تنظیم بیان ژن – به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
تنظیم بیان ژن، باعث صرفهجویی در مصرف انرژی و فضا میشود. روشن بودن همه ژنها به طور همزمان، در همه عمر سلول، برای موجود زنده، به میزان قابل توجهی انرژی نیاز دارد، بنابراین به جای این کار، سلول، فقط در صورتی ژنها را روشن میکند که به محصول آنها نیاز داشته باشد. این از نظر انرژی، بسیار بهصرفهتر است.

کنترل بیان ژن، فرایندی بسیار پیچیده است. هرگونه اختلال عملکرد در این فرایند، برای سلول مضر است و حتی ممکن است منجر به ایجاد و پیشرفت بسیاری از بیماریها از جمله سرطان شود.
بیان ژن ها
برای عملکرد صحیح سلول، پروتئینهای لازم باید در زمان مناسب سنتز شوند. همه سلولها سنتز پروتئینها را از طریق اطلاعات رمزگذاری شده در DNA آنها کنترل یا تنظیم میکنند. همانطور که گفتیم، به فرایند روشن شدن یک ژن برای تولید RNA و پروتئین، بیان ژن گفته میشود. چه در یک ارگانیسم ساده تک سلولی و چه در یک ارگانیسم پیچیده چند سلولی، هر سلول زمان و نحوه بیان ژنهای خود را کنترل میکند. برای این اتفاق باید مکانیسمی برای کنترل زمان بیان ژن برای ساخت RNA و پروتئین، میزان تولید پروتئین و زمان آن باشد که دیگر تولید پروتئین انجام نشده باشد زیرا دیگر نیازی به آن نیست.
تنظیم بیان ژن و تمایز سلولی
بسیاری از ژنهای دیگر نیز وجود دارند که به طور متفاوتی بین سلولهای کبدی و نورونها یا هر دو نوع سلول دیگر در یک موجود چند سلولی مانند انسان، بیان میشوند.

عوامل موثر بر بیان ژن ها
اکنون یک سوال پیچیده وجود دارد. عوامل بسیاری وجود دارند که میتوانند بر بیان ژنهای سلول، تأثیر بگذارند. همانطور که در بالا مشاهده کردید، انواع مختلف سلولها، به دلیل عملکردهای متفاوت، مجموعههای مختلفی از ژنها را بیان میکنند. به این ترتیب، اتظار داریم، همه سلولهای همنوع در یک فرد، الگوی بیان یکسانی از ژنها داشته باشند. اما در عمل، اینطور نیست. بلکه دو سلول مجزا از یک نوع سلولی خاص نیز، ممکن است بسته به محیط و وضعیت داخلی خود، الگوی بیان ژن متفاوتی را به نمایش بگذارند.
به طور کلی، میتوان گفت که الگوی بیان ژن در سلول، توسط اطلاعات داخل و خارج سلول تعیین میشود.
نمونههایی از اطلاعاتی که از داخل سلول، بر بیان ژنها تاثیر میگذارند، عبارتند از:
- پروتئینهایی که از سلول مادری به ارث رسیدهاند.
- اینکه آیا DNA سلول، آسیب دیده یا سالم است.
- چه مقدار ATP داخل سلول، وجود دارد.
مثالهایی از اطلاعاتی که از خارج سلول، بر بیان ژنها تاثیر میگذارند، عبارتند از:
- سیگنالهای شیمیایی سلولهای دیگر
- سیگنالهای مکانیکی ماتریکس خارج سلول
- سطح مواد مغذی

