یونیزاسیون چیست؟ – توضیح به زبان ساده
یونیزاسیون فرآیندی است که در آن اتمها الکترون از دست داده یا دریافت میکنند و یونها را تشکیل میدهند. اگر یک اتم یا مولکول چند اتمی الکترون دریافت کند، بار آن منفی خواهد شد و به آن آنیون گفته میشود. اگر یک اتم یا مولکول الکترون از دست بدهد، بار آن مثبت خواهد شد و به آن کاتیون میگویند. فرآیند یونیزاسیون، با انتقال انرژی همراه است و به این انرژی، انرژی یونش گفته میشود. در این مطلب از مجله فرادرس میآموزیم یونیزاسیون چیست و به چه واکنشهایی واکنش یونش گفته میشود.
- با مفهوم یونیزاسیون و تفاوت کاتیون و آنیون آشنا میشوید.
- خواهید آموخت چگونه واکنش یونیزاسیون را با معادله شیمیایی توصیف کنید.
- یاد میگیرید مفهوم انرژی یونش را تفسیر و تحلیل کنید.
- به تفاوت انرژی یونش، الکترونخواهی و الکترونگاتیوی پی میبرید.
- خواهید توانست نقش عوامل مختلف در انواع روشهای یونیزاسیون را تحلیل کنید.
- کاربردهای عملی یونیزاسیون در صنعت، طبیعت و فناوری را خواهید شناخت.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
در ابتدای این مطلب میآموزیم یونیزاسیون چیست و فرآیند یونش مواد چگونه انجام میشود. سپس مثالهایی را از فرآیند یونش بررسی کرده و توضیح میدهیم انواع یونیزاسیون چیست. در ادامه، توضیح میدهیم انرژی یونش چیست و با چه روندی برای اتمها تعیین میشود. در نهایت، کاربردهای یونیزاسیون را نام برده و روش تولید یون به وسیله دستگاه یونساز را بررسی میکنیم. با مطالعه این مطلب تا انتها میتوانید به شکلی کامل با فرآیند یونیزاسیون و کاربردهای آن آشنا شوید.
یونیزاسیون چیست؟
هنگامی که یک اتم یا مولکول، الکترون لایه ظرفیت خود را از دست داده یا یک الکترون دریافت کند، دچار یونش (Ionization) میشود. این فرآیند که با نامهای یونیزاسیون و یونش شناخته میشود، شامل تبدیل اتمها، مولکولها یا یونها، به کاتیون و آنیون است. آنیون به یونی گفته میشود که دارای بار منفی باشد و کاتیون به یونی گفته میشود که دارای بار مثبت باشد.

واکنش یونیزاسیون چیست؟
در قسمت قبل آموختیم یونیزاسیون چیست. یونیزاسیون به فرآیند جدا کردن یک الکترون از یک اتم گفته میشود. یونیزاسیون اول که شامل جدا کردن الکترون ظرفیت از یک اتم یا مولکول است، با واکنش کلی زیر نمایش داده میشود.
همانطور که در واکنش بالا مشاهده میکنید، اتم x یک الکترون از دست داده است و کاتیون تشکیل داده است. یونیزاسیون همچنین میتواند برای الکترونهای بعدی اتم نیز اتفاق بیافتد. به فرآیند جدا کردن دومین، سومین و ... الکترون از اتم، فرآیند یونش دوم، سوم و ... گفته میشود. واکنش این فرآیندها به شکل زیر نوشته میشود.
یادگیری شیمی دوازدهم با فرادرس

همچنین، با مراجعه به فیلمهای آموزش فرادرس که در ادامه آورده شده است میتوانید به آموزشهای بیشتری در زمینه یونش دسترسی داشته باشید.
- فیلم آموزش فیزیک پایه دوازدهم فرادرس
- فیلم آموزش شیمی ۲ پایه یازدهم رشته علوم تجربی و ریاضی و فیزیک فرادرس
- فیلم آموزش شیمی ۱ پایه دهم فرادرس
فرآیند یونیزاسیون چگونه انجام میشود؟

بدین ترتیب، اگر یک اتم کلر به یک اتم سدیم نزدیک شود، یک الکترون از اتم سدیم به اتم کلر منتقل شده و این دو اتم به هم متصل شده و سدیم کلرید تشکیل میدهند. این روند برای تمامی اتمهایی که از نظر شمیایی فعال هستند میتواند اتفاق بیافتد.

