اپی ژنتیک چیست؟ – به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
اپی ژنتیک چیست؟

تفاوت ژنوتیپ و فنوتیپ چیست؟
فنوتیپ اصطلاحی است که در ژنتیک برای اشاره به تمام صفات قابل مشاهده در موجودات در نتیجه تعامل ژنوتیپ با محیط مورد استفاده قرار میگیرد. اصطلاح فنو در کلمه فنوتیپ، به مشاهده اشاره دارد و بنابراین فنوتیپ برای نشان دادن مشخصات قابل مشاهده در ارگانیسمها مانند قد و رنگ آنها استفاده میشود.
فنوتیپ یک ارگانیسم، مورفولوژی، شکل و ساختار فیزیکی ارگانیسم، رشد، رفتار، ویژگیهای بیولوژیکی و فیزیولوژیکی و حتی محصولات ارگانیسم را پوشش میدهد. بنابراین، از فنوتیپ برای تشخیص تفاوت توالی DNA بین افراد برای تفاوت در صفاتی مانند قد استفاده میشود.
فنوتیپ موجود زنده به دو عامل وابسته است:
- بیان ژنوم یا ژنوتیپ
- تعامل ژنوم با عوامل محیطی
هر دو عامل ممکن است برای ایجاد فنوتیپ موجود زنده عمل کنند. تنوع در فنوتیپ حتی در یک فرد به دلیل تغییرات محیطی، فیزیولوژیکی و ریختشناسی مرتبط با سن مشاهده میشود. تنوع در فنوتیپ اساس انتخاب طبیعی را در مواردی ایجاد می کند که محیط از بقای افراد متناسبتر نسبت به دیگران برخوردار باشد. این پدیده در مورد دوقلوها به وضوح دیده میشود که با ژنوتیپ یکسان فنوتیپهای مختلفی را بیان کنند.
ژنوتیپ اصطلاحی است که در ژنتیک به کار میرود و به معنای محتوای ژنوم است. اصطلاح ژنوتیپ همچنین به دو آلل منتقل شده برای یک ژن خاص گفته میشود. ژنوتیپ را با حروف الفبا مانند Bb نشان میدهند که B مخفف آلل غالب و b مخفف آلل مغلوب هستند. خصوصیات فیزیکی یک فرد یعنی فنوتیپ، نتیجه بیان این ژنها است. با این حال، ژنوتیپ تنها عامل تفاوت در فنوتیپ نیست و فنوتیپ تحت تأثیر عوامل دیگری مانند اپی ژنتیک ارثی و محیطی نیز هست.
ژنوتیپ به جز جهشهای وراثتی کاملاً به توالی ژن بستگی دارد. بنابراین ژنوتیپ در طول زندگی یک فرد ثابت میماند مگر اینکه تحت تأثیر جهشها باشد. تغییرات فنوتیپی هیچ تغییری در ژنوتیپ فرد ایجاد نمیکنند زیرا ژنوتیپ تحت تأثیر فنوتیپ نیست. ژنوتیپ برخلاف فنوتیپ، از بیرون قابل مشاهده نیست. روند تعیین ژنوتیپ یک فرد ژنوتایپ نامیده میشود که برای اهداف مختلف مانند PCR، تعیین توالی DNA و چند شکلی طول قطعه محدود (RFLP) استفاده میشود.

تکنیک های مطالعه اپی ژنتیک
در تحقیقات اپی ژنتیک برای درک بیشتر پدیدههای اپی ژنتیکی از طیف گستردهای از تکنیکهای مولکولی استفاده میشود:
- رسوب کروماتین (همراه با انواع مختلف آن Chip-on-chip و ChIP-Seq)
- تکنیک نشانهگذاری فلورسنت
- آنزیمهای محدود کننده حساس به متیلاسیون
- شناسایی DNA آدنین متیل ترانسفراز (DamID)
- تعیین توالی بیسولفیت
علاوه بر این، استفاده از روشهای بیوانفورماتیکی در محاسبات اپی ژنتیکی نقش مهمی دارند.
اپی ژنتیک مولکولی

