مثنی در عربی چیست؟ — به زبان ساده + مثال و تمرین

۳۹۲۳۴ بازدید
آخرین به‌روزرسانی: ۲۹ آذر ۱۴۰۲
زمان مطالعه: ۷ دقیقه
مثنی در عربی چیست؟ — به زبان ساده + مثال و تمرین

در آموزش‌های پیشین مجله فرادرس، با صرف فعل و انواع فعل در عربی آشنا شدیم. در این آموزش‌ها دیدیم که در زبان عربی، برخلاف بسیاری از زبان‌های دیگر، فعل‌ها و اسم‌ها برای دو نفر به‌صورت جداگانه صرف می‌شود که به آن مثنی می‌گوییم. در این آموزش، می‌خواهیم با مثنی در عربی بیشتر آشنا شویم.

997696

مثنی در عربی چیست؟

در اغلب زبان‌ها ضمایر، اسم‌ها و فعل‌ها برای در دو حالت مفرد و جمع وجود دارند. اما در عربی، ضمایر، اسم‌ها و فعل‌ها برای سه مورد مفرد، مثنی و جمع بیان می‌شوند.

به جمله‌های زیر دقت کنید.

  • تَعِبَ العاملانِ.
  • حضرَ المهندسانِ.
  • ناديتُ البائعيْنِ.
  • أثنيتُ على المهذبتينِ.

کلمات العاملانِ، المهندسانِ، البائعيْنِ و المهذبتينِ اسم هستند و هر یک بر دو شخص دلالت دارند و این دو شخص یا دو چیز را در عربی «المثنی» می‌نامند. المثنی نامی است که بر دو نفر یا دو چیز در موقعیت مشابه دلالت می‌کند.

در ادامه، مثال‌های دیگری از مثنی در عربی آورده شده است.

  • الطالبان نجحا في المسابقة.
  • أخذت من اللاعبيْنِ الكرة.
  • يقرأُ الطالبان في الكتابيْنِ.
  • شاهدتُ الكوكبينِ.
  • فرحتُ بالهديتينِ.
  • كان الملاكمان ماهريْنِ.

همان‌طور که گفتیم، اسم‌ها و فعل‌ها در عربی، با توجه به تعداد اشخاص مربوط به آن‌ها، سه صورت مُفْرَد، مُثَنَّی و جَمْعِ دارند. مفرد به یک موجود، مثنی به دو موجود و جمع به سه یا بیشتر اشاره دارد. ساختن مثنی و جمع از مفرد معمولاً کار ساده‌ای است. این کار با اضافه کردن پسوند عدد به انتهای شکل مفرد انجام می‌شود. در ادامه این آموزش، در مورد نحوه تشکیل اسامی و افعال مثنی و چگونگی تغییر شکل آن‌ها در هنگام قرار گرفتن در موقعیت‌های مختلف جمله بحث می‌کنیم.

برای آشنایی با مباحث عربی دبیرستان، پیشنهاد می‌کنیم به مجموعه آموزش‌های دروس دبیرستان و پیش دانشگاهی فرادرس مراجعه کنید که لینک آن در ادامه آورده شده است.

مثنی در زبان عربی با پسوندی به نام «أَلِفُ الاِثْنَیْن» به‌معنی «الف دوتایی‌» مشخص می‌شود. این حرف صرفاً یک «الف» ساده است که به انتهای ضمایر، اسامی و افعال مفرد اضافه می‌شود. در مورد اسم‌ها و افعال، وقتی به‌ترتیب در حالت فاعلی و وجه اخباری باشند، معمولاً بعد از الف حرف «ن» نیز اضافه می‌شود. این حرف «ن» در موارد/حالات دیگر حذف می‌شود.

