اختیارات شاعری چیست؟ – با مثال و به زبان ساده
اختیارات شاعری ایجاد تغییراتی در نحوه تلفظ یا در وزن شعر است که وجود آنها در وزن شعر اشکالی ایجاد نمیکند. این اختیارات را به دو نوع زبانی و وزنی تقسیم میکنیم و هرکدام از آنها نیز دارای انواعی هستند. در این مطلب از مجله فرادرس، اختیارات شاعری را یاد میگیریم و همه آنها را با مثال توضیح میدهیم. در میانه و پایان مطلب نیز پرسشهای خودارزیابی دروس اختیارات شاعری را به صورت چهارگزینهای و تشریحی آوردهایم تا این مباحث در ذهن شما تثبیت شوند.
- با انواع اختیارات شاعری آشنا میشوید.
- تفاوت اختیارات شاعری زبانی و وزنی را یاد میگیرید.
- با اختیارات زبانی حذف همزه و تغییر کمیت مصوتها آشنا میشوید.
- اختیار وزنی ابدال را با مثال یاد میگیریم.
- اختیار وزنی قلب را یاد خواهید گرفت.
- سایر اختیارات وزنی را با مثال یاد میگیرید.
اختیارات شاعری
دو مصراع یک بیت باید از نظر چینش نشانههای هجایی و ضربآهنگ، همآوایی و همخوانی منظم و دقیقی با یکدیگر داشته باشند. گاهی تناسب آوایی و یکسانی و همنوایی مصراعها دچار ناهمگونیهایی میشود و شاعران برای هموار کردن این ناهماهنگیها از قابلیتهایی استفاده میکنند که به آنها اختیارات شاعری میگوییم و آنها را به دو نوع زبانی و وزنی تقسیم میکنیم.
برای یادگیری اختیارات شاعری پیشنهاد میکنیم فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
انواع اختیارات شاعری
اختیارات شاعری به دو نوع زیر تقسیم میشود.
- زبانی
- وزنی
در ادامه هرکدام از این اختیارات را با انواع آنها و با مثال توضیح میدهیم.
تا اینجا با انواع اختیارات شاعری آشنا شدیم و در ادامه هرکدام را با انواع و نمونههای آنها معرفی میکنیم. برای دسترسی همیشگی و آسان به این مطلب و سایر مطالب فنون ادبی و ادبیات و سایر دروس و مباحث میتوانید از اپلیکیشن رایگان مجله فرادرس استفاده کنید.
برای نصب اپلیکیشن رایگان مجله فرادرس، کلیک کنید.
اختیارات شاعری زبانی دوازدهم انسانی
منظور از اختیارات شاعری زبانی، اختیاراتی است که شاعر با نحوه بیان و شیوه تلفظ خود بر روی وزن شعر اعمال میکند. اختیارات زبانی را در دو نوع زیر بررسی میکنیم.
- اختیار زبانی حذف همزه
- اختیار زبانی تغییر مصوتها
در ادامه هرکدام از این اختیارات زبانی را با مثال توضیح میدهیم. پیش از آن میتوانید با مشاهده فیلم آموزش علوم و فنون ۳ پایه دوازدهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس، این اختیارات را به طور کامل یاد بگیرید.
اختیار زبانی حذف همزه
اگر در آغاز یک هجا، همزه باشد و قبل از آن یک صامت و بعد از آن یک مصوت وجود داشته باشد، میتوانیم آن همزه را حذف کنیم و در تقطیع هجایی و تعیین وزن نیز، آن را بدون همزه در نظر بگیریم.
مثال
در کادر زیر یک بیت را آوردهایم که شاعر در آن از اختیار شاعری زبانی استفاده کرده است. در ادامه همین بخش، با تقطیع هجایی، شیوه استفاده شاعر از اختیار زبانی حذف همزه را در این بیت توضیح میدهیم.
سعدی نظر از رویت کوته نکند هرگز
ور روی بگردانی، در دامنت آویزد
(سعدی)
در جدول زیر این بیت را بدون حذف همزه تقطیع هجایی کردهایم.
| تقطیع هجایی مصراع اول | نشانههای هجایی | رکن عروضی |
| سَع دی نَ | - - U | مفعول |
| ظَر ءَز رو یَت | - - - - | مفعولاتن |
| کو تَه نَ | - - U | مفعول |
| کُ نَد هَر گِز | U - - - | مفاعیلن |
| تقطیع هجایی مصراع دوم | نشانههای هجایی | رکن عروضی |
| ور روی | - -U | مفعول |
| بِ گَر دا نی | U - - - | مفاعیلن |
| در دا مَ | - - U | مفعول |
| نَت ءا وی زَم | - - - - | مفعولاتن |
همانطور که در جدول بالا مشاهده میکنید میان هجاهای این دو مصراع همگونی و هماهنگی وجود ندارد. اما در جدول زیر، همین بیت را با حذف همزه تقطیع هجایی کردهایم و وزن آن را نیز مشخص کردهایم.
| تقطیع هجایی مصراع اول | نشانههای هجایی | رکن عروضی |
| سَع دی نَ | - - U | مفعول |
| ظَ رَز رو یَت | U - - - | مفاعیلن |
| کو تَه نَ | - - U | مفعول |
| کُ نَد هر گز | U - - - | مفاعیلن |
| تقطیع هجایی مصراع دوم | نشانههای هجایی | رکن عروضی |
| ور روی | - - U | مفعول |
| بِ گَر دا نی | U - - - | مفاعیلن |
| دَر دا مَ | - - U | مفعول |
| نَ تا وی زد | U - - - | مفاعیلن |
اختیار زبانی تغییر کمیت مصوت ها
منظور از تغییر کمیت مصوتها این است که شاعر در مواردی خاص که در ادامه معرفی میکنیم، میتواند به ضرورت وزن شعر، مصوت کوتاه را بلند یا مصوت بلند را کوتاه تلفظ کند. این اختیار شاعری در دو دسته زیر قابل انجام است.
