شوک الکتریکی چیست؟ – به زبان ساده

خطرات حرارتی الکتریسیته

چنین تماس ناخواسته‌ای با ولتاژ بالا یک اتصال کوتاه نامیده می‌شود. از آنجا که مقاومت اتصال کوتاه، یعنی $$r$$، بسیار اندک است، توان تلف شده در اتصال کوتاه، یعنی $$P=V^{2}/r$$، بسیار بزرگ خواهد بود. به عنوان مثال، اگر $$V$$ برابر با ۱۲۰ ولت و $$r$$ برابر با $$0.1$$ اهم باشد، توان ۱۴۴ کیلووات خواهد شد که بسیار بیشتر از توان مصرفی یک وسیله خانگی معمولی است. انرژی حرارتی که با این سرعت تحویل داده می‌شود، خیلی سریع دمای مواد اطراف خود را بالا می‌برد و آن‌ها را ذوب می‌کند یا احتمالاً آتش می‌زند.

وقتی جریان بیش از حدی از مدار بگذرد، هریک از این قطعات به صورت خودکار مدار باز می‌کنند. ساخت فیوزها و مداشکن‌ها برای ولتاژها و جریان‌های خانگی معمولی نسبتاً ساده است، اما برای ولتاژها و جریان‌های بزرگ مسائل خاصی وجود دارد که باید آن‌ها را در نظر گرفت. به عنوان مثال، هنگامی که یک مدارشکن در حال قطع جریان برق ولتاژ بالا باشد، ممکن است یک جرقه به وجود بیاید و به اطراف نفوذ کند که موجب یونیزه شدن هوا شود و امکان تداوم برقراری جریان را ایجاد فراهم آورد.

مدارشکن‌های بزرگ موجود در سیستم‌های توزیع برق از گاز عایق استفاده می‌کنند و حتی از جت‌های گاز برای منفجر کردن چنین جرقه‌هایی بهره می‌برند. در اینجا برق AC از DC مطمئن‌تر است، زیرا جریان متناوب ۱۲۰ بار در هر ثانیه صفر می‌شود و فرصتی سریع برای اطفاء این قوس‌ها فراهم می‌کند.

خطرات شوک الکتریکی

فیلم آموزش فیزیک الکتریسیته و مفاهیم کلیدی در فرادرس

کلیک کنید

• مقدار جریان $$I$$
• مسیری که جریان از آن عبور می‌کند.
• مدت زمان شوک
• فرکانس $$f$$ جریان (برای DC فرکانس صفر است)

در جدول زیر اثرات شوک الکتریکی به عنوان تابعی از جریان برای یک شوک تصادفی معمولی آورده شده است. این اثرات برای شوكی است كه از بدن عبور می‌كند، مدت زمان آن ۱ ثانیه است و با فرکانس ۶۰ هرتز ایجاد می‌شود.

به دلیل آنکه بخش اعظمی از بدن انسان را آب تشکیل می‌دهد، رسانای تقریباً خوبی است. با توجه به اینکه جریان‌های بزرگ از بخش‌هایی عبور می‌کنند که مقاومت پایینی دارند، جریان‌های الکتریکی ترجیحاً از مسیرهایی در بدن انسان عبور می‌کنند که حداقل مقاومت مستقیم را در گذر به زمین داشته باشند. زمین یک چاه الکترون طبیعی است. پوشیدن کفش‌های عایق که در بسیاری از حرفه‌ها الزامی است، با ایجاد مقاومت زیاد در مسیر، از حرکت الکترون‌ها جلوگیری می‌کند. هر زمان که با ابزار‌های توان بالایی مانند مته یا در موقعیت‌های پرخطر کار می‌کنید، مطمئن شوید که مسیری برای عبور جریان (به ویژه از قلب) ایجاد نمی‌شود.

جریان‌های بسیار کم، بدون ضرر از بدن عبور می‌کنند. این چیزی است که به کرات و بدون اطلاع ما رخ می‌دهد. آستانه احساس جریان تنها ۱ میلی‌آمپر است. جریان‌های کمتر از ۵ میلی‌آمپر، با اینکه ناخوشایند هستند، اما ضرری ندارند. بسیاری از قوانین ایمنی، جریان حداکثر ۵ میلی‌آمپر را به عنوان شوک الکتریکی مجاز می‌دانند. در محدوده ۱۰ تا ۲۰ میلی‌آمپر و بزرگ‌تر از آن، جریان می‌تواند انقباضات عضلانی پایدار را که تکانه‌های عصبی منظم انجام می‌دهند، تحریک کند. بعضی اوقات مردم می‌گویند که در اثر شوک الکتریکی به اتاق برخورد کرده‌اند، اما در واقع، اتفاقی که افتاده این است که عضلات خاصی منقبض شده‌اند و به شکلی که انتخاب خودشان نیست تحریک شده‌اند (شکل ۴ (الف)). اثر «نمی‌توانم رها شوم» ترسناک‌تر و به طور بالقوه خطرناک‌تر است (شکل ۴ (ب)).

