قالب بحر طویل چیست؟ – به زبان ساده + مثال و تمرین

با جمع بتان صحبت سنگین چه خوش آید
در گلشن زیبا
در کاسه زر، باده رنگین چه خوش آید
همچون گل رعنا
گر یار ز رخ پرده برانداخته باشد
از غایت لطفش
جان باختن از عاشق مسکین چه خوش آید
در وقت تماشا
...
(ابن یمین)

شاهد آن نیست که مویی و میانی دارد
بنده طلعت آن باش که آنی دارد
شیوه حور و پری گرچه لطیف است ولی
خوبی آن است و لطافت که فلانی دارد
چشمه چشم مرا ای گل خندان دریاب
که به امید تو خوش آب روانی دارد
...
(حافظ)

گر که داری خرد و هوش
شب و روز همی کوش
پی عیش و پی نوش
مکش آه و مزن جوش
مشو در هم و مغشوش
بکن پند مرا گوش
مکن هیچ فراموش
که گر میل تو آن است که باشی به کنار از غم و با عیش و خوشی همدم و حال تو شود خرم و لذت بری از عالم ایجاد
ز چیزی که خدا داد
مکن ناله و فریاد و مگو کاین غلط افتاد و بدین شکل روا نیست
...
(ابوالقاسم حالت)

چون روزی و عمر بیش و کم نتوان کرد
دل را به کم و بیش دژم نتوان کرد
کار من و تو چنان‌که رای من و توست
از موم به دست خویش هم نتوان کرد
(خیام)

بحر طویل قالبی شعری است که طول مصرا‌ع‌های آن با هم برابر نیست و قافیه نیز در مصراع‌های آن رعایت نمی‌شود.

بحر طویل قالبی شعری است که مصراع‌های آن از تکرار رکن عروضی «فعلاتن» ساخته می‌شوند اما هر مصراع آن ممکن است در تعداد تکرار این رکن عروضی، با مصراع‌های دیگر آن متفاوت باشد.

بحر طویل یکی از قالب‌های کهن شعری است که هرکدام از مصراع‌های آن با تکرار یکی از ارکان عروضی سروده می‌‌شود و قافیه نیز در آن ضروری نیست.

بحر طویل قالبی شعری است که مصراع‌های آن از تکرار یک رکن عروضی ساخته می‌شوند اما میزان تکرار این رکن عروضی در همه مصراع‌های آن با هم برابر نیست بنابراین طول مصراع‌های آن نیز با هم برابر نیست.

تا همه ما در پاییز
در گل‌های داوودی غرق نشدیم
تند پارو بزن
درد می‌آید و می‌رود
اما
پاییز پشت پنجره
استوار ایستاده است
تند پارو بزن
تا عمر به پایان نرسیده است
به خانه برویم، سرد است
(احمدرضا احمدزاده)

داشت یک مرد کشاورز نیکوسیرت و آزاده و خوش طینت و افتاده
و از رنگ رو ریا ساده
دو تا گاو نر و ماده
توی مزرعه آماده
و آن گاو نر از صبح سحر تا سر شب بود پی این که زمین را بزند شخم
که ریزند در آن تخم
و بکارند جو و گندم و ماش و عدس و لپه و آماده شود بهر سر سفره محلوق خدا، قوت و غذایی.
(حالت)

گفت راندم پیشتر من نیکبخت
باز شد آن هفت جمله یک درخت
هفت می‌شد فرد می‌شد هر دمی
من چه سان می‌گشتم از حیرت همی
بعد از آن دیدم درختان در نماز
صف کشیده چون جماعت کرده ساز
(مولوی)

بدان که چون سفاین و مراکب دریای عالم صورت را از سفینه مختصر که آن را زورق خوانند چاره نیست که ردی و حریف او باشد تا بدان حوایج او منقضی گردد.
و اگر سفینه بزرگ از هبوب ریاح مختلفه در معرض آسیبی افتد یا از آن گران‌باری به طرفی جنبد بدان سفینه خرد رعایت مصلحتی نمایند و تخفیف را از آن کاهند و در این افزایند.
(سعدی)

