تک سلولی ها چه هستند؟ | آنچه باید بدانید به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
جاندار تک سلولی چیست؟
انواع جانداران تک سلولی
ارگانیسمهای تک سلولی به دو دسته کلی تقسیم میشوند:
- پروکاریوتهای تک سلولی: همه پروکاریوتها تک سلولی هستند و دو دسته باکتریها و آرکیباکترها تقسیم میشوند.
- یوکاریوتهای تک سلولی: یوکاریوتهای تکسلولی شامل پروتوزوآ، جلبکها و قارچهای تک سلولی هستند.

پروکاریوت های تک یاخته ای کدامند؟
باکتری های تک سلولی
پیری کلونال به طور طبیعی در باکتریها رخ میدهد و ظاهراً به دلیل تجمع خساراتی است که حتی در صورت عدم وجود عوامل استرسزای خارجی نیز میتواند اتفاق بیفتد.

آرکی باکتری های تک سلولی
- «ترموفیلها» (Thermophile): دمای مطلوب برای رشد آنها 50 درجه تا 110 درجه سانتیگراد است و شامل جنسهای Pyrobaculum ،Pyrodictium ،Pyrococcus ،Thermus aquaticus و Melanopyrus هستند.
- «سرمادوستان» (Psychrophile): دمای مطلوب رشد آنها کمتر از 15 درجه سانتیگراد است از جمله جنسهای Methanogenium و Halorubrum.
- «آلکالیفیلها (Alkaliphile): اسیدیته یا pH مناسب برای رشد مطلوب آنها بیشتر از 8 یعنی محیط قلیایی است. از جمله آلکافیلها میتوان به جنس Natronomonas اشاره نمود.
- «اسیدوفیلها» (Acidophile): میزان pH بهینه رشد اسید دوستان کمتر از 3 است، از جمله جنسهای Sulfolobus و Picrophilus.
- «پیزوفیلها» (Piezophile): یا باروفیلها، فشار زیاد تا 130 مگاپاسکال، مانند محیطهای عمیق اقیانوس را ترجیح میدهند. از جمله جنسهای Methanococcus و Pyrococcus.
- «هالوفیلها» (Halophiles): در غلظتهای زیاد نمک بین 0/2 و 5/2 مولار نمک زندگی بهینه دارند مانند جنسهای Haloarcula ،Haloferax ،Halococcus.
تحت شرایط استرسزای محیطی که باعث آسیب DNA میشود، برخی از گونههای باستان جمع می شوند و DNA را بین سلولها منتقل میکنند. به نظر میرسد عملکرد این انتقال، جایگزینی اطلاعات توالی DNA آسیب دیده در سلول گیرنده با اطلاعات توالی آسیب ندیده از سلول دهنده است.

یوکاریوت های تک سلولی کدامند؟
- برخی از جلبکها یا فیتوپلاکنتونها
- پروتوزوآ یا زئوپلانکتونها
- برخی از آغازیان
- برخی از قارچها
پروتوزوآ
اتوتروفهایی مانند «اوگلنا» (Euglena) قادر به تولید انرژی خود با استفاده از فتوسنتز هستند، در حالی که پروتوزوآهای هتروتروف با استفاده از قیف دهان مانند، غذا را با نوعی فاگوسیتوز میبلعند. تک یاخته ها به طور عمده به صورت غیرجنسی تولید مثل میکنند اما برخی از پروتوزوآ قادر به تولید مثل جنسی هستند.
پروتوزوآ با توانایی جنسی شامل گونههای بیماریزا مانند Plasmodium falciparum ،Toxoplasma gondii ،Trypanosoma brucei Giardia duodenalis و گونههای لیشمانیا هستند. سیلیوفورا یا «مژکداران» (Ciliates یا Ciliophora)، تک یاخته های بزرگی هستند و گروهی از آغازیان محسوب میشوند که از مژههای خود، برای جابجایی استفاده میکنند. به عنوان مثال میتوان به پارامسیوم، استنتورها و وورتیسل اشاره کرد.
مژکداران تقریباً در همه آبهای طبیعی همچون اقیانوسها، دریاچهها و تالابها یافت میشوند و به منظور حرکت دادن ارگانیسم، به صورت ریتمیک ضربه میزنند. بسیاری از مژکداران دارای تریکوسیست هستند که اندامکهایی مانند نیزهاند و میتوانند برای گرفتن طعمه، لنگر انداختن یا دفاع، تخلیه شوند. مژکداران قادر به تولید مثل جنسی هستند و از دو هسته منحصر به فرد مژکدار استفاده میکنند، یک هسته بزرگ برای کنترل متابولیسم طبیعی و یک ریز هسته جداگانه که وارد میوز میشود.