چند مثال از یونیزاسیون
در قسمت قبل آموختیم فرآیند یونیزاسیون چیست. برای درک بهتر فرآیند یونیزاسیون، به واکنشهای زیر دقت کنید. در این واکنشها، مواد در محلول به یونهای سازندهشان تفکیک شدهاند.
معادله یونش اسید کلریدریک به شکل زیر است.
معادله یونش سدیم هیدروکسید به شکل زیر است.
معادله یونش اسید سولفوریک به شکل زیر است.
معادله یونش سدیم سولفات به شکل زیر است.
معادله یونش اتم هیدروژن به شکل زیر است.
معادله یونش اتم منیزیم به شکل زیر است.
انرژی یونش چیست؟
انرژی یونش (Ionization Energy) یا انرژی یونیزاسیون، مقدار انرژی مورد نیاز برای جداسازی یک الکترون از یک اتم تنها در حالت گازی است. درواقع، انرژی یونش، انرژی مورد نیاز برای انجام فرآیند یونیزاسیون برای یک اتم تنها و در حالت گازی است. برای مثال، برای اتم هیدروژن، انرژی یونش انرژی مورد نیاز برای تولید یون هیدروژن یک بار مثبت از اتم تک هیدروژن گازی است. واکنش یونش آن به شکل زیر نوشته میشود.
انرژی یونش معمولا بر حسب کیلوژول بر مول اندازهگیری میشود. انرژی یونش را میتوان به عنوان انرژی مورد نیاز برای تبدیل یک مول الکترون از یک مول اتم نیز تعریف کرد. در محاسبه انرژی یونش، ابتدا اتم را به عنوان یک اتم خنثی و تک در نظر میگیریم که بار الکتریکی ندارد و طی فرآیند یونیزاسیون، بیرونیترین الکترون آن که بیشتری انرژی را دارد (الکترون ظرفیت) از آن جدا میشود. انرژی یونش میتواند برای مقدار انرژی مورد نیاز برای جداسازی الکترونهای بعدی اتم نیز تعریف شود. بدین ترتیب، انرژی یونش اول، دوم، سوم .و ... مقدار انرژی مورد نیاز برای جداسازی اولین، دومین، سومین و .. الکترون از اتم است.

به طور کلی، هرچه الکترون از هسته اتم دورتر باشد، اثر جاذبه هسته اتم بر آن کمتر شده و راحتتر از اتم جدا میشود. به همین علت است که جدا کردن اولین الکترون از اتم انرژی کمتری از دومین و سومین الکترون نیاز دارد. به بیان دیگر، هرچه شعاع اتمی بزرگتر باشد، انرژی یونیزاسیون کمتر خواهد بود.
تشخیص نوع پیوند با استفاده از انرژی یونش
| اختلاف انرژی یونش | نوع پیوند |
| زیاد | یونی |
| کم | کووالانسی قطبی |
| خیلی کم | کووالانسی غیر قطبی |
برای تشخیص نوع پیوند میتوان از تفاوت انرژی یونیزاسیون یا الکترونگاتیوی دو عنصر استفاده کرد. برای مثال، تفاوت زیاد در مقادیر انرژی یونش دو اتم سدیم و کلر منجر به تولید پیوند یونی بین آنها میشود. در این پیوند، الکترون به شکلی کامل از اتم سدیم جدا شده و کلر به شکلی کامل الکترون را دریافت میکند. اگر تفاوت بین مقادیر الکترونگاتیوی و انرژی یونش کم باشد، این الکترون بین اتمها به اشتراک گذاشته شده و پیوند کووالانسی شکل میگیرد.
روند تغییر انرژی یونیزاسیون در جدول تناوبی
روند تغییر انرژی یونیزاسیون در جدول تناوبی با شعاع اتمی تغییر میکند. از آنجا که در جدول تناوبی با حرکت از راست به چپ در دورهها، شعاع اتمی افزایش مییابد، انرژی یونیزاسیون نیز در هر دوره از چپ به راست افزایش مییابد. گروه فلزات قلیایی خاکی و گروه نیتروژن از این قاعده مستثنی هستند. عناصر گروه دوم جدول تناوبی انرژی یونش بالاتری نسبت به گروه ۱۳ دارند. به همین شکل، عناصر گروه ۱۵ جدول تناوبی انرژی یونش بالاتری نسبت به عناصر گروه ۱۶ دارند. این تفاوت به دلیل آرایش الکترونی پر و نیمه پر این عناصر است. به دلیل این آرایشهای الکترونی، جداسازی الکترون از آنها دشوارتر خواهد بود.