آسیب DNA
آسیب DNA میتواند باعث تغییرات اپی ژنتیکی شود. این آسیبها در DNA بسیار رایج هستند و به طور متوسط حدود ۶۰ هزار بار در روز در هر سلول از بدن انسان اتفاق میافتند. این آسیبها تا حد زیادی توسط سیستم ترمیم برطرف میشوند اما در محل ترمیم DNA، تغییرات اپی ژنتیکی میتوانند پایدار باشند. به طور خاص، شکستگی دو رشتهای در DNA می تواند خاموشی ژن اپی ژنتیکی برنامهریزی نشده را هم با متیلاسیون DNA و هم با انواع تغییرات هیستونی آغاز کند.
مشخص شده است که بازسازی نوکلئوزوم از طریق فرآیندهای اپی ژنتیکی باعث خاموشی ژن ترمیم کننده DNA میشود. مواد شیمیایی آسیبرسان به DNA، مانند بنزن، هیدروکینون، استایرن، تتراکلریدکربن و تری کلرواتیلن، از طریق فعالسازی مسیرهای استرس اکسیداتیو باعث هیپومتیلاسیون قابل توجه DNA میشوند. برخی از ترکیبات غذایی سطح آنزیمهای ترمیمکننده DNA مانند MGMT و MLH1 و p53 را افزایش میدهند.
سایر اجزای غذایی مانند ایزوفلاون سویا میتوانند آسیب DNA را کاهش دهند. در یک مطالعه، نشانگرهای استرس اکسیداتیو مانند نوکلئوتیدهای اصلاح شده که میتوانند از آسیب DNA حاصل شوند با یک رژیم غذایی 3 هفتهای همراه با سویا کاهش یافتند. کاهش آسیب اکسیداتیو DNA نیز 2 ساعت پس از مصرف عصاره زغال اخته غنی از آنتوسیانین مشاهده شد.

