بیماری لایم چیست؟ – از تشخیص تا درمان – به زبان ساده

بیماری لایم چیست؟

فیلم آموزش میکروبیولوژی پزشکی در فرادرس

کلیک کنید

بیماری لایم اغلب توسط باکتری «بورلیا بورگدورفری» (Borrelia burgdorferi) و به ندرت توسط «بورلیا مایونی» (Borrelia mayonii) ایجاد می‌شود. بیماری لایم توسط گزش کنه‌های آلوده از جنس «ایکسودس» (Ixodes) به انسان منتقل می‌شود. در ایالات متحده، کنه‌های نگران‌کننده معمولاً از نوع «ایکسودس اِسکاپولاریس» (Ixodes scapularis) هستند و باید حداقل 36 ساعت قبل از انتشار باکتری در بدن، فرد به مراکز درمانی مراجعه کند. در اروپا گزش کنه گونه «ایکسودس ریسینوس» (Ixodes ricinus) ممکن است باکتری‌ها را سریع‌تر پخش کند. کنه‌هایی که بیماری لایم را منتقل می‌کنند، می‌توانند گاهاً سایر بیماری های منتقله از طریق کنه را نیز به میزبان منتقل کنند.

علائم بیماری لایم چیست؟

بیماری لایم می‌تواند چندین سیستم را در بدن تحت تأثیر قرار داده و طیف وسیعی از علائم را ایجاد کند. همه افراد مبتلا به بیماری لایم همه علامت‌های آن را ندارند و بسیاری از علائم فقط مختص بیماری لایم نیستند بلکه می‌توانند در سایر بیماری‌ها نیز بروز کنند. دوره کمون (از زمان پخش شدن عفونت تا شروع علائم آن) معمولاً یک تا دو هفته است، اما ممکن است بسیار کوتاه‌تر (روزها) یا بسیار طولانی‌تر (ماه‌ها تا سال‌ها) باشد. ممکن است عفونت بدون علائم نیز رخ دهد اما این حالت در مورد این بیماری نادر است.

علائم پوستی بیماری لایم

عفونت موضعی اولیه می‌تواند زمانی اتفاق بیفتد که هنوز عامل عفونی در بدن پخش نشده باشد. در این مرحله فقط محلی که برای اولین بار، ناقل با پوست تماس پیدا کرده است، تحت تأثیر قرار می‌گیرد. علامت‌های اولیه حدود 80 درصد از عفونت‌های لایم، «بثورات اریتم مهاجر» (EM) در محل گزش کنه است که اغلب در نزدیکی چین‌های پوستی مانند زیر بغل، کشاله ران یا پشت زانو، روی تنه، زیر بند لباس، یا در مو، گوش یا گردن کودکان رخ می‌دهند. بیشتر افرادی که آلوده می‌شوند، مشاهده کنه یا احساس گزش آن را به یاد نمی‌آورند.

• بثورات پس از تأخیر 3 تا 30 روزه در محل گزش کنه شروع می‌شوند (میانگین حدود 7 روز است).
• بثورات در عرض چندین روز به تدریج گسترش می‌یابند و قطر آن به 30 سانتی‌متر یا بیشتر می‌رسند.
• فرد ممکن است با لمس بثورات احساس گرما کند اما به ندرت دچار خارش یا درد می‌شود.
• بثورات ممکن است در هر ناحیه از بدن ظاهر شوند.
• تب، لرز، سردرد، خستگی، دردهای عضلانی و مفصلی و تورم غدد لنفاوی ممکن است در غیاب بثورات رخ دهند.

