کار نمی‌کند. ایمونولوژیست‌‌های تحقیقاتی سعی می‌کنند درک کنند که چگونه و چرا سیستم ایمنی بدن عملکرد ناصحیحی دارد و باعث بیماری می‌شود. چنین بیماری‌‌‌هایی را می‌توان به سه دسته زیر تقسیم کرد:

• نقص ایمنی: هنگامی ‌رخ می‌دهد که بخش‌‌هایی از سیستم ایمنی بدن قادر به پاسخگویی مناسب به یک ماده یا ارگانیسم مضر خارجی نیستند.
• خود ایمنی: هنگامی بروز می‌یابد که سیستم ایمنی بدن به همان بافتی (بافت خودی) حمله کند که باید از آن محافظت می‌کند. این نوع بیماری به دلیل عدم موفقیت سیستم ایمنی بدن در تشخیص بافت‌‌‌های خودی اتفاق می‌افتد.
• حساسیت: هنگامی ‌رخ می‌دهد که سیستم ایمنی بدن به طور نامناسب (گاهی اوقات خیلی شدید) به ترکیبات بی‌ضرر پاسخ دهد.

تحصیل در رشته ایمنی شناسی پزشکی

رشته ایمنی شناسی پزشکی یکی از زیر شاخه‌های علوم زیستی است. در اغلب کشورها این رشته از مقطع کارشناسی پذیرش می‌شود اما در ایران رشته ایمنی شناسی پزشکی در مقطع کارشناسی ارشد به بالا در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود. ایمونولوژی پزشکی یکی از رشته‌هایی است که توسط دانشگاه‌های مربوط به وزارت بهداشت و خدمات درمانی ارائه می‌شود.

فیلم مجموعه آموزش علوم پزشکی – از دروس دانشگاهی تا کاربردی در فرادرس

کلیک کنید