گفتیم آرزو شد او را که شما را ببیند و می‌گفت که می‌خواهم خداوندگار را بدیدمی.
خداوندگار فرمود که خداوندگار را این ساعت نبیند به حقیقت.
زیرا آنچ او آرزو می‌برد که خداوندگار را ببینم، آن نقاب خداوندگار بود.
خداوندگار را این ساعت بی‌نقاب نبیند
و همچنین همه آرزو‌ها و مهرها و محبت‌ها و شفقت‌ها که خلق دارند،
بر انواع چیزها به پدر و مادر و دوستان و آسمان‌ها و زمین‌ها و باغ‌ها و ایوان‌ها
و علم‌ها و عمل‌ها و طعام‌ها و شراب‌ها
همه آرزوی حق دارند و آن چیزها جمله نقاب‌هاست.
(مولوی)

کاروان آمد و دلخواه به همراهش نیست
با این دل این قصه نگویم که به دلخواهش نیست
کاروان آمد و از یوسف من نیست خبر
این چه راهیست که بیرون شدن از چاهش نیست
ماه من نیست در این قافله راهش ندهید
کاروان بار نبندد شب اگر ماهش نیست
(شهریار)

اول آنکه ابتدای کارها به نام خدای تعالی کند
و یاری از او خواهد
و سخن اندیشه گوید
و سرّ دل با هر کس در میان ننهد
و تواضع پیشه گیرد
و روی از سخن ارباب مهمات نگرداند
و رعیت بر خود نیازارد
و قطع دزدان و قصاص خونیان به شفاعت فرونگذارد
و با خصم قوی درنپیچد
و بر ضعیف، ستمکاری روا ندارد.
(سعدی)

روز آدینه گروهی ز جوانان قدم از شهر پی گشت نهادند
به هامون و در و دشت و فتادند
از این کوه به آن کوه و از این دره به آن دره
و کم کم وسط روز
که خورشید دل‌افروز
چنان آتش جان‌سوز
شد از شدت گرما عرق از پیکرشان گشت سرازیر و فتادند به تاب و تب و شد طاقتشان طاق
همه خسته و فرسوده
سراپا عرق‌آلوده
نه جایی خنک و سایه که قدری بنشینند
مگر آتش گرما بنشانند
و عرق از سر و گردن بفشانند
نه پایی که ز نو راه بپویند
و به یک دهکده خود را برسانند
(حالت)

ای نگارین چون تو از خوبان کجاست
نیست کس را آنچه از گیتی تراست
قد و روی و زلف، سرو و ماه مشک
مشک، پیچان، ماه، تابان، سرو، راست
تا مرا مهر تو اندر دل نشست
از دل من بیش مهر کس نخاست
(مسعود سعد سلمان)

جانا دلم به عشق گرفتار می‌کنی
جان مرا نشانه تیمار می‌کنی
بس اندکست میل تو سوی وفا و لیک
اندر جفا تکلف بسیار می‌کنی
...
آن کس که در حمایت خوارزمشاه نیست
از جور حادثات جهان در پناه نیست
یار از وفا برید، ندانم چه اوفتاد؟
راه جفا گزید ندانم چه اوفتاد؟
در ما نگاه می‌کند آنکه روز و شب
جز روی ما ندید ندانم چه اوفتاد
...
شاهی که خصم ملک ز مردیش عاجز است
خورشید خسروان جهان شاه اتسزست
...
(رشیدالدین وطواط)

زین پیش نهان چند توان داشتن ‌آخر
دل در غم هجران
دانم که سرایت کند این درد نگارا
یک روز به جایی
در ظلمت اسکندرم از حسرت لعلت
ماننده خواجو
لیکن چه کنم چون نبود مملکت دارا
در خورد گدایی
(خواجوی کرمانی)

ما مست شراب جان‌فزاییم
سرخوش ز می گره‌گشاییم
در کنج شرابخانه گنجی است
ما طالب گنج کنج‌هاییم
...
ما صوفی صفه صفاییم
بی‌خود ز خودیم و از خداییم
ساقی سخن از می مغان گفت
دل چون بشنید ترک جان گفت
یک جرعه می و هزار معنی
از عشق به گوش عاشقان گفت
...
ما صوفی صفه صفاییم
بی‌خود ز خودیم و از خداییم
...
(عطار)