ماهیچه‌هایی که انگشتان را جمع می‌کنند، قوی‌تر از آ‌ن‌هایی هستند که آن‌ها را باز می‌کنند، بنابراین دست به طور غیرمستقیم روی سیم بسته می‌شود و باعث شوکه شدن آن خواهد شد. این امر می‌تواند شوک را به طور نامحدود طولانی کند. همچنین می‌تواند برای شخصی که قصد نجات قربانی را دارد خطرناک باشد، زیرا ممکن است دست نجات‌دهنده نزدیک مچ دست قربانی باشد. معمولاً بهترین راه برای کمک به قربانی این است که ابتدا با یک ضربه محکم از طریق یک عایق او را از سیم جدا کنید. نرده‌های برقی مدرن، که در محوطه‌های نگهداری حیوانات مورد استفاده قرار می‌گیرند، به صورت پالس روشن و خاموش می‌شوند تا افرادی که آن‌ها را لمس می‌کنند، آزاد شوند.

جریان‌های بزرگ ممکن است قلب را تحت تأثیر قرار دهند. بدین صورت که الگوهای الکتریکی قلب ممکن است مختل شود، به طوری که در شرایطی به نام «فیبریلاسیون بطنی» به طور نامنظم و ناکارآمد بتپد. این وضعیت اغلب پس از شوک طولانی می‌شود و به دلیل کمبود گردش خون کشنده است. آستانه فیبریلاسیون بطنی بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ میلی‌آمپر است. در حدود ۳۰۰ میلی‌آمپر و بالاتر، این شوک بسته به چگالی جریان ممکن است باعث سوختگی شود و هرچه چگالی بیشتر باشد، احتمال سوختگی بیشتر است.

جریان‌های بسیار زیاد باعث می‌شوند که قلب و دیافراگم در مدت زمان شوک منقبض شوند. در این صورت، قلب و تنفس متوقف خواهند شد. جالب است که هر دو اغلب به دنبال شوک به حالت عادی برمی‌گردند و الگوهای الکتریکی روی قلب کاملاً پاک می‌شوند، به گونه‌ای که قلب می‌تواند با ضربان عادی شروع کند. این برخلاف اختلال دائمی ناشی از جریان‌های کوچک‌تر است که می‌توانند قلب را در فیبریداسیون بطنی قرار دهند. حالت دوم چیزی مثل نوشتن روی صفحه سیاه است، در حالی که اولی آن را کاملاً پاک می‌کند.

جریان عامل اصلی تعیین کننده شدت شوک است (با فرض اینکه شرایط دیگر مانند مسیر، طول مدت و فرکانس ثابت باشد). هرچه ولتاژ بزرگ‌تر باشد، شوک خطرناک‌تر است، اما از آنجا که $$I = V/R$$، شدت شوک به ترکیبی از ولتاژ و مقاومت بستگی دارد. به عنوان مثال، فردی با پوست خشک، تقریباً ۲۰۰ کیلواهم مقاومت دارد. اگر او با ۱۲۰ ولت AC تماس پیدا کند، جریان بدون ضرر $$I = (120\; \mathrm{ V })/(200\; \mathrm {k} \Omega) = 0.6\; \mathrm {mA}$$ از بدنش عبور می‌کند. همان شخص اگر بدنش خیس باشد، ممکن است مقاومت ۱۰ کیلو اهم داشته و همین ۱۲۰ ولت، جریان ۱۲ میلی‌آمپر را تولید ‌کند که بالاتر از آستانه «نمی‌توانم رها شوم» بوده و به طور بالقوه خطرناک است.

بیشترِ مقاومت بدن در پوست خشک آن است. هنگام مرطوب شدن، نمک‌ به شکل یون در می‌آید و مقاومت را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد. داخل بدن به دلیل داشتن محلول‌های یونی و مایعات موجود در آن، از مقاومت بسیار کمتری نسبت به پوست خشک برخوردار است. اگر مقاومت پوستی با چیزی مانند تزریق داخل وریدی، کاتتر، یا پیس‌میکر از بین برود، فرد به میکروشوک حساس می‌شود. در این شرایط، جریان‌ها در حدود $$\frac {1}{1000}$$ موارد ذکر شده در جدول فوق اثرات مشابهی ایجاد می‌کنند. در حین جراحی قلب باز، از جریان‌هایی به اندازه ۲۰ میکروآمپر می‌توان استفاده کرد. الزامات شدید ایمنی برقی در بیمارستان‌ها، به ویژه در عمل جراحی و مراقبت‌های ویژه، مربوط به بیمار حساس به میکروشوک بوده که به طور مضاعف از بین رفته است. شکاف در پوست باعث کاهش مقاومت شده است و بنابراین ولتاژ مشابه باعث ایجاد جریان بیشتر می‌شود و اثر بیشتری دارد.