تغییرات کووالانسی کروماتین چه هستند؟
تغییرات کووالانسی DNA (مانند متیلاسیون سیتوزین و هیدروکسی متیلاسیون) یا تغییرات هیستونی (به عنوان مثال استیلاسیون لیزین، متیلاسیون لیزین و آرژنین، فسفوریلاسیون سرین و ترئونین و افزایش لیزین و سوموئیلاسیون) در بسیاری از انواع وراثت اپی ژنتیکی نقش اصلی را دارند. بنابراین گاهی از کلمه اپی ژنتیک به عنوان مترادف این فرایندها استفاده میشود. بازسازی کروماتین همیشه به ارث نمی رسد و همه وراثت اپی ژنتیک شامل بازسازی کروماتین نیست.
از آنجا که فنوتیپ سلول یا فرد تحت تأثیر رونویسی متفاوت از ژنها قرار دارد، حالات رونویسی وراثتی میتواند اثرات اپی ژنتیکی ایجاد کند. چندین لایه تنظیم بیان ژن وجود دارند و یکی از راههای تنظیم بیان ژن، بازسازی کروماتین است. کروماتین به مجموعه DNA و پروتئینهای هیستونی گفته میشود. اگر نحوه قرارگیری DNA در اطراف هیستونها تغییر کند، بیان ژن نیز میتواند دستخوش تغییر شود. بازسازی کروماتین از طریق دو مکانیزم اصلی انجام میگیرد:
- اصلاح اسیدهای آمینه هیستونی پس از ترجمه
پروتئینهای هیستونی از زنجیرههای طولانی اسیدهای آمینه ساخته شدهاند. اگر اسیدهای آمینه موجود در زنجیره تغییر کنند، ممکن است شکل هیستون دچار تغییر شود. DNA طی همانندسازی کاملاً ذوب نشده است، بنابراین احتمال دارد که هیستونهای تغییر یافته شده به هر نسخه جدید از DNA منتقل شوند. این هیستونها ممکن است به عنوان الگوها عمل کرده و هیستونهای جدید را شکل دهند و پس از تقسیم سلول، نسخه متفاوتی طی رونویسیهای جدید تولید شود. - افزودن گروههای متیل به DNA، بیشتر در جایگاه CpG، برای تبدیل سیتوزین به 5-متیل سیتوزین
5-متیل سیتوزین بسیار شبیه سیتوزین معمولی عمل میکند و با یک گوانین در DNA دو رشتهای جفت میشود. اما وقتی سیتوزینهای متیله شده در سایتهای CpG در مناطق پروموتر و تقویتکننده ژنها وجود داشته باشد، ژنها اغلب سرکوب میشوند. وقتی سیتوزینهای متیله شده در جایگاههای CpG وجود داشته باشد (به استثنای جایگاه شروع رونویسی) بیان ژن اغلب افزایش مییابد.
رونویسی ژن معمولاً به فاکتور رونویسی بستگی دارد که به یک توالی تشخیص (10 پایه یا کمتر) در ناحیه پروموتر آن ژن متصل میشود. وقتی توالی شناسایی دارای سیتوزین متیله شده باشد، حدود 22٪ از عوامل رونویسی از اتصال جلوگیری میکنند. علاوه بر این، سیتوزینهای متیله شده در یک منطقه پروموتر میتواند پروتئینهای حوزه اتصال متیل-CpG (MBD) را جذب کنند. تمام MBDها با مجتمعهای بازسازی نوکلئوزوم و دیاستیلاز هیستون تعامل دارند که منجر به خاموش شدن ژن میشود. علاوه بر این، اصلاح کووالانسی دیگری که شامل سیتوزین متیله شده است، متیلاسیون آن توسط آنزیمهای TET است. صدها مورد مشابه، به عنوان مثال در هنگام یادگیری و ایجاد حافظه در نورون رخ میدهند.
مکانیسمهای وراثت تغییرات هیستونی به خوبی شناخته نشده است. با این حال، اطلاعات زیادی در مورد مکانیسم وراثت متیلاسیون DNA در طول تقسیم و تمایز سلول وجود دارد. وراثتپذیری متیلاسیون، به آنزیمهای خاصی (مانند DNMT1) وابسته است که میل بیشتری به 5 - متیل سیتوزین نسبت به سیتوزین دارند. اگر این آنزیم به بخشی از DNA همیمتیله برسد (جایی که 5 - متیل سیتوزین فقط در یکی از دو رشته DNA است)، آنزیم نیمه دیگر را متیله میکند.
اگرچه تغییرات هیستون در کل توالی ژنوم رخ میدهد، انتهای آمینی هیستونها (به نام دمهای هیستونی) دچار طیف وسیعی از تغییرات شامل استیلاسیون، متیلاسیون، یوبیکوئیتینه شدن، فسفوریلاسیون، سوموئیلاسیون، ریبوسیلاسیون و سیترولیناسیون میشوند. به عنوان مثال، استیلاسیون لیزینهای K14 و K9 در دم هیستون H3 توسط آنزیمهای استیل ترانسفراز (HATs) به طور کلی به درستی رونویسی مربوط میشود.

متیلاسیون DNA چیست؟
بنابراین تغییرات اپی ژنتیکی از این نوع، امکان افزایش فرکانسهای جهش ژنتیکی دائمی را دارند. الگوهای متیلاسیون DNA در پاسخ به عوامل محیطی، با یک کنش متقابل پیچیده، با حداقل سه نوع DNA متیل ترانسفراز مستقل یعنی DNMT1 ،DNMT3A و DNMT3B ایجاد و اصلاح میشود. طی تحقیقات مشاهده شده است که از دست دادن هریک از این سه آنزیم اثر کشنده در موش دارد.
هیستونهای H3 و H4 را میتوان از طریق متیلاسیون با استفاده از هیستون لیزین متیلاز (KDM) نیز دستکاری کرد. این آنزیم اخیراً شناسایی شده است و یک جایگاه فعال کاتالیزوری به نام دامنه Jumonji یا JmjC دارد. زمانی که JmjC از چندین فاکتور برای هیدروکسیله گروه متیل استفاده میکند و از بین میرود. JmjC قادر به متیلاسیون لایههای مونو، دی و تری متیله است.