- بلند تلفظ کردن مصوتهای کوتاه
- کوتاه تلفظ کردن مصوتهای بلند
در ادامه این دو نوع اختیار زبانی را با مثال معرفی میکنیم. پیش از آن میتوانید فیلم آموزش رایگان وزن شعر فارسی در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
اختیار بلند تلفظ کردن مصوت های کوتاه
شاعران میتوانند گاهی برای رعایت وزن شعر، مصوتهای کوتاه زیر را مصوت بلند محسوب کنند.
مثال
در کادر زیر بیتی را آوردهایم که شاعر در آن از اختیار زبانی بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه استفاده کرده است.
نسیم صبح را گفتم که با او جانبی داری
کز آن جانب که او باشد، صبا عنبرفشان آید
(سعدی)
در جدول زیر هر دو مصراع بیت بالا را تقطیع هجایی کردهایم و نشانههای هجایی آنها را مشخص کردهایم تا اختیار شاعری آن را بهتر درک کنید.
همانطور که در این جدول میبینید شاعر در هجای سوم از مصراع اول، مصوت کوتاه کسره را مصوتی بلند محسوب کرده است تا هماهنگی دو مصراع و وزن شعر سالم بماند. در حالت عادی باید رکن اول مصراع اول را «U - U -» محسوب میکردیم اما با وجود اختیار شاعری تغییر کمیت مصوتها، آن را مانند جدول زیر در نظر میگیریم و وزن این شعر نیز «مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن» میشود.
| تقطیع هجایی مصراع اول | تقطیع هجایی مصراع دوم |
| نَ سی مِ صُب | کَ زان جا نِب |
| U - - - | U - - - |
| ح را گُف تَم | کِ او با شد |
| U - - - | U - - - |
| کِ با او جا | ص با عن بر |
| U - - - | U - - - |
| نِ بی دا ری | فِ شا نا یَد |
| U - - - | U - - - |
اختیار کوتاه تلفظ کردن مصوت های بلند
اگر بعد از کلماتی که به یکی از مصوتهای بلند «او / ای / ا» ختم میشوند، مصوتی بیاید، شاعر میتواند آن مصوتهای بلند پایان کلمه را کوتاه تلفظ کند.
مثال
در کادر زیر بیتی را مشاهده میکنید که شاعر در آن از اختیار شاعری زبانی کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند استفاده کرده است تا هماهنگی دو مصراع و وزن شعر حفظ شود.
پیش کمان ابرویش لابه همی کنم؛ ولی
گوش کشیده است از آن گوش به من نمیکند
(حافظ)
در جدول زیر این دو مصراع را تقطیع کردهایم. همانطور که مشاهده میکنید، مصوت بلند «او» در واژه «ابرو» باید مصوت بلند یا «-» محسوب میشده است اما شاعر به اختیار شاعری آن را به صورت کوتاه تلفظ کرده است.
| مصراع اول | مصراع دوم |
| پی شِ کَ ما | گو ش کِ شی |
| - U U - | -U U - |
| نِ ءَب رو یش | دِ ءَس ت زان |
| U - U - | U - U - |
| لا بِ هَ می | گو ش بِ مَن |
| - U U - | -U U - |
| کُ نَم وَ لی | نِ می کُ نَد |
| U - U - | U - U - |
نکتههای مهم درباره کوتاه تلفظ کردن مصوت های بلند
درباره این اختیار شاعری، دو نکته و استثناء خیلی مهم وجود دارد که حتما باید آنها را بدانید. به فهرست زیر توجه کنید.
- مصوت بلند «او» در کلمات تکهجایی بو، رو، جو، مو و... هیچگاه کوتاه تلفظ نمیشود اما درباره کلمه «سو» اگر این واژه به کلمه دیگری اضافه شده باشد، میتوانیم آن را کوتاه تلفظ کنیم.
- مصوت بلند «ای» در واژههایی مثل «بیا، گیاه، عامیانه، زیاد، سیاست، بیاموز، قیامت و...» همیشه مصوت کوتاه محسوب میشود. برای مثال تقطیع هجایی واژه «قیامت» به صورت «قِ یا مَت (U - -)» است.
خودارزیابی اختیارات شاعری زبانی
در این بخش سؤالات خودارزیابی اختیارات شاعری زبانی را همراه با پاسخ تشریحی آنها آوردهایم تا به این مبحث مسلطتر شوید.
تمرین و آزمون
گفت: ای پسر این نه جای بازی است
بشتاب که جای چارهسازی است
(نظامی)
در فهرست زیر، مصراعهای این بیت را تقطیع هجایی کردهایم و در ادامه، اختیارات زبانی موجود در آن را نیز توضیح دادهایم.