علائم انتشار عفونت بیماری لایم

در کودکان، ممکن است همراه با نوریت جمجمه، از دست دادن بینایی جزئی نیز رخ دهد. وقتی این نوع التهاب اعصاب به دلیل لایم باشد، به طور معمول باعث فلج صورت می‌شود و در یک یا دو طرف صورت پلک زدن، لبخند زدن و جویدن را مختل می‌کند. همچنین ممکن است باعث اختلال در دید و دوبینی متناوب شود. رادیکولوپاتی لایم نوعی التهاب در ریشه‌های عصب نخاعی است که اغلب باعث درد و ضعف، بی حسی یا تغییر حس‌ها در نواحی بدن می‌شود و پیام عصبی آن‌ها توسط اعصاب متصل به ریشه‌هایِ عصبِ آسیب‌دیده اندام‌ها یا بخشی از تنه منتقل می‌شوند.

علائم آرتریت لایم مزمن

علل بیماری لایم

بیماری لایم توسط اسپیروکت‌ها (باکتری‌های مارپیچی) از جنس بورلیا ایجاد می‌شود. اسپیروکت‌ها توسط پپتیدو‌گلیکان و غشای خارجی مشابه باکتری‌های گرم منفی احاطه شده‌اند و دارای تاژک هستند. گونه‌های مربوط به بورلیای بیماری لایم در مجموع به «بورلیا بورگدورفری سنسو لاتو» (Borrelia burgdorferi sensu lato) شناخته شده و تنوع ژنتیکی زیادی را نشان می‌دهند. این گروه از باکتری‌ها از 21 گونه نزدیک به هم تشکیل شده‌اند، اما فقط چهار گونه از آن‌ها به وضوح باعث بیماری لایم می‌شوند که شامل موارد زیر هستند:

• «بورلیا مایونی» (B. mayonii) که در آمریکای شمالی یافت می‌شود.
• «بورلیا بورگدورفری سنسو استریکتو» (B. burgdorferi sensu stricto) که گونه غالب در آمریکای شمالی بوده اما در اروپا نیز وجود دارد.
• و گونه‌های «بورلیا افزِلی» (B. afzelii) و «بورلیا گارینی» (B. garinii) که هر دو در اروپا و آسیا غالب هستند.

انتقال بیماری لایم چگونه است؟

بیماری لایم به عنوان یک بیماری مشترک بین انسان و دام شناخته می‌شود، زیرا از طریق یک منبع طبیعی در میان پستانداران کوچک و پرندگان، توسط کنه‌هایی که از هر دو گروه میزبان تغذیه می‌کنند به انسان منتقل می‌شود. کنه‌های سخت‌پوست از جنس «ایکسودس» (Ixodes) ناقل‌های اصلی بیماری لایم هستند، این کنه‌ها همچنین ناقل بیماری‌های انگلی دیگر نیز هستند.

فیلم آموزش انگل‌ شناسی ۲ در فرادرس

کلیک کنید

بیشتر عفونت‌ها به دلیل گزش کنه نابالغ ایجاد می‌شوند، زیرا این کنه‌های نابالغ بسیار کوچک هستند و ممکن است برای مدت زمان طولانی بدون اینکه شناسایی شوند از بدن میزبان تغذیه کنند. کنه‌های نابالغ به طور کلی به اندازه یک دانه خشخاش و گاهی اوقات با سر تیره و بدنی شفاف هستند، اما گاهی ممکن است ظاهری تیره‌تر داشته باشند.

گزش کنه به دلیل کوچک بودن این جاندار در مرحله بلوغ نارس آن و همچنین ترشحات کنه که باعث می‌شود میزبان، احساس خارش یا درد ناشی از گزش نداشته باشد، معمولاً مورد توجه قرار نمی‌گیرد. در ساحل غربی ایالات متحده، ناقل اصلی بیماری لایم، «کنه پا سیاه» (Ixodes pacificus) است. تمایل این گونه کنه‌ها برای تغذیه از گونه‌های میزبانی مانند مانند مارمولک نرده غربی که به عفونت بورلیا مقاوم هستند، به نظر می‌رسد انتقال بیماری لایم را در غرب آمریکا کاهش داده است.