رونویسی RNA
فرزندان حاصل از سلولی که ژن در آن روشن شده است، این فعالیت را به ارث میبرند حتی اگر محرک اصلی فعالسازی ژن، دیگر وجود نداشته باشد. این ژن ها اغلب با انتقال سیگنال روشن یا خاموش میشوند، اگرچه در بعضی از سیستمها که اتصالات سینسیتیا یا اتصالات سلولی شکافدار مهم هستند، RNA ممکن است با انتشار مستقیم به سلولها یا هستههای دیگر گسترش یابد. طی تخمکگذاری یا از طریق سلولهای پشتیبان، مقدار زیادی RNA و پروتئین از مادر به این تخم كمک میكند و در نتیجه باعث تولید فنوتیپهای مادری میشود.
مقدار کمتری از RNA اسپرم از پدر به تخم منتقل میشود اما اخیراً شواهد نشان میدهند این اطلاعات اپی ژنتیکی میتوانند منجر به تغییرات قابل مشاهده در چندین نسل از فرزندان شوند.

میکرو RNA
به نظر میرسد که حدود 60 درصد از ژنهای کدکننده پروتئین انسانی، توسط miRNA تنظیم میشوند. بسیاری از miRNAها از نظر اپی ژنتیکی تنظیم میشوند. حدود 50 درصد از ژنهای miRNA با جزایر CpG در ارتباط هستند که ممکن است توسط متیلاسیون اپی ژنتیک سرکوب شوند. رونویسی از جزایر CpG متیله به شدت و به طور موروثی سرکوب میشوند. سایر miRNAها از طریق اپی ژنتیک، تغییرات هیستون یا متیلاسیون DNA تنظیم خواهند شد.
mRNA
در سال 2011 نشان داده شد که متیلاسیون mRNA نقش مهمی در هومئوستاز انرژی در انسان دارد و ژن FTO مرتبط با چاقی قادر به دمتیله کردن N6 - متیل آدنوزین در RNA است.

sRNA
تجزیه و تحلیلهای فیلوژنتیک به عنوان مثال از طریق فعل و انفعالات هدف sRNA – mRNA یا خواص اتصال به پروتئین، برای ایجاد پایگاههای اطلاعاتی جامع استفاده میشوند. همچنین نقشههای ژنی sRNA بر اساس اهداف آنها در ژنومهای میکروبی ساخته شدهاند.
وراثت ساختارها
وراثت ساختاری مژکها در ارگانیسمهایی مانند مانند Tetrahymena و Paramecium، سلولهای یکسان ژنتیکی تفاوت ارثی در الگوهای ردیفهای مژگانی سطح سلول آنها نشان میدهد. الگوهای تغییر یافته میتوانند به سلولهای دختر منتقل شوند. ساختارهای موجود به عنوان الگوهایی برای ساختارهای جدید عمل میکنند. مکانیسمهای چنین ارثی مشخص نیست اما دلایلی وجود دارد مبنی بر اینکه موجودات چند سلولی از ساختارهای سلولی موجود برای جمعآوری ساختارهای جدید نیز استفاده میکنند.
نقش پذیری ژنی چیست؟
«نقشپذیری ژنی» (Genomic Imprinting) یکی از اثرات اپی ژنتیکی است. این پدیده به تأثیرپذیری آللها از یکدیگر اشاره دارد. در فرزندان هتروزایگوس، فنوتیپ بستگی به این دارد که فرزند آللها را از کدام والد دریافت کرده باشد و بر این اساس فنوتیپ مربوط به ژنوتیپ Aa و aA یکسان نیست در حالیکه فرزندان هموزایگوس aa و AA فنوتیپ یکسانی دارند بنابراین وراثت در اینگونه ژنها از قوانین مندل پیروی نمیکند. تغییر تراکم ژنوم به دلیل تغییرات هیستونی، متیلاسیون DNA و تداخل RNA از جمله دلایل مؤثر بر پدیده نقشپذیری ژنی هستند.
پریون ها
موقعیت نوکلئوزوم
ژنوم یوکاریوتی نوکلئوزومهای بیشماری دارد. موقعیت نوکلئوزوم تصادفی نیست و دسترسی DNA به پروتئینهای تنظیم کننده را تعیین میکند. نوکلئوزومها در بافتهای مختلف ویژگیهای موقعیتیابی متفاوتی هستند که این تفاوتها چگونگی بیان ژن و تمایز سلولی را مشخص میکنند. حداقل برخی از نوکلئوزومها در سلولهای اسپرم حفظ خواهند شد (جایی که اکثر هیستونها با پروتامین جایگزین نمیشوند) بنابراین موقعیت نوکلئوزومی تا حدی وراثتی است. مطالعات ارتباط بین موقعیت نوکلئوزوم و سایر عوامل اپی ژنتیکی مانند متیلاسیون DNA و هیدروکسی متیلاسیون را کشف کردهاند.