جلبک های تک سلولی
- جلبکهای Euglenophyta: تاژک دار، غالباً تک سلولی و ساکن آبهای شیرین هستند. بر خلاف بیشتر جلبکها، آنها دیواره سلولی ندارند و میتوانند میکسوتروفیک باشند (هم اتوتروفیک و هم هتروتروف).
- «سبزتباران» یا «کلروفیتا» (Chlorophyta): کلروفیتا شامل جلبکهای سبز هستند که اکثرا در آبهای شیرین زندگی میکنند برخی نیز خشکیزی هستند. کلروفیتا از اهمیت ویژهای برخوردار است زیرا بیشترین ارتباط را با تکامل گیاهان زمین دارد. مانند گیاهان خشکیزی (بریوفیتها و تراکئوفیتها)، حاوی کلروفیل a و کلروفیل b هستند و مواد غذایی را به شکل نشاسته در پلاستیدهای خود ذخیره می کنند. بیشتر گونههای آن آزادزی هستند اما برخی گونهها نیز زندگی همزیستی با دیگر جلبکها یا پروتوزوآ دارند.

- «دیاتومهها» یا «دیاتومها» (Diatoms): جلبکهای تک سلولی که دیوارههای سلولی از جنس سیلیس دارند. آنها فراوانترین نوع جلبک در اقیانوسها هستند، اگرچه در آب شیرین نیز یافت میشوند اما حدود 40 درصد از تولید دریایی اولیه جهان را تشکیل میدهند و حدود 25 درصد از اکسیژن جو را تولید میکنند. دیاتومها بسیار متنوع هستند و حدود ده هزار گونه دارند.

- «چرخانتاژکداران» یا «داینوفلاژلهها» (Dinoflagellates): جلبکهای تک سلولی تاژکدار و اغلب دریازی هستند. تاژک در برخی از آنها با سلولز پوشیده شده است. از نظر مورفولوژی شبیه به آمیبها هستند. چرخانتاژکداران پلانکتونیاند و در آنها کپسول سلولزی دو قسمتی دارند که شیاری در آن، در برگیرنده دو تاژک است. یکی از تاژکها رو به عقب و دیگری تقریباً به صورت افقی قرار دارد.
تولید مثل داینوفلاژلهها تا حدودی شبیه تقسیم دوتایی تاژکداران و در امتداد یک صفحه مورب است. این نوع تقسیم حتی در کیست نیز اتفاق میافتد و میتواند چندتایی باشد. افراد حاصل از تقسیمات متوالی دوتایی گاهی بهطور موقت مانند یک زنجیره به هم چسبیده میمانند. شواهد کافی از ممزوج شدن گامتها یا یاختههای جنسی وجود ندارد. برخی از دیاتومها، قادر به لومینسانس هستند.

قارچ های تک سلولی

موجودات تک سلولی ماکروسکوپی
اکثر موجودات تک سلولی میکروسکوپی هستند و بنابراین در رده میکرو ارگانیسمها طبقهبندی میشوند. با این حال، بعضی از این موجودات تک سلولی، ماکروسکوپی و با چشم غیر مسلح قابل مشاهده هستند. برخی از تک یاخته ای های ماکروسکوپی عبارتند از:
- Brefeldia maxima: یک کپک مخاطی (Slime mold) نمونههایی با ضخامت حداکثر یک سانتیمتر و مساحت بیش از یک متر مربع که وزن آنها تا حدود 20 کیلوگرم میرسد. Brefeldia maxima گونهای از لجن پلاسمودیال غیر انگلی است و ظاهری سفید و پودینگ مانند دارد. اسپورهای آنها در اسپورانژهای هوایی تولید و توسط باد پخش میشوند و سوسکهای خانواده Lathridiidae نیز این اسپورها را پراکنده میکنند.

- «زنوفیوفوره» (Xenophyophorea): پروتوزآهایی هستند که بزرگترین تک یاخته های گیاهی شناخته شدهاند و قطری حداکثر ۲۰ سانتیمتری دارند. زنوفیوفوره تک سلولی است اما هستههای زیادی دارد. پوسته آنها غالباً از کربنات کلسیم و سایر ذرات معدنی تشکیل شده که با سیمانهای آلی به یکدیگر چسبیدهاند.
- «نومولیت» (Nummulite): شاهدانه عدسی یا سکهسنگ، یک فسیل جانوری تک سلولی مربوط به دوران سوم زمینشناسی و دارای صدفی مارپیچ و نازک شبیه به سکه است. آنها در واقع پوستههای نومولیتهای تک یاخته ای فسیلی و دریایی امروزی به نام «روزنداران» (Forams) هستند. صدف نومولیت توسط تیغههایی به تعداد زیادی خانه یا اتاقک تقسیم میشود که جانور همیشه در آخرین خانه آن زندگی میکرده است. نومولیتها معمولاً قُطری بین 1/3 تا ۶ سانتیمتر دارند و در سنگهای دریایی به ویژه در جنوب غربی آسیا و مدیترانه (به عنوان مثال سنگ آهکهای ائوسن) دیده میشوند.