تشخیص بیماری لایم

بیماری لایم بر اساس علائم، یافته‌های فیزیکی عینی مانند بثورات اریتم مهاجر (EM)، فلج صورت یا آرتروز، سابقه احتمال تماس با کنه‌های آلوده و همچنین در صورت لزوم تست‌های آزمایشگاهی تشخیص داده می‌شود. پزشک معمولاً از افرادی که علائم بیماری لایم زودرس را دارند معاینه پوستی بدنی برای وجود بثورات آریتم مهاجر انجام می‌دهد و از آن‌ها سوال می‌کند که آیا بثورات نوع EM طی 1 الی 2 ماه گذشته ظاهر شده است یا خیر. وجود بثورات EM و قرار گرفتن در معرض کنه، (به عنوان مثال، در صورتی که طی ۳۰ روز از زمان بروز بثورات پوستی، فرد بیرون از خانه در یک زیستگاه کنه‌ای که لایم در آن معمول است، رفت و آمد کرده باشد) تشخیص لایم را توسط پزشک قطعی خواهد کرد. به صورت کلی هیچ تست آزماشگاهی در این شرایط توصیه نمی‌شود.

• علائم و نشانه های بیماری لایم
• احتمال اینکه بیمار در معرض کنه‌های سیاه قرار گرفته باشد
• احتمال وجود بیماری‌های دیگر که علائم مشابهی ایجاد می‌کنند
• نتایج تست‌های آزمایشگاهی

مرکز کنترل و جلوگیری از بیماری‌ها در آمریکا، در حال حاضر یک فرآیند آزمایش دو مرحله‌ای برای بیماری لایم را توصیه می‌کند. انجام هر دو مرحله لازم است و می‌تواند با استفاده از نمونه خون یکسان انجام گیرد. در مرحله اول آزمون حساس «اِلایزا» (ELISA) انجام می‌شود و در صورتی که جواب آن منفی باشد، آزمایش دیگری توصیه نمی‌شود. اما اگر مرحله اول مثبت یا نامشخص باشد (گاهی اوقات جواب آزمایش مبهم نامیده می‌شود)، مرحله دوم که شامل آزمون «وِستِرن بلات» (Western Blot) است باید انجام شود. نتیجه کلی فقط زمانی مثبت است که آزمون اول مثبت (یا مبهم) و آزمون دوم مثبت باشد. نکات مهمی در مورد تشخیص بیماری لایم که باید به آن‌ها توجه شوند شامل موارد زیر هستند:

• بیشتر آزمایشات بیماری لایم برای تشخیص آنتی‌بادی‌های ساخته شده توسط بدن در پاسخ به عفونت طراحی شده‌اند.
• تولید آنتی‌بادی‌ها ممکن است چندین هفته طول بکشد، بنابراین اگر بیمار اخیراً آلوده شده باشد ممکن است جواب آزمایش منفی شود.
• آنتی‌بادی‌ها به طور معمول ماه‌ها یا حتی سال‌ها پس از از بین رفتن عفونت در خون باقی می‌مانند. بنابراین، نمی‌توان صرفاً از این آزمایش برای تعیین درمان بیماری استفاده کرد.
• عفونت با بیماری‌های دیگر، از جمله برخی بیماری‌های قابل انتقال از طریق کنه، یا برخی بیماری‌های ویروسی، باکتریایی یا خودایمنی، می‌تواند منجر به نتایج آزمایش مثبت کاذب شوند.
• برخی از آزمایشات برای بررسی دو نوع ایمونوگلوبولین IgM و IgG انجام می‌گیرند.

تا 30 روز پس از شروع بیماری در فرد، با بررسی آنتی‌بادی‌های IgM یا IgG می‌توان عفونت را تأیید کرد. پس از آن، توصیه می‌شود که فقط آنتی بادی IgG در نظر گرفته شود. اگر پس از گذشت ماه اول از عفونت نتیجه تست IgM مثبت و نتیجه تست IgG منفی شده باشد به طور کلی نشان‌دهنده یک نتیجه مثبت کاذب است. تعداد آنتی‌بادی‌های IgM معمولاً 4 تا 6 ماه پس از عفونت کاهش یافته و قابل تشخیص توسط آزمایش نیستند، در حالی که آنتی‌بادی‌های IgG می‌توانند برای سال‌ها قابل تشخیص باشند، بنابراین اگر بیمار بیش از 30 روز از بیماریش گذشته باشد، در صورت مثبت بودن نتایج تست IgM نباید از آن چشم‌پوشی کرد.