ساختار ژنومی
پدیده پرایمینگ
آغازگر اپی ژنتیک یا پرایمینگ (Epigenetic Priming) یا آغازگر ژن، تغییر در اپیژنوم سلول است که موجب تبدیل نواحی خاص کروماتین از حالت بسته به حالت باز میشود و معمولاً در نتیجه یک محرک یا مسیر بیولوژیکی خارجی، به فاکتورهای رونویسی یا سایر مکانیسمهای اصلاح امکان دسترسی به DNA را میدهد.
عملکرد آغازگر اپی ژنتیک برای یک منطقه خاص از DNA حکم میکند که چگونه سایر مکانیسمهای تنظیم ژن قادر خواهند بود در مراحل بعدی زندگی سلول بر روی DNA عمل کنند. آغازگر اپی ژنتیک به طور عمده در علوم اعصاب و تحقیقات سرطان مورد بررسی قرار گرفته زیرا مشخص شده است که به ترتیب نقش مهمی در تشکیل حافظه در سلولهای عصبی و فعالسازی ژن مهارکننده تومور در درمان سرطان دارد.
دوقلوها
مقایسه مستقیم دوقلوهای همسان یک مدل بهینه برای بازجویی از اپی ژنتیک محیط است. در مورد انسان با مواجهه محیطی متفاوت، دوقلوهای تک تخمکی (همسان) از نظر اپی ژنتیکی در طول سالهای اولیه غیر قابل تشخیص بودند، در حالی که دوقلوهای مسن تفاوتهای چشمگیری در محتوای کلی و توزیع ژنومی DNA - ۵ متیل سیتوزین و استیلاسیون هیستون داشتند. دو جفت دوقلویی که کمتر از عمر خود را با هم گذراندهاند و یا اختلاف بیشتری در تاریخ پزشکی خود داشتند، کسانی بودند که بیشترین اختلاف را در سطح 5-متیل سیتوزین DNA و استیلاسیون هیستونهای H3 و H4 داشتند.
دوقلوهای دو تخمکی و تک تخمکی شواهدی از تأثیر اپی ژنتیکی در انسان را نشان میدهد. اختلاف توالی DNA که در یک مطالعه مبتنی بر یکپارچه فراوان خواهد بود، با تجزیه و تحلیل تداخل نمیکند. اختلافات زیست محیطی می تواند اثرات اپی ژنتیکی طولانی مدت ایجاد کند و انواع مختلف دوقلوی تک سلولی رشدی ممکن است از نظر حساسیت متفاوت باشد تا از نظر اپی ژنتیک ناسازگار باشند.
رانش اپی ژنتیکی اصطلاحی است که به تغییرات اپی ژنتیکی داده میشود زیرا با افزایش سن عملکرد مستقیمی دارند. در حالی که سن یک عامل خطر شناخته شده برای بسیاری از بیماری ها است ، مشخص شده است که متیلاسیون مربوط به سن به طور متفاوت در مکانهای خاص در طول ژنوم رخ می دهد. با گذشت زمان، این میتواند منجر به تفاوتهای قابل اندازهگیری بین سن بیولوژیکی و زمانی شود. مشخص شده است که تغییرات اپی ژنتیکی انعکاسی از سبک زندگی است و ممکن است به عنوان نشانگرهای زیستی عملکردی بیماری قبل از رسیدن به آستانه بالینی عمل کند.
یک مطالعه جدیدتر که در آن 114 دوقلوی تک تخمکی و 80 دوقلوی دو تخمکی برای وضعیت متیلاسیون DNA حدود 6000 منطقه ژنومی منحصر به فرد مورد بررسی قرار گرفت، نتیجه گرفت که شباهت اپی ژنتیکی در زمان تقسیم بلاستوسیست نیز میتواند به شباهتهای فنوتیپی در دوقلوهای مونوزایگوت کمک کند. این مفهوم را پشتیبانی میکند که محیط کوچک در مراحل اولیه رشد جنینی میتواند برای ایجاد اثرات اپی ژنتیکی بسیار مهم باشد.
بیماری ژنتیکی مادرزادی به خوبی درک شده است و به روشنی میدانیم که اپی ژنتیک میتواند به عنوان مثال در سندرم آنجلمن و سندرم پرادر-ویلی نقش داشته باشد. این بیماریهای ژنتیکی که به دلیل حذف ژن یا غیرفعال شدن ژنها ایجاد میشوند اما به طور غیر معمولی شایع هستند زیرا افراد در اصل به دلیل نقشپذیری ژنومی، همزیگوت هستند و بنابراین یک ناک اوت ژن برای ایجاد بیماری کافی است که در بیشتر موارد نیاز به حذف هر دو نسخه وجود دارد.
ارتباط اپی ژنتیک و سلامت چیست؟
اپی ژنتیک کاربردهای پزشکی بالقوه متنوعی از جمله مکانیسمهای پیری، رشد انسانی و ریشههای سرطان، بیماریهای قلبی، بیماریهای روحی و همچنین چندین بیماری دیگر را دارد. در نهایت اپی ژنتیک ممکن است نقش بیشتری نسبت به ژنتیک در بیماری داشته باشد.
اثر دارو بر اپی ژنتیک
سرطان
اپی ژنتیک سرطان انواع مختلفی از مکانیسمهای اپی ژنتیکی میتوانند در انواع مختلف سرطان دستخوش تغییر شوند. تغییرات اپی ژنتیکی ژنهای ترمیمکننده DNA یا ژنهای کنترل چرخه سلولی در سرطانهای پراکنده (در دودمان غیر زایا) بسیار مکرر است، به طور قابل توجهی شیوع بیشتری نسبت به جهشهای در دودمان زایا (خانوادگی) در این سرطانهای پراکنده دارد. تغییرات اپی ژنتیکی در تبدیل سلول به سرطان مهم هستند و دستکاری آنها نویدبخش پیشگیری، تشخیص و درمان سرطان است. چندین دارو که دارای اثر اپی ژنتیکی هستند در بسیاری از این بیماریها استفاده میشود.