...
گر حکیمی مرده‌ای را زنده سازد این‌چنین
بهر او تکریم و تعظیم است در روی زمین
بهر فردوسی چه باید کرد کاو از کار خویش
یعنی از نیروی طبع و معجز گفتار خویش
مرده فرزندان چندین قرن ایران زنده کرد
از لب آموی تا دریای عمان زنده کرد
(میرزاده عشقی)

با آن که دلم از غم هجرت خون است
شادی به غم توام ز غم افزون است
اندیشه کنم هر شب و گویم یا رب
هجرانش چنین است، وصالش چون است؟
(رودکی)

من گفت نیارم که تو ماهی صنما
روشن به تو گشت ماه و ماهی صنما
من شاه جهان مرا تو شاهی صنما
فرمانت روا بهر چه خواهی صنما
(عنصری)

هر لاله آتشین دل سوخته‌ای است
هر شعله برق، جان افروخته‌ای است
نرگس که ز بار غم سر افکنده به زیر
بیننده چشم از جهان دوخته‌ای است
(رهی معیری)

بحر طویل در واقع، نوعی نثر است و نمی‌توانیم آن را شعر محسوب کنیم زیرا تنها تفاوت آن با نثر، این است که در پایان جمله‌های خود، قافیه دارد.

بحر طویل در مضمون دارای محدودیت است و شاعران فقط برای سرودن مضامین مدحی می‌توانند از این قالب استفاده کنند.

بحر طویل یکی از قالب‌های کهن شعر فارسی است و منحصر به قرن‌های پنجم تا هفتم هجری قمری است و در دوره‌ها و سبک‌های معاصر، رواجی نداشته است.

بحر طویل قالبی شعری با مصراع‌های نامساوی است که دارای وزن عروضی اما وزن عروضی آن با وزن عروضی قالب‌های معمول و کهن شعر فارسی متفاوت است.

من این پیری جوانی را نخواهم
بمیرم زندگانی را نخواهم
چو نام نیک باشد، زندگی چیست؟
چو باقی هست، فانی را نخواهم
(میرزاده عشقی)

شد عاشق حسن خود و می‌جست به صد زار
یاری که تو دانی
در هیأت مجنون به جهان نام برآورد
دیوانه و عاشق
در صورت لیلی کند اسمی دگر اظهار
معشوقه جانی
خواهی که نماید به تو آن فتنه دوران
رخساره چون ماه
بردار ز خود عاقبت این پرده پندار
گر زانکه توانی
(اسیری لاهیجی)

...
روزی آن مرد شد از زحمت خود خسته
و آسوده و وارسته
به کنجی شد و آهسته بیفتاد
و بسی فارغ و آزاد بخوابید
و رخ از کار بتابید
و ز هر سوی بغلتید
و ز بس خسته و بی‌حال و کسل بود
بسی زود
فرو رفت به خواب خوش و سر داد
به دنیای فراموشی و بیهوشی و غفلت تن و جان را
...
(ابوالقاسم حالت)

آمد بهار خرم با رنگ و بوی طیب
با صد هزار نزهت و آرایش عجیب
شاید که مرد پیر بدین گه شود جوان
گیتی بدیل یافت شباب از پی مشیب
چرخ بزرگوار یکی لشکری بکرد
لشکرْش ابر تیره و باد صبا، نقیب
(رودکی)

من امشب تا سحر خوابم نخواهم برد
همه اندیشه‌ام اندیشه فرداست
وجودم از تمنای تو سرشار است
زمان در بستر شب خواب و بیدار  است
هوا آرام
شب خاموش
راه آسمان‌ها باز
خیالم چون کبوترهای وحشی می‌کند پرواز
رود آنجا که می‌یافتند کولی‌های جادو گیسوی شب را
(فریدون مشیری)

گشت شاگرد پریشان
و از آن کار پشیمان
و سراسیمه و حیران
و نفهمید که بقال
در آن حال
چرا گشته غضبناک، چرا سخت به خشم آمده؟
بهر چه کشد عربده؟
ناچار بدو گفت که: «آخر من بدبخت به مهمانی مشد احمد همسایه خود امشب شده‌ام دعوت و ترسم که بدان اغذیه مسموم کند پاک من بی‌سر و پا را!»
(حالت)