جلوگیری از بیماری لایم

با اجتناب یا کمتر وقت گذراندن در زیستگاه‌های احتمالی کنه و اقدامات احتیاطی هنگام ورود و خروج از این محیط‌ها، می‌توان از گزش کنه جلوگیری کرد. بیشتر عفونت‌های انسانی لایم ناشی از گزش این حشره در فاصله بهار و تابستان است. کنه‌ها مکان‌های مرطوب و سایه‌دار را در زمین‌های جنگلی، بوته‌‌زارها، علف‌‌زارهای بلند و روی برگ‌ها یا توده‌های چوب ترجیح می‌دهند. بیشترین محل‌های حضور کنه‌ها در جنگل‌ها و نی‌زارها بوده و تعداد کمتری از آن‌ها در علف‌زارها وجود دارند. همچنین لارو این حشرات در دیوارهای سنگی و چوبی و کُنده‌های قطع‌شده درختان وجود دارند.

جلوگیری از نفوذ کنه بیماری لایم

گزش کنه در اطراف محل زندگی شامل کار در حیاط و محیط‌های باز، پاکسازی قلم‌مو، باغبانی، بازی در حیاط و ورود سگ‌ها یا گربه‌های خانگی که در مناطق جنگلی یا چمن پرسه می‌زنند، بیشتر دیده شده است. در پارک‌ها، ممکن است گزش کنه هنگام پیاده‌روی یا کمپینگ اتفاق بیفتد. طبق دستور CDC توصیه می‌شود لباس، کفش و وسایل کمپینگ مانند چادر، کوله‌پشتی و کیسه خواب را با محلول «پرمترین» (Permethrin) 0/5 درصد خیسانده یا اسپری کرده و آن‌ها را آویزان کنید تا قبل از استفاده خشک شوند. پرمترین برای انسان بی‌بو و بی‌خطر است اما برای کنه بسیار سمی است. بعد از 10 تا 20 ثانیه حضور کنه روی پارچه حاوی پرمترین، باعث می‌شود کنه‌ها تحریک شده و بمیرند.

بهتر است محل ارتباطی انواع لباس‌ها مانند پیراهن، شلوار و جوراب پوشانده شده و راه ورود کنه نداشته باشند، همچنین اسفاده از لباس‌های رنگ روشن باعث دید بهتر کنه‌ها و جلوگیری از گزش آن‌ها می‌شود. مشخص شده که لباس ارتشی‌ها و کارگران فضای باز در صورت تیمار با پرمترین تعداد موارد گزش را 80 تا 95 درصد کاهش داده است. از پرمترین نباید روی پوست انسان، لباس زیر یا برای حیوانات خانگی مانند گربه‌ها استفاده شود.

جلوگیری از نیش کنه بیماری لایم

«آژانس حفاظت از محیط زیست» (EPA) چندین ماده دافع کنه را برای استفاده روی پوست معرفی کرده است از جمله DEET، «پیکاریدین» (Picaridin)، ​​IR3535 (مشتق آمینو اسید بتا آلانین)، یک ترکیب طبیعی به نام روغن اکالیپتوس لیمویی (OLE) و ماده فعال OLE به نام پارامنتان دیول (PMD). بر خلاف پرمترین که برای لباس استفاده شده و کنه‌ها را می‌کشد، مواد دافع، کنه‌ها را دفع می‌کنند اما از بین نمی‌برند، بلکه فقط برای چند ساعت پس از استفاده از فرد در مقابل نیش کنه محافظت می‌کنند و ممکن است با عرق کردن یا آب شسته شوند.