- مصراع اول: گُف تِی پِ سَ (- - U U) (مستفعل) / رین نَ جا یِ(- U - U) (فاعلات) / با زیست (- -) (فع لن)
- مصراع دوم: بِش تا ب کِ (- - U U) (مستفعل) / جا یِ چا رِ (- U - U) (فاعلات) / سا زیست (- -) (فع لن)
در مصراع اول این بیت دو اختیار شاعری زیر وجود دارند.
- هجای دوم: اختیار زبانی حذف همزه (تبدیل «گفت ءِی» به «گف تِی»)
- هجای پنجم: اختیار زبانی حذف همزه (تبدیل «پ سر ءین» به «پِ سَ رین»)
فریاد که در رهگذر آدم خاکی
بس دانه فشاندند و بسی دام تنیدند
(فروغی بسطامی)
در فهرست زیر این دو مصراع را تقطیع هجایی کردهایم.
- مصراع اول: فَر یاد کِ (- - U U) (مستفعل) / دَر رَه گُ ذَ (- - U U) (مستفعل) / رِ ءا دَ مِ (- - U U) (مستفعل)/ خا کی (- -) (فع لن)
- مصراع دوم: بَس دا نِ فِ (- - U U) (مستفعل) / شان دَن دُ بَ (- - U U) (مستفعل) / سی دام تَ (- - U U) (مستفعل) / نی دَند (- -) (فع لن)
در بخش زیر، اختیار شاعری موجود در مصراع اول این بیت را مشخص کردهایم.
- هجای «رِ»: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه: مصوت کوتاه کسره در ترکیب «رهگذر آدم» را به جای مصوت کوتاه و هجای کوتاه (U) مصوت بلند و هجای بلند (-) در نظر گرفتهایم.
بر همه اهل جهان سید و سرور علی است
در ره دین خدا هادی و رهبر علی است
(قدسی مشهدی)
تقطیع هجایی این بیت را در فهرست زیر انجام دادهایم.
- مصراع اول: بَر هَ مِ ءَه (- U U -) (مفتعلن) / لِ جَ هان (- U -) (فاعلن) / سِی یِ دُ سَر (- U U -) (مفتعلن) / وَر عَ لیست (- U -) (فاعلن)
- مصراع دوم: دَر رَ هِ دی (- U U -) (مفتعلن) / نِ خُ دا (- U -) (فاعلن) / ها دی یُ رَه (- U U -) (مفتعلن) / بَر عَ لیست (- U -) (فاعلن)
اختیارات شاعری موجود در این بیت را نیز در فهرست زیر آوردهایم.
- هجای «لِ» در مصراع اول: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه (تبدیل مصوت کوتاه کسره به مصوت بلند)
- هجای «نِ» در مصراع دوم: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه (تبدیل مصوت کوتاه کسره به مصوت بلند)
- هجای «دی» در مصراع دوم: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند (تبدیل مصوت بلند «ای» به مصوت بلند)
ز دو دیده خون فشانم ز غمت شب جدایی
چه کنم که هست اینها گل باغ آشنایی
(عراقی)
تقطیع هجایی بیت زیر را در فهرست زیر مشاهده میکنید.
- مصراع اول: زِ دُ دی دِ (U - U U) (فعلاتُ) / خون فِ شا نَم (- U - U) (فاعلاتن) / زِ غَ مت شَ (U - U U) (فعلاتُ) / بِ جُ دا یی (- U - U) (فاعلاتن)
- مصراع دوم: چِ کُ نَم کِ (U - U U) (فعلاتُ) / هست ءین ها (- U - U) (فاعلاتن) / گُ لِ با غِ (U - U U) (فعلاتُ) / ءا شِ نا ءی (- U - U) (فاعلاتن)
اختیارات شاعری موجود در مصراع اول این بیت را در بخش زیر مشاهده میکنید.
- هجای «بِ» مصراع اول: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه (تبدیل مصوت کوتاه کسره به مصوت بلند)
تفرجکنان در هوا و هوس
گذشتیم بر خاک بسیار کس
(سعدی)
بیت بالا را در فهرست زیر، تقطیع هجایی کردهایم.
- مصراع اول: تَ فَر رُج (U - -) (فعولن) / کُ نان در (U - -) (فعولن) / هَ وا و (U - -) (فعولن) / هَ وَس (U -) (فَعَل)
- مصراع دوم: گُ ذَش تی (U- -) (فعولن) / م بر خا (U - -) (فعولن) / کِ بِس یا (U - -) (فعولن) / ر کَس (U -) (فَعَل)
اختیار شاعری موجود در مصراع اول این بیت را در بخش زیر توضیح دادهایم.
- هجای «و»: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع بلند تلفظ کردن مصون کوتاه (تبدیل مصوت کوتاه واو عطف به مصوت بلند)
من نمیگویم زیان کن یا به فکر سود باش
ای ز فرصت بیخبر در هرچه هستی زود باش
(بیدل)
تقطیع هجایی بیت زیر را در فهرست زیر مشاهده میکنید.
- مصراع اول: مَن نِ می گو (- U - -) (فاعلاتن) / یَم زِ یان کن (- U - -) (فاعلاتن) / یا بِ فِک رِ (- U - -) (فاعلاتن) / سود باش (- U -) (فاعلن)
- مصراع دوم: ءِی زِ فُر صت (- U - -) (فاعلاتن) / بی خَ بَر در (- U - -) (فاعلاتن) / هَر چِ هَس تی (- U - -) (فاعلاتن) / زود باش (- U -) (فاعلن)
اختیار شاعری مصراع اول این بیت را در بخش زیر مشاهده میکنید.