ضمیر مثنی در عربی

ضمیر اول شخص مفرد، یعنی أَنَا، در عربی حالت مثنی ندارد و از جمع آن، یعنی نحن، برای مثنی استفاده می‌شود. دوم شخص (مخاطب) مفرد مذکر و مؤنث دو صورت یکسان دارند، یعنی «أَنْتُما». پسوند اضافی که «ـمَا» است، مثنی بودن را نشان می‌دهد. به همین ترتیب، سوم شخص (غایب) مفرد مذکر و مؤنث دارای دو صورت یکسان، یعنی «هُما»، هستند. پس از حذف حرف آخر هُوَ و هِیَ، پسوند مثنی‌سازِ «ـمَا» اضافه می‌شود. جدول زیر ضمایر مثنی را نشان می‌دهد.

ضمیر مفردضمیر مثنی
هُوَهُمَا
هِيَ
أَنْتَأَنْتُمَا
أَنْتِ
أَنَا(از نحن استفاده می‌کنیم)

برخلاف اسم‌ها، ضمایر تغییر علامت ندارند، یعنی بدون توجه به جایگاهی که در جمله دارند به همان صورت باقی می‌مانند. به همین دلیل، «ن» به انتهای آن‌ها اضافه نمی‌شود. بنابراین، چیزی به‌نام هُمَان و أَنْتُمان وجود ندارد.

جدول اسم و فعل مثنی

اسم مثنی در عربی

اسامی مفرد در عربی با الحاق «ـان» به انتهایشان مثنی می‌شوند. بنابراین، اسامی مفردِ مُهَنْدِس، لاعِب، طَبَّاخ، مُدَرِّسَة، و طَالِبَة، در فرم مثنی، به‌ترتیب، مُهَنْدِسَان، لاعِبَان، طَبَّاخَان، مُدَرِّسَتَان، و طَالِبَتَان خواهند بود. اساساً، «الف» نشانگر مثنی است، در حالی که «ن» جایگزین حرکات فتحه، کسره و ضمه یا تنوین‌های برای اسم‌های نکره می‌شود.

هنگامی که اسم مثنی در حالت مفعولی قرار می‌گیرد (بعد از حرف اضافه یا اسم دوم یک ساختار اضافی می‌آید)، «ان» به «ین» تغییر می‌کند. بنابراین، نشانه مثنی بسته به علامت و نقش اسم در جمله، «ـان» یا «ـین» خواهد بود. در جدول زیر،‌ مثال‌هایی از این مورد را آورده‌ایم.

علامتمفردمثنی
مَرْفُوْع (حالت فاعلی)كِتَابٌ، الكِتَابُ

سَيَّارَةٌ، السَّيَّارَةُ

مُعَلِّمٌ، المُعَلِّمُ

وَلَدٌ، الوَلَدُ

شَجَرَةٌ، الشَّجَرَةُ

كِتَابَان، الكِتَابَان

سَيَّارَتَان، السَّيَّارَتَان

مُعَلِّمَان، المُعَلِّمَان

وَلَدَان، الوَلَدَان

شَجَرَتَان، الشَّجَرَتَان

مَنْصُوْب (حالت مفعولی)كِتَابًا، الكِتَابَ

سَيَّارَةً، السَّيَّارَةَ

مُعَلِّمًا، المُعَلِّمَ

وَلَدًا، الوَلَدَ

شَجَرَةً، الشَّجَرَةَ

كِتَابَيْن، الكِتَابَيْن

سَيَّارَتَيْن، السَّيَّارَتَيْن

مُعَلِمَيْن، المُعَلِّمَيْن

وَلَدَيْن، الوَلَدَيْن

شَجَرَتَيْن، الشَّجَرَتَيْن

مَجْرُوْر (حالت اضافه)كَتَابٍ، الكِتَابِ

سَيَّارَةٍ، السَّيَّارَةِ

مُعَلِّمٍ، المُعَلِّمِ

وَلَدٍ، الوَلَدِ

شَجَرَةٍ، الشَّجَرَةِ

كِتَابَيْن، الكِتَابَيْن

سَيَّارَتَيْن، السَّيَّارَتَيْن

مُعَلِمَيْن، المُعَلِّمَيْن

وَلَدَيْن، الوَلَدَيْن

شَجَرَتَيْن، الشَّجَرَتَيْن

در جدول بالا، اسم مفرد نکره بر اساس علامت آن، تنوین (فتحه، ضمه یا کسره) می‌گیرد. اسم معرفه (اسم با ال) نیز فتحه، ضمه یا کسره می‌گیرد. اسم مثنی اگر حالت فاعلی و مَرْفُوْع باشد «ـان» و اگر مَنْصُوب یا مَجْرُور باشد «ـین» می‌گیرد. بنابراین، صورت مثنی برای حالت مفعولی و حالت اضافه یکسان است.