چگونه این نشانهها به سلول کمک میکند تا «تصمیم بگیرد» که چه ژنی را بیان کند؟
سلولها به معنای رایج در جامعه انسانی، تصمیم نمیگیرند. در عوض، آنها مسیرهای مولکولی دارند که اطلاعات را از نوعی به نوع دیگر، تبدیل میکند. به عنوان مثال، اتصال یک سیگنال شیمیایی به گیرنده آن، به تغییر در بیان ژن تبدیل میشود.
به عنوان یک مثال ساده، نحوه واکنش سلولها به عوامل رشد را در نظر بگیرید. فاکتور رشد، سیگنالی شیمیایی از سلول همسایه است که به سلول هدف، دستور رشد و تقسیم را میدهد. میتوانیم بگوییم که سلول، فاکتور رشد را «ملاحظه میکند» و «تصمیم میگیرد» که تقسیم شود، در ادامه به چگونگی رخ دادن فرایندها میپردازیم.
- سلول از طریق اتصال فیزیکی فاکتور رشد، به پروتئین گیرنده خود در سطح سلول، آن را تشخیص میدهد.
- اتصال فاکتور رشد، باعث تغییر شکل گیرنده میشود و یک سری حوادث شیمیایی در سلول را در پی دارد که پروتئینهایی را به نام «عوامل رونویسی» (Transcription Factors) فعال میکنند.
- عوامل رونویسی به توالیهای خاصی از DNA در هسته متصل میشوند و باعث رونویسی ژنهای مربوط به تقسیم سلولی میشوند.
- محصولات این ژنها انواع مختلفی از پروتئینها هستند که سلول را تقسیم میکنند (رشد سلول را هدایت میکنند و / یا سلول را در چرخه سلولی به جلو سوق میدهند).
انتقال پیام فاکتور رشد، پیچیده است و شامل فعال شدن مولکولهای هدف مختلفی است که از جمله آنها میتوان به دو گروه پروتئینهای عضو فاکتورهای رونویسی و غیر رونویسی اشاره کرد.
تنظیم بیان ژن در پروکاریوتها و یوکاریوتها
تنظیم بیان ژن در پروکاریوتها
در سلولهای پروکاریوتی، کنترل بیان ژن، بیشتر در سطح رونویسی است.
تنظیم بیان ژن در یوکاریوتها
در مقابل، سلولهای یوکاریوتی، دارای اندامکهای داخل سلولی هستند که بر پیچیدگی آنها میافزایند. در این سلولها، DNA درون هسته سلول قرار دارد و در آنجا به RNA رونویسی میشود. RNA تازه سنتز شده، سپس از هسته به داخل سیتوپلاسم منتقل میشود، جایی که ریبوزومها RNA را به پروتئین تبدیل میکنند. فرایندهای رونویسی و ترجمه به طور فیزیکی، توسط غشای هسته جدا میشوند.

تنظیم بیان ژن در مراحل غیر رونویسی
در یوکاریوتها رونویسی از ژنوم، فقط در داخل هسته اتفاق میافتد و ترجمه فقط در خارج از هسته، در سیتوپلاسم رخ میدهد. تنظیم بیان ژن میتواند در مراحل مختلفی انجام شود. وجود این ایستگاههای تنظیمی، به سلول قدرت بیشتری میدهد تا از رخ دادن جهشهای تصادفی، جلوگیری کند.
سطوح مختلف تنظیم بیان ژن در سیستم یوکاریوتی عبارتند از:
- هنگامی که DNA از ساختار پیچیده و فشرده کروموزومی خارج میشود و ساختارهای نوکلئوزومی باز میشوند تا فاکتورهای رونویسی به نواحی تنظیمی ژنها متصل شوند (سطح اپی ژنتیک).
- هنگامی که RNA رونویسی میشود (سطح رونویسی).
- هنگامی که RNA پردازش میشود و پس از رونویسی به سیتوپلاسم صادر میشود (سطح پس از رونویسی).
- هنگامی که RNA به پروتئین، ترجمه میشود (سطح ترجمه).
- هنگامی که پس از ساخته شدن پروتئین، بر روی آن پردازش و تغییراتی صورت میگیرد (سطح پس از ترجمه).
تفاوت در تنظیم بیان ژن بین پروکاریوتها و یوکاریوتها در جدول زیر خلاصه شده است.
| سیستم پروکاریوتی | سیستم یوکاریوتی |
| هسته ندارد. | هسته دارد. |
| DNA در سیتوپلاسم است. | DNA در هسته است. |
| رونویس و ترجمه، تقریبا به طور همزمان رخ میدهند. | رونویسی، زودتر از ترجمه و در هسته رخ میدهد. ترجمه در سیتوپلاسم رخ میدهد. |
| تنظیم بیان ژن در سطح رونویسی انجام میشود. | تنظیم بیان ژن در سطوح مختلفی انجام میشود. |
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













سلام خداقوت. لطفا در موردِ رونویسی در هر یک از مراحلِ پیش، پس و هنگامِ رونویسی و ترجمه نیز، یا در مقالاتی جداگانه بنویسید یا اینجا تکمیل نمایید.
در بخشی از مقاله اشاره کردید که رونویسی یوکاریوتها از ژنها فقط در هسته است. لیکن این غلطست چه ما در راکیزه و یا در دیسه ها نیز هم رونویسی داریم و هم ترجمه.
همچنین ممنون شما خواهم بود اگر به سوالاتم پاسخ دهید:
تنظیم منفی و مثبت رونویسی، به چه معناست؟
آیا در باکتری، امکانِ وجودِ تنظیم بیان ژن پیش از رونویسی وجود دارد؟
آیا در باکتری امکان تنظیم بیان ژن با رناهای کوچک مکمل وجود دارد؟
آیا در باکتری طولِ عمر رنای پیک می تواند تنظیم بشود و سازوکارهایی برای حفاظت از آن وجود دارد؟
خداقوت
ایا پروکاریوت ها تنظیم بیان ژن پیش از رونویسی انجام میدهند ؟
عالییییییییییی