- هجای «رِ» در مصراع اول: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه (تبدیل مصوت کوتاه کسره به مصوت بلند)
بیچارگی ورا چو دیدند
در چارهگری زبان کشیدند
(نظامی)
این بیت را در فهرست زیر تقطیع هجایی کردهایم.
- مصراع اول: بی چا رِ گی (- - U U) (مستفعل) / یِ وُ را چُ (- U - U) (فاعلات) / دی دند (- -) (فع لن)
- مصراع دوم: دَر چا رِ گَ (- - U U) (مستفعل) / ری زَ بان کِ (- U - U) (فاعلات) / شی دند (- -) (فع لن)
اختیارات شاعری این بیت را در فهرست زیر آوردهایم.
- هجای «گی» در مصراع اول: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند (تبدیل مصوت بلند «ای» به مصوت کوتاه)
- هجای «یِ» در مصراع اول: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه (تبدیل مصوت کوتاه کسره به مصوت بلند)
خلد گر به پا خاری آسان برآید
چه سازم به خاری که در دل نشیند؟
(طبیب اصفهانی)
در فهرست زیر این بیت را تقطیع هجایی کردهایم.
- مصراع اول: خَ لَد گر (U - -) (فعولن) / بِ پا خا (U - -) (فعولن) / ری یا سان (U - -) (فعولن) / بَ را یَد (U - -) (فعولن)
- مصراع دوم: چِ سا زم (U - -) (فعولن) / بِ خا ری (U - -) (فعولن) / کِ در دل (U - -) (فعولن) / نِ شی ند (U - -) (فعولن)
اختیارات شاعری این بیت را نیز در فهرست زیر توضیح دادهایم.
- هجای «ری» در مصراع اول: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند (کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند «ای»)
- هجای «یا»: اختیار زبانی حذف همزه: «خا ری یا سان» به جای «خا ری ءا سان»
- هجای «را» اختیار زبانی حذف همزه: «ب را ید» به جای «بر ءا ید»
همه برگ بودن همی ساختی
به تدبیر رفتن نپرداختی
(سعدی)
دو مصراع این بیت را فهرست زیر تقطیع هجایی کردهایم.
- مصراع اول: هَ مِ بر (U - -) (فعولن) / گِ بو دَن (U - -) (فعولن) / هَ می سا (U - -) (فعولن) / خ تی (U -) (فَعَل)
- مصراع دوم: بِ تَد بی (U - -) (فعولن) / ر رَف تَن (U - -) (فعولن) / نَ پَر دا (U - -) (فعولن) / خ تی (U -) (فَعَل)
در بخش زیر، اختیار شاعری موجود در مصراع اول این بیت را توضیح دادهایم.
- هجای «مِ»: اختیار شاعری تغییر کمیت مصوتها از نوع بلد تلفظ کردن مصوت کوتاه
آمد سوی کعبه سینه پرجوش
چون کعبه نهاد حلقه در گوش
(نظامی)
در فهرست زیر این بیت را تقطیع هجایی کردهایم.
- مصراع اول: ءا مَد سو ی (- - U U) (مستفعل) / کَع بِ سی نِ (- U - U) (فاعلات) / پُر جوش (- -) (فع لن)
- مصراع دوم: چُن کَع بِ نَ (- - U U) (مستفعل) / نَ ها د حل قِ (- U - U) (فاعلات) / در گوش (- -) (فع لن)
اختیارات شاعری این بیت را نیز در بخش زیر توضیح دادهایم.
- هجای «سو» در مصراع اول: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند (کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند «او»)
سوی چاره گشتم ز بیچارگی
ندادم بدو سر به یکبارگی
(فردوسی)
این بیت را در فهرست زیر تقطیع کردهایم.
- مصراع اول: سو یِ چا (U - -) (فعولن) / رِ گَش تَم (U - -) (فعولن) / زِ بی چا (U - -) (فعولن) / رِ گی (U -) (فَعَل)
- مصراع دوم: نَ دا دم (U - -) (فعولن) / بِ دو سَر (U - -) (فعولن) / بِ یِک با (U - -) (فعولن) / رِ گی (U -) (فَعَل)
اختیارات شاعری این بیت را نیز در فهرست زیر توضیح دادهایم.
- هجای «سو» در مصراع اول: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند (کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند «او»)
- هجای «یِ» در مصراع اول: اختیار زبانی تغییر کمیت مصوتها از نوع بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه (بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه کسره)
نکوهش مکن چرخ نیلوفری را
برون کن ز سر باد و خیرهسری را
(ناصرخسرو)
در فهرست زیر این بیت را تقطیع هجایی کردهایم.
- مصراع اول: نِ کو هِش (U - -) (فعولن) / مَ کُن چَر (U - -) (فعولن) / خِ نی لو (U - -) (فعولن) / فَ ری را (U - -) (فعولن)
- مصراع دوم: بُ رون کُن (U - -) (فعولن) / زِ سَر با (U - -) (فعولن) / دُ خی رِ (U - -) (فعولن) / سَ ری را (U - -) (فعولن)
اختیارات شاعری این بیت را نیز در بخش زیر توضیح دادهایم.