برای آشنایی بیشتر با این موضوع، مثال‌های زیر را آورده‌ایم.

  1. الكِتَابَان فِي الشَّنْطَة (دو کتاب در کیف است).
  2. فِي الحَوْش سَيَّارَتَان (دو ماشین در حیاط خلوت وجود دارد).
  3. نَامَ الوَلَدَان (بچه‌ها خوابیدند)‌.
  4. غَرَسْتُ شَجَرَتَيْن (ما دو درخت کاشتیم).
  5. سَلَّمْنَا عَلَى المُعَلِّمَيْن (برای دو معلم دست تکان دادیم).
  6. كِتَابُ الوَلَدَيْن جَدِيْدٌ (کتاب دو پسر جدید است).

در (1) و (2) نشانه مثنی «ـان» است، زیرا الکِتابان و سَیَّارَتَان حالت فاعلی دارند. دلیل این امر این است که در جایگاه مُبْتَدَأ (فاعلی) قرار گرفته‌اند. در (3) نیز نشانه مثنی «ـان» است، زیرا الوَلَدَان در مقام فاعل است. هر دو فاعل (اسمی) و (فعلی) همیشه علامت حالت فاعلی می‌گیرند. در (4) نشانه مثنی «ـین» است، زیرا شَجَرَتَیْن حالت مفعولی است و در جمله نقش مفعول را دارد. در (5) و (6) نشانه مثنی «ـیْن» است، زیرا المُعَلِّمَیْن و الوَلَدَیْن در حالت اضافی هستند و اولی اِسْم مَجْرُور است و دومی مُضاف‌إِلَیْه.

فعل مثنی در عربی

مانند اسم‌ها، نشانه مثنی در فعل‌ها «ـان» است. اما «ن» فقط در حالت مَرْفُوْع باقی می‌ماند، زیرا جایگزین ضمه فعل مفرد می‌شود. اگر فعل مَنْصُوب یا مَجْزُوم باشد، «ن» حذف می‌شود. جدول زیر مثا‌هایی را برای فعل مثنی در عربی نشان می‌دهد.

مرفوعمنصوبمجزوم
الوَلَدَان يَأكُلان الجُبْن.

دو پسر در حال خوردن پنیر هستند.

الوَلَدَان لَنْ يَأْكُلا الجُبْن.

دو پسر پنیر را نخواهند خورد.

الوَلَدَان لَمْ يَأكُلا الجُبْن.

دو پسر پنیر را نخوردند.

البِنْتَان تَلْعَبَان فِي الحَدِيْقَة.

دو دختر در باغ بازی می‌کنند.

تُرِيْدُ البِنْتَان أَنْ تَلْعَبَا فِي الحَدِيقَة.

دو دختر می خواهند در باغ بازی کنند.

اِلْعَبَا فِي الحَدِيْقَة.

در باغ بازی کنید.

المُهَنْدِسَان يَخْرُجَان فِي الصَّبَاح.

دو مهندس صبح بیرون می‌روند.

خَرَجَ المُهَنْدِسَان كَي يَعْمَلا.

دو مهندس بیرون رفتند تا کار کنند.

لا تَعْمَلا اليَوْم.

امروز کار نکن!