آن کیست که سرمست به بازار برآمد
آن جان جهان است
صد بار فرو رفت و دگر بار برآمد
تا هست چنان است
خورشید در آیینه مه کرد نگاهی
آن نور پدید است
در دور قدم آن مه انوار برآمد
بنگر که عیان است
(شاه نعمت‌الله ولی)

قایقی  خواهم ساخت
خواهم انداخت به آب
دور خواهم شد از این خاک غریب
که در آن هیچ‌کسی نیست که در بیشه عشق
قهرمانان را بیدار کند
قایق از نور تهی
و دل از آرزوی مروارید
همچنان خواهم راند
نه به آبی‌ها دل خواهم بست
نه به دریا
پریانی که سر از آب به در می‌آرند
و در آن تابش تنهایی ماهی‌گیران
می‌فشانند فسون از سر گیسوهاشان
(سهراب سپهری)

و اندرون خود با با حق و خلق راست گرداند و خواب نکند تا حساب نفس خود نکند که آن روز از او چه صادر شده است تا اگر نیکی نکرده باشد توبه کند و پشیمان شود و نفس خود را سرزنش کند و بر خود غرامتی نهد به خلاف آنکه کرده باشد و به نیکی بکوشد.
واندازه کارها نگاه دارد، نیکمردی کند نه چندان که بدان چیره گردند و بخشندگی کند نه چندان که دستگاه ضعیف شود، خزینه نگاه دارد نه چندان حاشیت و لشکری سختی برند، خشم گیرد نه چندان که مردم از آن متنفر شوند و بازی کند نه چندان که هیبتش برود. جایی رود قوت از خدای تعالی خواهد و به زور خود کفایت نکند. عهده ملک‌داری کاری عظیم است بیدار و هشیار باید بودن و به لهو و طرب مشغول بودن همه وقتی نشاید.
(سعدی)

مرد بگرفت از او پول و نهادش کف دست خود و هی دست جلو برد و عقب برد و به صد عشوه و اطوار لب خویش بجنباند و سر خویش تکان داد. سپس دست چو بگشود یکی لیره در آن بود که بس خرم و خشنود بدان عده نشان داد که استادی خود بر همه اثبات کند، مات کند صاحب آن پنج قران را.
مرد فهمیده و دانا و جهان‌دیده و وارسته که می‌گشت پی فرصت شایسته از آن مرد بپرسید که: «این سکه من بود که بر پول طلا گشته بدل؟» گفت: «بلی» گفت: «پس آن را بنمایید به من لطف که تا نیک ز نزدیک تماشا کنمش.» سکه چو بگرفت بینداخت توی جیب و روان گشت و به وی گفت: «ممنونم از این لطف که کردید مبدل به طلا پول من زار، الهی که خداوند نگیرد ز شما این هنر عالی و پیوسته شود مرحمتش شامل احوال شما تا که به یمن هنر خود برهانید ز افلاس و فلاکت همه خلق جهان را.»

نفس کز گرمگاه سینه می‌آید برون ابری شود تاریک
چو دیوار ایستد در پیش چشمانت
نفس کاین است پس دیگر چه داری چشم
ز چشم دوستان دور یا نزدیک
مسیحای جوانمرد من ای ترسای پیر پیرهن چرکین
هوا بس ناجوانمردانه سرد است... آی
دمت گرم و سرت خوش باد
سلامم را تو پاسخ گوی
در بگشای
منم من، میهمان هر شبت لولی‌وش مغموم
منم من، سنگ تیپاخورده رنجور
منم دشنام پست آفرینش
نغمه ناجور
(مهدی اخوان ثالث)

تمام دست تو روز است
و چهره‌ات گرما
نه سکوت دعوت می‌کند
و نه دیر است
دیگر باید حضور داشت
در روز
در خبر
در رگ
و در مرگ
از عشق
اگر به زبان آمدیم فصلی را باید
برای خود صدا کنیم
تصنیف‌ها را بخوانیم
که دیگر زخم‌هامان بوی بهار گرفت
بمان:
که برگ خانه‌ام را به خواب داده‌ای
فندق بهارم را به باد
و رنگ چشمانم را به آب
(احمدرضا احمدی)