- هجای «رِ» در مصراع دوم: تغییر کمیت مصوتها از نوع بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه
یادگیری اختیارات شاعری با فرادرس
تا اینجا دانستیم اختیارات شاعری چیست و اختیارات شاعری زبانی را نیز با مثال توضیح دادیم. در ادامه به بررسی مابقی اختیارات شاعری یعنی اختیارات شاعری وزنی میپردازیم. مبحث اختیارات شاعری آخرین مرحله در مبحث وزن عروضی است و برای تسلط کامل به این مبحث و تشخیص درست وزن شعر باید کلیه مراحل تشخیص متن و اصول آنها را یاد بگیریم. به همین دلیل در این بخش برخی از فیلمهای آموزشی فرادرس را آوردهایم که برای یادگیری همه مباحث در عروض و وزن شعر، کاربردی هستند.
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم در فرادرس
- فیلم آموزش رایگان وزن شعر فارسی در فرادرس
برای دسترسی به آزموزشهای همراه با حل نمونه سؤال نیز میتوانید از آموزشهای زیر استفاده کنید.
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس
همچنین برای دسترسی به آموزشهای بیشتر در زمینه علوم و فنون ادبی و دیگر دروس انسانی در دوره متوسطه، میتوانید از مجموعه آموزشهای زیر استفاده کنید.
اختیارات شاعری وزنی
اختیارات وزنی، امکان تغییراتی کوچک در وزن شعر است. پس اختیاراتی که به وزن و آهنگ شعر مربوط میشود را اختیار وزنی مینامیم. البته باید توجه کنیم که گوش فارسیزبانان این تغییرات اندک در اختیارات وزنی را عیب نمیشمارد.
همه اختیارات وزنی شعر را در فهرست زیر آوردهایم.
- بلند بودن هجای پایانی مصراع
- آوردن «فاعلاتن» به جای «فعلاتن»
- ابدال
- قلب
در ادامه هرکدام از این اختیارهای شاعری وزنی را با مثال شعری توضیح میدهیم. پیش از آن با تماشای فیلم آموزش علوم و فنون ۳ دوازدهم انسانی همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس میتوانید انواع اختیارات شاعری را با مثال و به زبان ساده یاد بگیرید.
تفاوت اختیارات وزنی و زبانی چیست؟
اختیارات زبانی اختیاراتی هستند که شاعر به ضرورت وزن و بدون ایجاد تغییر در خود وزن در شعر استفاده میکند اما اختیارات وزنی در خود وزن شعر اعمال میشوند.
در ادامه به معرفی انواع اختیارات شاعری وزنی میپردازیم. در مطلب زیر نیر درباره وزن عروضی و نحوه تشخیص آن به طور کامل توضیح دادهایم.
بلند بودن هجای پایان مصراع
هجای پایانی مصراع حتی اگر هجای کوتاه (U) یا هجای کشیده (-U) باشد نیز هجای بلند (-) محسوب میشود. بنابراین اگر شاعری هجای پایانی مصراع خود را هجای بلند در نظر نگیرد نیز مشکلی وجود ندارد زیرا در هر صورت آن هجا را بلند در نظر میگیریم.
مثال
هجای پایانی هیچکدام از دو مصراع بیت زیر، بلند نیست اما همانطور که در جدول زیر مشاهده میکنید، آنها را بلند در نظر گرفتهایم.
سرو را مانی ولیکن سرو را رفتار نه
ماه را مانی ولیکن ماه را گفتار نیست
(سعدی)
در جدول زیر مصراعهای این بیت را تقطیع هجایی کردهایم. هجای «نَ» در پایان مصراع اول در واقع هجای کوتاه (U) است و هجای «نیست» در پایان مصراع دوم نیز در واقع هجایی کشیده (-U) است اما هر دو آنها را هجای بلند (-) در نظر گرفتهایم.
| مصراع اول | مصراع دوم |
| سَر و را ما | ما ه را ما |
| - U - - | - U - - |
| نی وَ لی کَن | نی وَ لی کَن |
| - U - - | - U - - |
| سَر و را رَف | ما ه را گُف |
| - U - - | - U - - |
| تا ر نَ | تا ر نیست |
| - U - | - U - |
نکته: قاعده بلند محسوب کردن هجای آخر مصراع را در هجای پایان نیممصراع اشعاری که وزن همسان دولختی دارند نیز اعمال میشود.
مثال
در کادر زیر نمونهای از شعری با وزن همسان دولختی آوردهایم و اختیار شاعری وزنی بلند محسوب شدن هجای پایانی را در نیممصراعهای آن توضیح دادهایم.