نشانه مثنی «ـان» یا «ـا» فقط در صورتی در انتهای فعل ظاهر می‌شود که قبل از آن یک اسم مثنی قرار گیرد. در جدول فوق، نشانه مثنی «ا» و «ن» است، در حالی که در التزامی و امری، «ن» حذف شده است. در این حالت، به الف باقیمانده أَلِف المُثَنَّى یا نشانه مثنی می‌گویند.

برای فعل گذشته، نشانه مثنی «ا» است، مانند این مثال‌ها:

  • الوَلَدَان أَكَلَا الجُبْن (آن دو پسر پنیر را خوردند)
  • البِنْتَان لَعِبَتَا فِي الحَدِيْقَة (دو دختر در باغ بازی می‌کردند)
  • المُهَنْدِسَان خَرَجَا فِي الصَّبَاح (دو مهندس صبح بیرون رفتند)

مشابه فعل مضارع، «الف» فقط در صورتی روی شکل ماضی فعل نشان داده می‌شود که قبل از آن (فعل) یک اسم مثنی قرار گیرد. اگر فعل قبل از اسم ظاهر شود، مثنی مشخص نمی‌شود و مفرد می‌ماند، حتی اگر بعد از اسم مثنی باشد. مانند این مثال‌ها:

  • كَلَ الوَلَدَان الجُبْن (دو پسر پنیر را خوردند)
  • لَعِبَت البِنْتَان فِي الحَدِيْقَة (دو دختر در باغ بازی می‌کردند)
  • خَرَجَ المُهَنْدِسَان فِي الصَّبَاح (دو مهندس صبح بیرون رفتند)

اسم دوتایی در عربی

مثنی در قرآن

در این بخش، مثال‌هایی از مثنی در قرآن را بررسی می‌کنیم.

  • 〈قَالُوا إِنْ هَٰذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَن يُخْرِجَاكُم مِّنْ أَرْضِكُم〉 (گفتند: «این دو (نفر) مسلّماً ساحرند! می‌خواهند با سحرشان شما را از سرزمینتان بیرون کنند)
  • 〈قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ〉 ((ولی) دو نفر از مردانی که از خدا می‌ترسیدند، و خداوند به آنها، نعمت (عقل و ایمان و شهامت) داده بود، گفتند: «شما وارد دروازه شهر آنان شوید!)
  • 〈وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ〉 (و در کنار آنان دو زن را دید)
  • 〈إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَا أُفٍّ〉 (هرگاه یکی از آن دو، یا هر دوی آنها، نزد تو به سن پیری رسند، کمترین اهانتی به آنها روا مدار! و بر آنها فریاد مزن!)
  • 〈إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ〉 (هنگامی که مرگ یکی از شما فرا رسد، در موقع وصیت باید از میان شما، دو نفر عادل را به شهادت بطلبد)

مثال‌های مثنی در عربی

در ادامه، مثال‌هایی را از مثنی در عربی آورده‌ایم. همچنین، اعراب هرکدام از آن‌ها را در جمله مشخص کرده‌ایم.

مثال‌های زیر، اعراب اسم مثنی در عربی را روشن‌تر می‌کنند.

  • يقرأُ الطالبانِ في الكتابيْنِ.
    • الطالبان: فاعل مرفوع است و علامت آن «ان».
    • الكتابين: اسم مجرور است و علامت آن جر «ین» دارد.
  • شاهدتُ الكوكبيْنِ.
    • الكوكبين: مفعول منصوب و علامت نصب آن «ین» است.
  • فرحتُ بالهديتينِ.
    • الهديتين: اسم مجرور و علامت جر آن «ین» است.

در مثال‌های زیر، «ن» حذف شده است.

  • جاء طالبا العلم.
  • رأيتُ طالِبَي العلم.
  • مررتُ بطالبَي العلم.

مثال‌های زیر، نمونه‌هایی از اسامی مثنی در عربی برای مذکر و کؤنث هستند.

  • طالبتان / طالبان
  • أستاذتان / أستاذان
  • معلمتان / معلمان
  • خبيرتان / خبيران
  • صديقتان / صديقان
  • زميلتان / زميلان
  • رجلان / امرأتان

سوالات متداول درباره مثنی در عربی

در این بخش به برخی از سوالات رایج و پرتکرار درباره مبحث مثنی در عربی به اختصار پاسخ می‌دهیم.