فلزات قلیایی انرژی یونیزاسیون کوچکی دارند. به خصوص در مقایسه انرژی یونیزاسیون این عناصر با انرژی یونش هالوژنها متوجه مقدار تفاوت آنها میشویم. انرژی یونش علاوه بر شعاع اتمی، به تعداد الکترونهای بین هسته اتم و لایه ظرفیت نیز وابسته است. بار مثبت هسته اتم توسط الکترونهای لایه خارجی اتم به دلیل الکترونهای بین آنها کمتر حس میشود. به اثر یاد شده اثر پوششی الکترون درونی میگویند.
انرژی یونش اول، دوم و سوم
همانطور که در قسمتهای قبل توضیح دادیم، میتوان از اتمها و مولکولها، الکترون لایه ظرفیت را به روشهای متفاوتی جدا کرد و به این فرآیند یونیزاسیون گفته میشود. طی این فرآیند، انرژی مصرف میشود که به آن انرژی یونش یا انرژی یونیزاسیون گفته میشود. به انرژی مورد نیاز برای جداسازی اولین الکترون از لایه ظرفیت یک اتم، انرژی یونش اول گفته میشود و آن را با علامت نمایش میدهند. انرژی مورد نیاز برای جداسازی الکترون بعدی از لایه ظرفیت اتم، انرژی یونش دوم نام دارد و آن را با علامت نمایش میدهند. تصویر زیر مشخص میکند یونیزاسیون اول و دوم لیتیوم چیست.

انرژیهای یونش برای الکترونهای اتم به همین ترتیب مشخص میشوند و همواره انرژی یونش اول از انرژی یونش دوم، سوم و .. کمتر خواهد بود. این بدین علت است که با جداسازی یک الکترون از اتم، مقدار اثر جاذبه هسته بر الکترونهای باقی مانده بیشتر خواهد بود و جداسازی آنها از اتم، انرژی بیشتری نیاز خواهد داشت. رابطه زیر همواره برای انرژی یونش اتمها برقرار است.
برای درک بهتر این مفاهیم، به یونیزاسیون اول و دوم اتم منیزیم دقت کنید. واکنش یونیزاسیون و مقادیر انرژی یونش برای این اتم در ادامه آورده شده است.
اثر لایه های الکترونی بر انرژی یونش
یکی از بهترین راههای درک این مفهوم که یونیزاسیون چیست، بررسی انرژی یونش بر اساس آرایش الکترونی است. اوربیتالهای الکترونی به لایههای مختلف تقسیم شدهاند و این لایهها اثری مهم بر انرژی یونش الکترونهای مختلف دارند. برای مثال، به عنصر آلومینیوم دقت کنید. آلومینیوم اولین عنصر دوره خود است که درای الکترون در لایه 3P است. وجود این لایه الکترونی ، انرژی یونیزاسیون را تا حد قابل توجهی نسبت به انرژی یونش برای سایر عناصر موجود در دوره کاهش میدهند. این بدین علت است که برای یونیزاسیون اول آلومینیوم، تنها باید یک الکترون از اوربیتال 3P جدا شود تا این عنصر به آرایش پایدار زیرلایه پر 3S برسد.