ترمیم زخم دیابتی
اصلاحات اپی ژنتیکی بینشی در درک پاتوفیزیولوژی شرایط مختلف بیماری ایجاد کرده است. اگرچه آنها به شدت با سرطان در ارتباط هستند اما نقش آنها در سایر شرایط پاتولوژیک از اهمیت یکسانی برخوردار است. به نظر میرسد که محیط هایپرگلیسمیک میتواند چنین تغییراتی را در سطح ژنومی ایجاد کند که ماکروفاژها به سمت حالت پیش التهابی سوق پیدا میکنند و ممکن است در نمایش هرگونه تغییر فنوتیپی نسبت به نوع پیشدرمانی موفق نباشند.
افسردگی ارثی
استرس در اوایل زندگی
اعتیاد و وراثت
اعتیاد نوعی اختلال در سیستم پاداش مغز است که از طریق مکانیسمهای رونویسی و نورواپی ژنتیک بوجود می آید و با گذشت زمان از مقادیر زیاد مزمن قرار گرفتن در معرض محرک اعتیاد آور (به عنوان مثال، مورفین، کوکائین، رابطه جنسی و قمار) ایجاد میشود. شواهد قوی در حمایت از تداوم اثرات اپی ژنتیک طی چندین نسل، هنوز در انسان ثابت نشده است. به عنوان مثال، اثر اپی ژنتیکی قرار گرفتن در معرض سیگار کشیدن قبل از تولد که در دو نسل بعد که در معرض آن قرار نگرفتهاند، مشاهده میشود.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













سلام خانم بصیری واقعاااااااا دمتون گرم که مطالب پیچیده ژنتیک رو به زبان ساده نوشتین خیلی بهدردم خورد ممنونم ازتون