لباس‌ها را می‌توان به مدت 10 دقیقه در خشک کن داغ قرار داد تا کنه‌ها از بین بروند. دوش گرفتن در اسرع وقت، جستجوی کنه در کل بدن و از بین بردن آن‌ها خطر انتقال بیماری را کاهش می‌دهد. کنه‌های نابالغ به اندازه یک دانه خشخاش هستند، اما یکی دو روز بعد از گاز گرفتن و اتصال آن‌ها به یک شخص، مانند یک تاول خونی کوچک به نظر می‌رسند. مناطق دارای چین و چروک در بدن مانند زیر بغل، کشاله ران‌ها، پشت زانو، ناف شکم، تنه و داخل گوش، گردن و به ویژه موهای کودکان لازم است با دقت بررسی شوند.

جدا کردن کنه لایم از پوست

کنه‌های متصل به پوست باید به سرعت برداشته شوند زیرا خطر عفونت با مدت زمان اتصال کنه افزایش می‌یابد. مرکز جلوگیری از بیماری‌ها در آمریکا توصیه کرده است که یک موچین نوک ریز را بین پوست و کنه قرار دهید، آن را خیلی محکم بگیرید و موچین بسته‌شده را بدون پیچ دادن، تکان خوردن، فشار دادن یا خرد شدن کنه، مستقیماً آن را از روی پوست جدا کنید. پس از برداشتن کنه، در صورت امکان، هر قسمت از کنه موجود در پوست باید با استفاده از موچین برداشته شود.

سپس محل زخم و دست‌ها باید با الکل یا آب و صابون تمیز شوند. کنه را می‌توان با قرار دادن آن در ظرف الکل، کیسه مهر و موم شده، نوار چسب یا فاضلاب از بین برد و هشدار داده شده که از فشار انگشتان برای له کردن کنه استفاده نشود. فرد گزیده شده توسط پشه باید محل و زمان گزش را بنویسد تا در صورت بروز بثورات یا علائم شبیه آنفولانزا در چند هفته بعد، این موضوع را به پزشک اطلاع دهد.

درمان بیماری لایم چیست؟

افرادی که در مراحل اولیه بیماری لایم با آنتی‌بیوتیک مناسب درمان می‌شوند، معمولاً به سرعت و به طور کامل بهبود می‌یابند. تشخیص به موقع و درمان مناسب آنتی‌بیوتیکی بیماری لایم می‌تواند به جلوگیری از ایجاد بیماری لایم مزمن کمک کند. آنتی‌بیوتیک‌ها درمان اصلی این بیماری هستند، روش خاص استفاده از آن‌ها به فرد مبتلا و مرحله بیماری بستگی دارد.

فیلم آموزش آنتی‌بیوتیک‌ها و عوامل ضدمیکروبی در فرادرس

کلیک کنید

برای اکثر افراد مبتلا به عفونت موضعی زودرس، تجویز داکسی‌سایکلین به صورت خوراکی، اغلب به عنوان اولین انتخاب توصیه می‌شود، زیرا علاوه بر باکتری‌های بورلیا برای انواع بیماری‌های دیگر که توسط کنه‌ها منتقل می‌شوند نیز موثر است.

افرادی که داکسی‌سایکلین مصرف می‌کنند باید از قرار گرفتن در معرض آفتاب خودداری کنند زیرا خطر آفتاب‌سوختگی در آن‌ها بیشتر است. گزینه‌های جایگزین داکسی‌سایکلین عبارتند از: آموکسی‌سیلین، سفوروکسیم اکسیل و برای افرادی که تحمل این دو نوع دارو را ندارند بهتر است آزیترومایسین، کلاریترومایسین یا اریترومایسین استفاده شود. این نسخه‌های درمانی ممکن است بسته به سن، سوابق پزشکی، بیماری‌های زمینه‌ای فرد مبتلا، وضعیت بارداری یا آلرژی‌ها تنظیم شوند. در مورد درمان خانگی بیماری لایم بدون مراجعه به مراکز درمانی بهتر است با یک متخصص بیماری‌های عفونی مشورت کنید.