- «جلبک حبابی» (Valonia ventricosa): با نام مردمک ملوان هم شناخته میشود، در اقیانوسهای مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری زندگی میکند و یکی از بزرگترین جانداران تک سلولی با چندین هسته و کلروپلاست و یک واکوئل مرکزی بزرگ است. کل سلول چندین حوزه سیتوپلاسمی حاوی یک هسته و چند کلروپلاست دارد که توسط پلهای سیتوپلاسمی به هم پیوستهاند. این جلبک به طور معمول منفرد است اما در موارد نادری میتواند به صورت گروهی زندگی کند.

- «استابولاریا» (Acetabularia): از جلبکهای سبز است و به طور معمول در آبهای نیمه گرمسیری یافت میشود. استابولاریا یک ارگانیسم تک سلولی اما از نظر اندازه غول پیکر و از نظر شکل پیچیده است. این ارگانیسم نمونهای عالی برای مطالعات زیستشناسی سلولی محسوب میشود.
- «كالرپا» (Caulerpa): از جلبکهای دریایی سبز است. ویژگی غیر معمول این جلبکها، تک سلولی و چند هستهای بودن آنها است و به همین دلیل جزو بزرگترین سلولهای منفرد جهان دستهبندی میشوند. یکی از گونههای کالرپا در مدیترانه، میتواند طولی بیش از 3 متر داشته و گاهی تهاجمی باشد. کالرپا به دلیل رشد سریع در شرایط نسبتاً نامناسب، معمولا در آکواریومها به عنوان جاذب نیترات استفاده میشود.

- «Gromia sphaerica»: یک آمیب بزرگ کروی است که به عنوان یک تک سلولی در گروه آغازیان طبقهبندی میشود. آنها قطری در حدود 4/7 تا 38 میلیمتر دارند. پوسته آلی آنها به طور معمول کروی و دارای منافذی به شکل لانه زنبور است. رشتههایی در قسمت پایین ارگانیسم وجود دارد که در تماس با کف دریا است و بیشتر با زباله پر میشود.

- «تیومارگاریتا نامیبینسیس» (Thiomargarita namibiensis): یک پروتوباکتریوم کروی شکلِ گرم منفی و بزرگترین باکتری شناخته شده در جهان است که قطر بعضی از آنها به حدود ۰/۷۵ میلیمتر میرسد و بدون نیاز به میکروسکوپ قابل مشاهده هستند. اندازه این باکتری حدود ۳ میلیون برابر یک باکتری معمولی است چون یک واکوئل بسیار بزرگ دارد که حدود ۹۸ درصد حجم آن را تشکیل میدهد.
- «Epulopiscium»: گروهی از باکتریهای گرم مثبت هستند که با «جراح ماهیان» رابطه همزیستی دارند. طول این باکتریها بین 200 تا 700 میکرومتر است. آنها بزرگترین باکتریهای هتروتروف شناخته شده هستند.

- «ﺳﺘﻨﺘﻮر» (Stentor): اﯾﻦ ﺟﺎﻧﻮران دارای ﺑﺪﻧﯽ ﻣﮋهدار و ﻣﺘﺸﮑﻞ از ﭘﺎﯾﻪ و ﺑﺪﻧﻪ هستند. اﺳﺘﻨﺘﻮر دو ﻧﻮع ﻫﺴﺘﻪ ﺑﺰرگ داﻧﻪ ﺗﺴﺒﯿﺤﯽ ﺷﮑﻞ و ﮐﻮﭼﮏ دارد. ستنتورها دارای نوعی مژکهای فیلتر کننده هستند که به طور معمول به صورت شاخ بوده و طول آنها ۲ میلیمتر است. این جانورانِ هتروتروف، از طریق «شکافت دوتایی» (Binary Fission) و به صورت غیرجنسی تولید مثل میکنند.
جمعبندی
در این مطلب از مجله فرادرس در مورد تک سلولی ها صحبت کردیم. ارگانیسمهای تک سلولی یا تک یاخته بر خلاف ارگانیسمهای چند سلولی، از یک سلول واحد تشکیل شدهاند و فاقد اندامکهای موجود در سلولهای موجودات پر سلولی هستند.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید















ممنون
علی
سلام یه سوال داشتم اونم اینکه ایا جانداران تکسلولی دارای نمو هستند؟
خیلی ممنون