صید بیابان عشق چون بخورد تیر او
سر نتواند کشید پای ز زنجیر او
(سعدی)
در جدول زیر این بیت را تقطیع کردهایم. همانطور که مشاهده میکنید، هجای پایان نیممصراع در هر دو مصراع، یعنی هجای «عشق» و هجای «شید»، هجای کشیده (-U) هستند اما مطابق قاعده بلند محسوب کردن هجای پایانی مصراع در نیممصراع اوزان همسان دولختی، هر دو آنها را هجای بلند (-) در نظر گرفتیم. وزن این شعر، «مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن» است.
| مصراع اول | مصراع دوم |
| صِی دِ بِ یا | سَر نَ تَ وا |
| - U U - | - U U - |
| مفعتلن | مفتعلن |
| با نِ عشق | نَد کِ شید |
| - U - | - U - |
| فاعلن | فاعلن |
| چُن بِ خُ رَد | پا ی زِ زَن |
| - U U - | - U U - |
| مفتعلن | مفتعلن |
| تی رِ ءو | جی رِ ءو |
| - U - | - U - |
| فاعلن | فاعلن |
آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن
شاعران میتوانند فقط در اولین رکن عروضی مصراع، به جای «فعلاتن (U U - -)»، «فاعلاتن (- U - -)» بیاورند. البته این اختیار به صورت برعکس درست نیست یعنی نمیتوان به جای «فاعلاتن»، رکن «فعلاتن» را آورد.
مثال
در کادر زیر بیتی را آوردهایم که شاعر در آن از اختیار وزنی آوردن «فاعلاتن» به جای «فعلاتن» در رکن اول مصراع، استفاده کرده است. با مشاهده تقطیع هجایی این بیت، این اختیار را بهتر درک میکنید.
یاد باد آن که ز ما وقت سفر یاد نکرد
به وداعی دل غمدیده ما شاد نکرد
(حافظ)
در جدول زیر این بیت را تقطیع هجایی و عروضی کردهایم. همانطور که مشاهده میکنید وزن این شعر «فعلاتن فعلاتن فعلاتن فَعَلن» است اما شاعر در هجای اول از رکن اول مصراع اول، هجای بلند «یا» را قرار داده و از «فاعلاتن» به جای «فعلاتن» استفاده کرده است اما این مورد، مشکلی در وزن شعر ایجاد نمیکند و وزن شعر را همان «فاعلاتن...» در نظر میگیریم.
| مصراع اول | مصراع دوم |
| یا د باد دان | بِ وِ دا عی |
| - U - - | U U - - |
| فعلاتن | فعلاتن |
| کِ زِ ما وَق | دِ لِ غَم دی |
| U U - - | U U - - |
| فعلاتن | فعلاتن |
| تِ سَ فَر یا | دِ یِ ما شا |
| U U - - | U U - - |
| فعلاتن | فعلاتن |
| د نَ کَرد | د نَ کَرد |
| U U - | U U - |
| فَعَلن | فَعَلن |
اختیار شاعری ابدال
شاعران میتوانند به جای دو هجای کوتاه کنار هم، یک هجای بلند بیاورند. یعنی به جای «U U -» میتوانند «- -» بیاورند. زیرا هر هجای بلند معادل دو هجای کوتاه است و به همین دلیل این کار، باعث بر هم خوردن وزن نمیشود. البته باید توجه کنید که عکس این اختیار، مجاز نیست یعنی شاعر نمیتواند به جای «- -»، «U U -» بیاورد.
مثال
در کادر زیر بیتی را آوردهایم که شاعر در آن از این اختیار استفاده کرده است.
چو بشنوی سخن اهل دل مگو که خطاست
سخنشناس نهای جان من خطا اینجاست
(حافظ)
در جدول زیر اختیار شاعری ابدال در این بیت را با تقطیع هجایی آن مشخص کردهایم. همانطور که مشاهده میکنید، هجای «ءین» در رکن آخر مصراع دوم این بیت، در واقع یک هجای بلند است اما برای هماهنگی با مصراع اول بیت، آن را دو هجای کوتاه در نظر گرفتهایم.
| مصراع اول | مصراع دوم |
| چُ بِش نَ وی | سُ خَن شِ نا |
| U - U - | U - U - |
| مفاعلن | مفاعلن |
| سُ خَ نِ ءَه | س نِ ءی جا |
| U U - - | U U - - |
| فعلاتن | فعلاتن |
| لِ دِل مَ گو | نِ مَن خَ طا |
| U - U - | U - U - |
| مفاعلن | مفاعلن |
| کِ خَ طاست | ءین جاست |
| U U - | U U - |
| فَعَلن | فَعَلن |
نکته: استفاده از این اختیار شاعری در دو هجای ماقبل آخر بسیار رواج دارد و حتی ممکن است شاعر در تمام مصراعهای شعر خود از آن استفاده کند. البته کاربرد این اختیار در ارکان عروضیای مانند «مفتعلن (- U U -)»، «فعلاتن (U U - -)» و «مستفعل (- - U U)» کم است زیرا شاعر میتواند به جای هرکدام از این سه رکن، رکن «مفعولن (- - -)» را بیاورد. البته معیار تعیین وزن شعر، دو هجای کوتاه است یعنی برای تعیین وزن، دو هجای کوتاه به یک هجای بلند ارجحیت دارد.
اختیارات شاعری قلب
شاعران میتوانند بنابر ضرورت وزن شعر، یک هجای بلند و کوتاه کنار هم را با هم جابهجا کنند. البته کاربرد این اختیار وزنی بسیار کم است و فقط در ارکان عروضی «مفتعلن (- U U -)» و «مفاعلن (U - U -)» کاربرد دارد.
مثال
در کادر زیر بیتی را آوردهایم که شاعر در آن از همین اختیار شاعری استفاده کرده است.