عفونت لایم منتشر شده زودرس یا دیررس، ممکن است باعث ابتلای افراد به بیماری قلبی، آرتریت لایم یا علائم عصبی مانند فلج صورت، رادیکولوپاتی (از کار افتادن برخی از اعصاب حرکتی)، مننژیت (التهاب غشای محافظ مغز و نخاع) یا نوروپاتی محیطی (تحریک اعصاب محیطی) شود. تجویز وریدی سفتریاکسون به عنوان اولین انتخاب در این موارد توصیه می‌شود، سفوتاکسیم و داکسی‌سایکلین به عنوان گزینه‌های بعدی برای این افراد استفاده می‌شوند. عوارض عصبی بیماری لایم ممکن است با داکسی‌سایکلین درمان شود در صورت عدم درمان، دستورالعمل‌ها درمان مجدد با سفتریاکسون تزریقی را توصیه می‌کنند.

چندین ماه پس از درمان آرتریت لایم، اگر تورم مفصل ادامه یابد یا دوباره برگردد، ممکن است دور دوم آنتی‌بیوتیک در نظر گرفته شود. در صورت عدم پاسخ مناسب به آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی، آنتی‌بیوتیک‌های داخل وریدی برای درمان مجدد ترجیح داده می‌شوند. توصیه شده که هیچ دوره درمانی با آنتی‌بیوتیک بیش از ۲۸ روز طول نکشد زیرا بعد از آن تاثیرگذاری خاصی نخواهد داشت و باعث تضعیف سیستم ایمنی بدن خواهد شد. فلج صورت ممکن است بدون درمان برطرف شود اما با این حال، برای جلوگیری از سایر عوارض لایم، درمان آنتی‌بیوتیکی توصیه می‌شود. در مبتلایان به فلج صورت، استفاده مکرر از اشک مصنوعی در زمان‌های بیدار بودن، همراه با پماد و بانداژ و همچنین ضربه زدن ملایم به چشمان بسته هنگام خواب توصیه می‌شود.

افراد مبتلا به آرتریت لایم باید سطح فعالیت بدنی خود را برای جلوگیری از تخریب مفاصل آسیب‌دیده محدود کنند و در صورت لنگیدن باید از عصا استفاده کنند. درد همراه با آرتریت بیماری لایم ممکن است با «داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی» (NSAID) مانند ایبوپروفن و ناپروکسن درمان شود. تزریق مفصلی کورتیکواستروئیدها برای آرتریت لایم که تحت درمان با آنتی‌بیوتیک است توصیه نمی‌شود. علائم آرتریت لایم مقاوم به آنتی‌بیوتیک ممکن است با NSAIDها و «داروهای ضد روماتیسمی اصلاح‌کننده بیماری» (DMARDs) درمان شود. داروهای ضد روماتیسمی باید حتما توسط پزشک تجویز شوند.

سندرم بیماری لایم پس از درمان

اگرچه بیشتر موارد بیماری لایم با یک دوره آنتی‌بیوتیک خوراکی 2 تا 4 هفته قابل درمان است ، اما گاهی اوقات بیماران می‌توانند علائم درد، خستگی یا مشکلات ذهنی داشته باشند که بیش از 6 ماه پس از پایان درمان ادامه یابد، که به این حالت، «سندرم بیماری لایم پس از درمان» (PTLDS) گفته می‌شود. اینکه چرا بعضی از بیماران PTLDS را تجربه می‌کنند مشخص نیست. برخی از کارشناسان بر این باورند که بورلیا بورگدورفری می‌تواند یک پاسخ ایمنی خودکار ایجاد کند که علائمی را نشان می‌دهد که پس از از بین رفتن عفونت ادامه می‌یابند. بیماران مبتلا به PTLDS معمولاً با گذشت زمان بهبود می‌یابند، اما احساس خوب شدن کامل ممکن است ماه‌‌ها طول بکشد.