هرچند با گذر از انرژی یونش اول به انرژی یونش دوم این عنصر با تفاوت انرژی بزرگی مواجه میشویم. این بدین علت است که برای یونیزاسیون دوم، الکترون باید از حالت آرایش الکترونی پایدار اوربیتال 3s پر جدا شود و به همین ترتیب انرژی زیادی احتیاج خواهد داشت.
مثال انرژی یونش
برای درک بهتر اینکه یونیزاسیون چیست و انرژی یونش چگونه بیان میشود، به مثالهای زیر توجه کنید.
مثال ۱
کدام یک از عناصر سدیم و منیزیم، انرژی یونیزاسیون بیشتری دارد؟
پاسخ
انرژی یونیزاسیون منیزیم بیشتر از سدیم است. نیروهای جاذبه الکترواستاتیکی به مقدار بار مثبت پروتونهای هسته نیز وابسته است و میزان قدرت این نیروها تنها به فاصله بین هسته و الکترون ظرفیت وابسته نیست. مقدار نیروهای الکترواستاتیکی بین بارهای منفی الکترونها و بار مثبت هسته زمانی که تعداد پروتونهای هسته بیشتر باشد، قویتر است. به همین دلیل، منیزیم که تعداد پروتونهای بیشتری از سدیم دارد، قویتر است و جدا کردن الکترون از آن دشوارتر خواهد بود. به همین دلیل، مقدار انرژی یونیزاسیون برای منیزیم بیشتر است.
مثال ۲
مقدار انرژی یونیزاسیون اول تا چهارم اتم آلومینیوم در جدول زیر ارائه شده است.
| واکنش یونش | انرژی یونش (کیلوژول بر مول) |
| ۵۷۸ | |
| ۱۸۱۷ | |
| ۲۷۴۵ | |
| ۱۱۵۷۵ |
علت تفاوت بسیار زیاد انرژی یونش سوم و چهارم اتم آلومینیوم را با توجه به آرایش الکترونی آن شرح دهید.
پاسخ