کیسه هنوز فربه است با تو از آن قویدلم
چاره چه خاقانی اگر کیسه رسد به لاغری
(خاقانی)
در جدول زیر این بیت را تقطیع هجایی و ارکانی کردهایم. همانطور که مشاهده میکنید، وزن رکن دوم مصراع دوم این بیت باید «مفعتلن (- U U -)» میبود اما به دلیل هماهنگی با مصراع اول جای دو هجای اول را با هم عوض میکنیم تا وزن این رکن، «مفاعلن (U - U -)» بشود.
| مصراع اول | مصراع دوم |
| کی سِ هَ نو | چا رِ چِ خا |
| - U U - | - U U - |
| مفتعلن | مفتعلن |
| ز فَر بِ ءَست | قا نِ یَ گَر |
| U - U - | - U U - |
| مفاعلن | مفاعلن |
| با تُ ءَ زان | کی سِ رِ سَد |
| - U U - | - U U - |
| مفتعلن | مفتعلن |
| قَ وی دِ لَم | بِ لا غَ ری |
| U - U - | U - U - |
| مفاعلن | مفاعلن |
خودارزیابی اختیارات وزنی
در این بخش سؤالات بخش خودارزیابی اختیارات وزنی را به صورت تستی و تشریحی آوردهایم و پاسخ کامل آنها را نیز ارائه دادهایم.
تمرین و آزمون
دست در دامن مولا زد در
که علی بگذر و از ما مگذر
(شهریار)
در فهرست زیر مصراعهای این بیت را تقطیع هجایی و عروضی کردهایم.
- مصراع اول: دس ت در دا (U U - -) (فعلاتن) / مَ نِ مو لا (U U - -) (فعلاتن) / زَد در (UU -) (فَعَلن)
- مصراع دوم: کِ عَ لی بُگ (U U - -) (فعلاتن) / ذَ رُ ءَز ما (U U - -) (فعلاتن) / مَ گُ ذَر (U U -) (فَعَلن)
در فهرست زیر نیز اختیارات شاعری موجود در این بیت را مشخص کردهایم.
- رکن اول مصراع اول: اختیار وزنی «فاعلاتن» به جای «فعلاتن»
- هجای «زد» در مصراع دوم: اختیار وزنی ابدال (تبدیل یم هجای بلند به دو هجای کوتاه)
تو با خدای خود انداز کار و دل خوش دار
که رحم اگر نکند مدعی، خدا بکند
(حافظ)
تقطیع این بیت را در فهرست زیر انجام دادهایم.
- مصراع اول: تُ با خُ دا (U - U -) (مفاعلن) / یِ خُ دن دا (U U - -) (فعلاتن) / ز کا رُ دل (U - U -) (مفاعلن) / خش دار (UU -) (فَعَلن)
- مصراع دوم: کِ رَح مَ گَر (U - U -) (مفاعلن) / نَ کُ نَد مُد (U U - -) (فعلاتن) / دَ عی خُ دا (U - U -) (مفاعلن) / بِ کُ ند (U U -) (فَعَلن)
اختیارات شاعری این بیت را نیز در فهرست زیر توضیح دادهایم.
- هجای «خُش» در مصراع اول: اختیار وزنی ابدال (استفاده از یک هجای بلند به جای دو هجای کوتاه)
- هجای «دار» در مصراع اول: اختیار وزنی بلند محسوب کردن هجای پایانی مصراع
- هجای «دا» مصراع اول: اختیار زبانی حذف همزه
- هجای «گر» مصراع دوم: اختیار زبانی حذف همزه
کیست که پیغام من به شهر شروان برد
یک سخن از من بدان مرد سخندان برد
(جمال الدین عبدالرزاق)
تقطیع هجایی این بیت را در فهرست زیر آوردهایم.
- مصراع اول: کیست کِ پِی (-U U -) (مفتعلن) / غا مِ مَن (- U -) (فاعلن) / بِ شَه رِ شِر (U - U -) (مفتعلن) / وان بَ رَد (- U -) (فاعلن)
- مصراع دوم: یِک سُ خَ نَز (- U U -) (مفتعلن) / مَن بِ دان (- U -) (فاعلن) / مَر دِ سُ خَن (- U U -) (مفتعلن) / دان بَ رَد (- U -) (فاعلن)
اختیارات شاعری این بیت را نیز در فهرست زیر مشخص کردهایم.
- هجای «بِ» و «شَه» در مصراع اول: اختیار وزنی ابدال (جابهجایی یک هجای کوتاه و یک هجای بلند کنار هم)
- هجای «نز» در مصراع دوم: اختیار زبانی حذف همزه
یار با ماست چه حاجت که زیادت طلبیم
دولت صحبت آن مونس جان ما را بس
(حافظ)
در فهرست زیر این بیت را تقطیع هجایی و عروضی کردهایم.
- مصراع اول: یا ر با ماس (-U - -) (فاعلاتن) / ت چِ حا جَت (U U - -) (فعلاتن) / کِ زِ یاد دَت (U U - -) (فعلاتن) / طَ لَ بیم (U U -) (فَعَلن)
- مصراع دوم: دو لَ تِ صُح (- U U -) (فاعلاتن) / بَ تِ ءان مو (U U - -) (فعلاتن) / نِ سِ جان ما (U U - -) (فعلاتن) / را بس (- -) (فَعَلن)
اختیارات شاعری موجود در این بیت را در فهرست زیر آوردهایم.