بدن نسبت به برق DC کمی حساس‌تر بوده و این برخلاف ادعاهای ادیسون است که معتقد بود AC خطرات بیشتری دارد. در فرکانس‌های بالاتر، بدن به تدریج نسبت به هرگونه تأثیر روی اعصاب حساس‌تر می‌شود. این اثر به حداکثر میزانی مربوط است که اعصاب می‌تواند آتش گرفته یا تحریک شود! در فرکانس‌های بسیار زیاد، جریان الکتریکی فقط بر روی سطح بدن حرکت می‌کند. بنابراین زگیل را می‌توان با جریان فرکانس بسیار بالا سوزاند، بدون اینکه باعث شود قلب متوقف شود. (این کار را در خانه با ولتاژ ۵۰ هرتز انجام ندهید، چون زندگی خود را از دست خواهید داد!) برخی از نمایش‌های جالب الکتریسیته، که در آن، قوس‌های ولتاژ بالا از طریق هوا و بر روی بدن افراد عبور می‌کنند، از فرکانس‌های بالا و جریان کم بهره می‌برند (شکل ۶ را ببینید).

سیستم‌ها و تجهیزات ایمنی

شکل ۷ (الف) طرحواره یک مدار ساده را بدون ایمنی نشان می‌دهد. البته این مدار آن چیزی را که در عمل توزیع می‌کند، نشان نمی‌دهد. سیم‌کشی مدرن خانگی و صنعتی به یک سیستم سه‌سیمه نیاز دارد که در شکل ۷ (ب) نشان داده شده است و الزامات ایمنی در آن رعایت شده است.

ابتدا از مدارشکن (یا فیوز) برای جلوگیری از اضافه بار حرارتی استفاده شده است. تدبیر حفاظتی دوم مربوط یک وسیله الکتریکی مانند توستر یا یخچال است. ویژگی ایمنی این مورد این است که مانع از تماس شخص با سیم‌های در معرض برق با مدار می‌شود و به جلوگیری از شوک کمک می‌کند.

سه اتصال به زمین وجود دارد که در شکل ۷ (ب) نشان داده شده است. می‌دانیم که اتصال زمین یک مسیر مستقیم با مقاومت کم به زمین است. دو اتصال زمین روی سیم خنثی آن را وادار می‌کند تا در وضعیت صفر ولت نسبت به زمین باشد و به این سیم نام خود را می‌دهد. بنابراین این سیم برای لمس کردن ایمن است؛ حتی اگر عایق آن که معمولاً سفید است، وجود نداشته باشد. سیم خنثی مسیر بازگشتی است که جریان را برای تکمیل مدار دنبال می‌کند. علاوه بر این، دو اتصال زمین برای تکمیل مدار یک مسیر جایگزین از طریق زمین (یک هادی خوب) تأمین می‌کنند. اتصال زمین نزدیک به منبع انرژی می‌تواند در محل تأمین کننده وجود داشته باشد، در حالی که دیگری در محل مصرف کننده است. سومین مورد مربوط به دستگاه از طریق سیم زمین سبز است که باید در صفر ولت قرار بگیرد. سیم گرم (دارای جریان) ولتاژ و جریان وسیله برقی را تأمین می‌کند. شکل ۸ یک نسخه تصویری از نحوه اتصال سیستم سه سیم از طریق سه شاخه به یک دستگاه را نشان می‌دهد.

پلاستیک عایق‌بندی شده برای شناسایی سیم‌های گرم (درای جریان)، خنثی و زمین دارای کد رنگی است، اما این کدها در کشورهای مختلف متفاوت هستند. تعیین کد رنگ در منطقه‌ای که زندگی می‌کنید، ضروری است. گاهی از روکش‌های راه‌راه برای کسانی که کوررنگی دارند، استفاده می‌شود.

زمین کردن محفظه وسیله الکتریکی، بیش از یک مشکل را حل می‌کند. ساده‌ترین مشکل عایق فرسوده روی سیم گرم است که به آن اجازه می‌دهد تا با بدنه تماس پیدا کند. این مورد در شکل ۹ نشان داده شده است. در صورت عدم وجود اتصال زمین، شوک شدید امکان‌پذیر است. این خصوصاً در آشپزخانه خطرناک است، زیرا اتصال از زمین از طریق آب روی زمین یا شیر آب وجود دارد.

جمع‌بندی

در این آموزش یاد گرفتیم که دو نوع خطر ناشی از الکتریسیته وجود دارد. این دو خطر گرمایی (توان بیش از حد) و شوک (جریان گذرنده از بدن) هستند. همچنین دیدیم که شدت شوک الکتریکی ناشی از جریان، به مقدار جریان، مسیر، مدت زمان و فرکانس AC بستگی دارد. علاوه بر این، جدول خطرات شوک الکتریکی را به عنوان تابعی از جریان ارائه کردیم و در پایان، با مدارهای محافظت در برابر شوک الکتریکی آشنا شدیم.