بدین ترتیب جدا کردن این الکترونها سخت خواهد بود. علاوه بر این، این الکترون متعلق به آرایش الکترونی شبیه به آرایش الکترونی گاز نجیب است. تمامی الکترونها، اوربیتالهای لایه دوم را پر کردهاند و قبلا توضیح دادیم که آرایشهای الکترونی پر و نیمهپر پایداری بیشتری دارند. پس سه عامل باعث افزایش زیاد انرژی یونش چهارم برای اتم آلومینیوم خواهد شد. این سه عامل به شرح زیرند.
- الکترونهای لایه آخر از اتم جدا شدهاند و اثر پوششی الکترونهای درونی کمتر شده است.
- الکترونهای لایه آخر از اتم جدا شدهاند و اثر بار موثر هسته بر الکترونهای باقی مانده افزایش یافته است.
- الکترون چهارم در آرایش الکترونی پر لایه دوم قرار دارد و پایدار است و جدا کردن آن دشوار است.
تفاوت انرژی یونش، الکترونخواهی و الکترونگاتیوی
در مطالعه مفاهیم مربوط به یونش و تولید یون توسط اتمها، احتمالا به سه مفهوم الکترونگاتیوی، الکترونخواهی و انرژی یونش برخورد میکنید که تعاریفی نزدیک به هم دارند و ممکن است با هم اشتباه گرفته شوند. برای درک بهتر اینکه یونیزاسیون چیست، باید تفاوت این سه مفهوم را بیاموزیم. در ادامه، تفاوت این سه مفهوم را با ارائه توضیحاتی درباره آنها توضیح میدهیم.
الکترون خواهی
الکترونخواهی به مقدار انرژی آزاد شده در فرآیند افزودن یک الکترون به اتم در حالت گازی پایه آن اتم گفته میشود. نماد الکترونخواهی است و واحد اندازهگیری آن کیلوژول بر مول است. مقدار الکترونخواهی اول عناصر معمول مقداری منفی دارد. تنها عناصر گروه ۸ و ۲ جدول تناوبی هستند که مقدار الکترونخواهی برای آنها مقداری مثبت دارد. دومین الکترونخواهی (انرژی آزاد شده در اثر اضافه کردن الکترون دوم به) تمامی عناصر مقداری مثبت دارد.
مقدار الکترونخواهی از چپ به راست در دورههای جدول تناوبی روندی کاهشی دارد و معمولا در یک گروه از بالا به پایین افزایش مییابد.
انرژی یونش
در قسمتهای قبل توضیح دادیم رابطه انرژی یونش و یونیزاسیون چیست. انرژی یونش مقدار انرژی مورد نیاز برای جدا کردن یک الکترون از اتم در حالت خنثی و گازی و پایه است. این انرژی با علامت نمایش داده میشود و همواره مقداری مثبت دارد. انرژی یونش با واحد کیلوژول بر مول اندازهگیری میشود. انرژی یونش در هر ردیف جدول تناوبی از چپ به راست افزایش یافته و در هر گروه جدول تناوبی از بالا به پایین کاهش مییابد.
الکترونگاتیوی
الکترونگاتیوی عناصر، مقدار تمایل آنها برای جذب الکترونها به سمت خود را مشخص میکند. الکترونگاتیوی کمیتی بدون واحد است و مقادیر آن به شکل نسبی تعیین شدهاند. الکترونگاتیوی عناصر در هر دوره از چپ به راست افزایش یافته و در هر گروه از بالا به پایین کاهش مییابد. در جدول زیر، تفاوتهای این سه پارامتر به شکلی خلاصه ارائه شده است.
| الکترونخواهی | انرژی یونش | الکترونگاتیوی |
| انرژی آزاد شده از افزودن یک الکترون | انرژی مورد نیاز برای جدا کردن یک الکترون | تمایل برای جذب الکترونها |
| کیلوژول بر مول | کیلوژول بر مول | بدون واحد |
| در هر ردیف کاهش | در هر ردیف افزایش | در هر ردیف افزایش |
| در هر گروه افزایش | در هر گروه کاهش | در هر گروه کاهش |
ثابت یونش چیست؟
برای یک اسید با فرمول شیمیایی کلی HA، معادله تفکیک و ثابت یونیزاسیون به شکل زیر است.
همچنین، برای یک باز با فرمول کلی BOH، معادله واکنش تفکیک و ثابت یونش به شکل زیر نوشته میشود.
انواع روش های یونیزاسیون
یونش میتواند از جنبههای مختلف و برای مواد مختلف بررسی شود. در ادامه، انواع روشهای یونیزاسیون را بررسی خواهیم کرد. یونیزاسیون میتواند برای اتمها، مولکولها، الکترونها، پلاسما و ترکیبات مختلف اتفاق بیافتد. در ادامه توضیح میدهیم برای هریک از این مواد، روش یونیزاسیون چیست.
یونیزاسیون اتمها
در یونیزاسیون اتمها دو حالت ممکن است اتفاق بیافتد. اتم میتواند الکترون دریافت کرده و به آنیون تبدیل شود یا الکترون از دست داده و به کاتیون تبدیل شود. تبدیل اتمهای خنثی به کاتیون یا آنیون به آرایش الکترونی اتم و محل قرارگیری آن در جدول تناوبی بستگی دارد.
تشکیل آنیون
تشکیل کاتیون
از دست دادن الکترون و تشکیل یون مثبت برای یک اتم با دریافت انرژی همراه است. مقدار انرژی مورد نیاز یک اتم برای از دست دادن الکترون و تشکیل کاتیون با نام انرژی یونش شناخته میشود. جداسازی الکترون از اتمهایی با انرژی یونیزاسیون کوچکتر آسانتر از اتمهایی با انرژی یونش زیاد است. این انرژی به عوامل مختلفی وابسته است که در قسمتهای بعد توضیح داده میشود.

به طور کلی، فلزات انرژی یونش کوچکتری دارند و بیشتر کاتیون تشکیل میدهند. در جدول تناوبی، فلزات قلیایی کمترین مقدار انرژی یونش را دارند. به همین ترتیب، هالوژنها و گازهای نجیب بیشتری انرژی یونش را دارند و نمیتوان به راحتی از آنها الکترون جدا کرد. تغییرات و روند تغییر انرژی یونش و الکترونخواهی با اثر ساختار الکترونی اتم و نوع و قدرت پیوندهای شیمیایی که تشکیل میدهند مرتبط است.
یونیزاسیون الکترون
یونش الکترونی که با نام یونش اثر الکترون نیز شناخته میشود، یک روش یونیزاسیون است که در آن الکترونهای پرانرژی ساخته میشوند تا با مواد جامد و گازها وارد واکنش شده و یون تولید کنند. این روش با نام بمباران الکترونی نیز شناخته میشود. تصویر زیر نمایی کلی از این فرآیند است.

یونیزاسیون پلاسما
یونیزاسیون اسیدها و بازها
به همین شکل، بازها نیز در محلولهای آبی یونیزه شده و یون هیدروکسید آزاد میکنند. بازهای قوی به شکلی کامل در آب یونیزه شده و بازهای ضعیف به شکل جزئی در آب یون تولید میکنند. این روش برای بررسی و اندازهگیری قدرت بازها نیز بکار میرود. برای مثال، یونیزاسیون اسید ضعیف آمونیاک و اسید قوی پتاسیم هیدروکسید به شکل زیر انجام میشود.
یونیزاسیون آب
یونیزاسیون آب که با نام خود یونش آب نیز شناخته میشود، فرآیندی است که در آن یک مولکول آب دچار یونیزاسیون شده و یونهای هیدروکسید و هیدروژن یا هیدرونیوم تولید میکند. واکنش یونیزاسیون آب به شکل زیر نوشته میشود.
پرتو یونیزاسیون
برای مولکولها، در معرض این تابشها قرار گرفتن ممکن است حتی پیوندهای بین اتمها را شکسته و مولکول را تجزیه کند و تغییر دهد. این روش برای تولید یون در روش طیف سنجی جرمی استفاده میشود. با استفاده از این روش قدرتمند، دانشمندان میتوانند ترکیبات و اتمهای موجود در ترکیبات ناشناخته و مجهول را تشخیص دهند.
یونیزاسیون گرمایی
در یونیزاسیون گرمایی، اتمها یا مولکولها با استفاده از گرمادهی یونیزه میشوند. این بدین معنی است که اتمها یا مولکولها به اندازهای حرارت میبینند تا الکترون از دست دهند. این روش یونیزاسیون در طیف سنجی جرمی کاربرد دارد.
یونیزاسیون شیمیایی
کاربرد یونیزاسیون
یکی از کاربردهای گسترده این فرآیند در تصفیه و پاکسازی هوا است. در ادامه برخی از کاربردهای یونیزه کردن مواد را توضیح میدهیم.
طیف سنجی جرمی
تحقیقات پلاسما
در این تحقیقات، یونیزاسیون برای تولید پلاسما و انجام مطالعات بر روی آنها انجام میشود.
پرتوزایی
شیمی
این روش برای شناسایی ساختار مواردی مانند داروها، پروتئینها، آلودگیها و ... استفاده میشود..
در طبیعت
یونیزاسیون در طبیعت نیز در اتمها و مولکولها اتفاق میافتد. اتمها با قرار گرفتن در معرض امواج پرانرژی مانند پرتوهای کیهانی، نور خورشید و سایر موارد یونیزه میشوند. برای مثل، باد خورشیدی که شامل ذراتی است که از خورشید ساطع میشود، میتواند اتمهاو مولکولهای موجود در اتمسفر بالای زمین را یونیزه کند. در این فرآیند، لایهای از جنس پلاسما به نام یونوسفر تشکیل میشود که امکان ارتباطات دوربرد را برای بشر فراهم میکند.

یادگیری شیمی عمومی با فرادرس

همچنین، با مشاهده فیلمهای آموزش فرادرس که در ادامه آورده شده است، میتوانید به آموزشهای بیشتری در زمینه یونش دسترسی داشته باشید.
یون ساز چیست؟
در این مطلب از مجله فرادرس آموختیم یونیزاسیون چیست. یونسازها دستگاههایی هستند که با استفاده از وارد کردن انرژی به مولکولها یا اتمها باعث یونیزه شدن آنها میشود. از یون سازها به خصوص در دستگاههای تصفیه هوای خانگی استفاده میشود. در این روشها، دستگاه یون ساز باعث یونیزه شدن هوا میشود. یونیزاسیون هوا باعث میشود ذرات باردار به ذراتی مانند دود و موجودات ریز مانند ویروسها و باکتریها و آلودگی و گرد و خاک متصل شده و به سطوح بچسبند. در برخی از موارد این یون سازها صفحهای نیز دارند که پس از یونیزاسیون هوا و جدا شدن ذرات آلودگی، به صفحه باردار دستگاه جذب میشوند.
انواع متفاوتی از دستگاههای یون ساز وجود دارند که از آنها میتوان به یون ساز جریان ac و یون ساز کرونا اشاره کرد.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