- هجای «بیم» در مصراع اول: اختیار وزنی بلند تلفط کردن هجای پایانی مصراع (تبدیل هجای کشیده به هجای بلند)
- هجای «تِ» در مصراع دوم: اختیار زبانی بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه
خارکش پیری با دلق درشت
پشته خار همی برد به پشت
(جامی)
تقطیع هجایی این بیت را در فهرست زیر آوردهایم.
- مصراع اول: خار کش پی (-U - -) (فعلاتن) / ری با دل (- - -) (فعلاتن) / قِ دُ رُشت (U U -) (فَعَلن)
- مصراع دوم: پش تِ یِ خا (- U U -) (فعلاتن) / ر هَ می بِر (U U - -) (فعلاتن) / د بِ پُشت (U U -) (فَعَلن)
اختیارات شاعری موجود در این بیت را نیز در فهرست زیر به طور کامل مشخص کردهایم.
- رکن اول عروضی هر دو مصراع: اختیار وزنی آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن
- هجای «ری» در مصراع اول: اختیار وزنی ابدال (آوردن یک هجای بلند به جای دو هجای کوتاه)
- هجای «رشت» در مصراع اول: اختیار وزنی بلند محسوب کردن هجای پایانی مصراع (تبدیل هجای کشیده به هجای بلند)
- هجای «تِ» در مصراع دوم: اختیار زبانی بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه
- هجای «پشت» در مصراع دوم: اختیار وزنی بلند محسوب کردن هجای پایانی مصراع (تبدیل هجای کشیده به هجای بلند)
با که گویم به جهان محرم کو
چه خبر گویم با بیخبران
(مولوی)
تقطیع هجایی این بیت را در فهرست زیر آوردهایم.
- مصراع اول: با کِ گو یَم (- U - -) (فعلاتن) / بِ جَ هان مَح (U U - -) (فعلاتن) / رَم کو (- -) (فَعَلن)
- مصراع دوم: چِ خَ بَر گو (U U - -) (فعلاتن) / یم با بی (- - -) (فعلاتن) / خَ بَ ران (U U -) (فَعَلن)
اختیارات شاعری این بیت را نیز در فهرست زیر به طور کامل مشخص کردهایم.
- هجای «با» در مصراع اول: اختیار وزنی آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن در رکن اول مصراع
- هجای «رم» در مصراع دوم: اختیار وزنی ابدال (آوردن یک هجای بلند به جای دو هجای کوتاه)
- هجای «یم» در مصراع دوم: اختیار وزنی ابدال (آوردن یک هجای بلند به جای دو هجای کوتاه)
به وفای دل من ناله بر آرید چنانک
چنبر این فلک شعوذهگر بگشایید
(خاقانی)
این بیت را در فهرست زیر تقطیع کردهایم.
- مصراع اول: بِ وَ فا یِ (U U - -) (فعلاتن) / دِ لِ مَن نا (U U - -) (فعلاتن) / لِ بَ را ری (U U - -) (فعلاتن) / د چُ نانک (U U -) (فَعَلن)
- مصراع دوم: چَن بَ رِ ءین (- U U -) (فعلاتن) / فَ لَ کِ شَع (U U - -) (فعلاتن) / وَ ذِ گَر بُگ (U U - -) (فعلاتن) / شا یید (- -) (فعلن)
اختیارات شاعری موجود در این بیت را نیز در فهرست زیر توضیح دادهایم.
- هجای «یِ» در مصراع اول: اختیار زبانی بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه
- هجای «نانک» در مصراع اول: اختیار وزنی بلند محسوب کردن هجای پایانی مصراع (بلند تلفظ کردن مصوت کشیده)
- هجای «چَن» در مصراع دوم: اختیار وزنی آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن
- هجای «شا» در مصراع دوم: اختیار وزنی آوردن یک هجای بلند به جای دو هجای کوتاه
- هجای «یید» در مصراع دوم: اختیار وزنی بلند محسوب کردن هجای پایانی مصراعها (بلند محسوب کردن هجای کشیده)
نمونه سؤال اختیارات شاعری
حال که انواع اختیارات شاعری در دسته اختیارات زبانی و وزنی را شناختیم، در این بخش پرسشهایی چهارگزینهای طرح کردهایم تا دانش خود در این زمینه را تکمیل کنید. برای شرکت در این آزمون، ابتدا گزینه درست مورد نظر خود در هر سؤال را انتخاب کنید و سپس با کلیک بر «مشاهده گزینه صحیح» پاسخ درست سؤال را مشاهده کنید. برای دسترسی به پاسخهای تشریحی نیز انجام همین مراحل کافی است. با انتخاب هر یک پاسخ درست، یک امتیاز دریافت میکنید و امتیاز نهایی خود را در پایان آزمون یعنی بعد از پاسخ دادن به همه پرسشها و با کلیک بر «دریافت جواب آزمون» مشاهده خواهید کرد.
تمرین و آزمون
جمع بندی اختیارات شاعری
در این مطلب از مجله فرادرس، اختیارات شاعری را با انواع آن یعنی اختیارات شاعری وزنی و زبانی معرفی کردیم. همچنین انواع اختیارات شاعری در دو دسته وزنی و زبانی را با مثال توضیح دادیم. در انتهای مطلب نیز پرسشهایی چهارگزینهای آوردهایم تا مباحث اختیارات شاعری در ذهن شما تثبیت شود.