منظور از مثنی در عربی چیست؟

در زبان عربی وقتی تعداد از یکی بیشتر باشد و به عدد دو برسد باید از صیغه‌های مثنی استفاده کنیم. برای تعداد بالاتر از دو، باید به سراغ جمع‌های سالم یا مکسر برویم.

نشانه‌های جمع مثنی در عربی چیست؟

برای ساختن اسم مثنی باید یکی از علامت‌های «ان» یا «ین» را به انتهای اسم اضافه کنیم. استفاده از هر یک از علامت‌های مثنی بستگی به اعراب کلمه در جمله دارد.

تمرین مثنی در عربی

برای ارزیابی عملکرد خود در رابطه با «مطلب مثنی در عربی»، می‌توانید از تمرین‌هایی که در ادامه در اختیار شما قرار گرفته است استفاده کنید. تمرین شامل ۷ سوال تشریحی است که باید جمله‌های داده شده را همانند نمونه تغییر داده و بازنویسی کنید. می‌توانید پاسخ‌های خود را با نمونه درست آن در قسمت «جواب» مقایسه و تصحیح کنید.

  • جملات داده شده را همانند نمونه و با توجه به کلمات داخل پرانتز تغییر داده و بازنویسی کنید.

التلمیذُ یعود إلی بیته راکباً. (مثنی مذکر)

التلمیذان یعودان ألی بیتهما راکباً.

سوال۱: شاهد التلمیذ سارقاً یطارده ضابطٌ. (مثنی مونث)

جواب

جواب: شاهدتْ التلمیذتان سارقَینِ تطاردانه ضابطتان.

سوال۲: ینظر الطفل إلی سمکه و یفرح بها. (مثنی مذکر)

جواب

جواب: ینظر الطفلان إلی سمکیْهما و یفرحان بها. (در اینجا چون سمک جمع غیر عاقل از ضمیر ها، برای مفرد مونث استفاده می‌کنیم.)

سوال۳: البنات الصغیرات یذهبنَ إلی الحدیقة و یلعبنَ هناک. (للغائبتین- مثنی مونث غائب)

جواب

جواب: البنتان الصغیران یذهبان إلی الحدیقة و یلعبان هنا.

سوال۴: دخل التلمیذُ الصفَ و إستآذن معلمه للجلوس. (للغائبین - مثنی مذکر غائب)

جواب

جواب: دخل التلمیذان الصفَ و إستأذن معلمهما للجلوس.

سوال۵: رجع الولد من الجامعة و سلَّمَ علی والدته. (مثنی مذکر)

جواب

جواب: رجع الولدان من الجامعة و سلَّما علی والدتهما.

سوال۶: وضعتِ التلمیذة کتابها في المحفظة و ذهبت إلی مدرستها. (مثنی مونث)

جواب

جواب: وضعت التلمیذتان کتابهما في المحفظة و ذهبتا إلی مدرستهما.

سوال۷: تلعب البنت في الحدیقة العامة فرحةً مسرورةً. (مثنی مونث)

جواب

جواب: تلعبُ البنتان في الحدیقة العامة فرحتین، مسرورتین.

جمع‌بندی

در این آموزش از مجله فرادرس، با مثنی در عربی آشنا شدیم و روش ساخت آن را برای ضمیر، اسم و فعل بیان کردیم. همچنین، مثال‌های متنوعی را از مثنی در عربی بررسی کردیم.

بر اساس رای ۴۴ نفر
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
اگر بازخوردی درباره این مطلب دارید یا پرسشی دارید که بدون پاسخ مانده است، آن را از طریق بخش نظرات مطرح کنید.
منابع:
مجله فرادرس
۱ دیدگاه برای «مثنی در عربی چیست؟ — به زبان ساده + مثال و تمرین»

ممنون از اطلاعات مفید تان

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *