رابطه بازگشتی – از صفر تا صد
رابطه بازگشتی معادلهای است که اصطلاحاً از بازگشت برای ربط دادن عبارات موجود در یک دنباله یا عناصر یک آرایه استفاده میکند. این رابطه راهی برای تعریف یک دنباله یا آرایه برحسب عبارات خودش است. روابط بازگشتی (Recurrence Relations) کاربردهای فراوانی در زمینههای مختلف ریاضیات دارند؛ از جمله:


- نظریه اعداد، مانند دنباله فیبوناچی
- ترکیبات، مانند توزیع اشیاء در محلهای مختلف
- حساب، مانند روش اویلر
روابط بازگشتی وقتی مورد استفاده قرار میگیرند که ارائه یک رویکرد جامع برای حل مسئله دشوار باشد. اگرچه یافتن و محاسبه عبارات با استفاده از عبارات قبلی کاری ایدهآل نیست، اما این رویکرد را میتوان به عنوان جایگزینی کارآمد برای محاسبات در نظر گرفت.
گاهی میتوان یک رابطه بازگشتی را با تعریف جملات یک دنباله برحسب اندیسهای آن و نه جملات قبلی حل کرد. با این کار میتوان به یک فرم بسته برای هر جمله از دنباله رسید که ما را از استفاده از فرایندهای تکراری بینیاز میکند.
تشکیل رابطه بازگشتی
روابط بازگشتی برای کاهش مسائل پیچیده به یک فرایند تکراری مبتنی بر نسخههای سادهتر مسئله به کار میروند. جورچین برج هانوی (Tower of Hanoi) مسئلهای معروف است که روابط بازگشتی در حل آن کاربرد دارند.
جورچین برج هانوی از سه میله عمودی و چندین صفحه (دیسک) دایرهای با اندازههای مختلف تشکیل شده است. هر صفحه یک سوراخ در مرکز دارد تا به راحتی از میلهها عبور کند.

قوانین این جورچین به صورت زیر است:
- جورچین با قرار گرفتن همه صفحهها روی یک میله آغاز میشود. ترتیب صفحهها اینگونه است که بزرگترین آنها در زیر قرار میگیرد و کوچکترین در رو.
- هدف جورچین این است که همه صفحات در یک میله دیگر قرار داده شوند.
- هر دفعه فقط یک صفحه اجازه حرکت دارد و صفحهها در هر دفعه روی میلهها قرار داده میشوند.
- هر صفحه را میتوان در یک میله خالی یا روی یک صفحه بزرگتر قرار داد.
عبارت را به عنوان حداقل تعداد حرکتهای لازم برای حل یک جورچین با صفحه تعریف میکنیم. مشخص نیست که یک راهحل بازگشتی برای این مسئله کارگشا باشد. با وجود این، مواردی درباره مسئله وجود دارد که آن را یک گزینه مناسب برای حل با رابطه بازگشتی قرار میدهد.
تعریف یک مسئله برای حل با استفاده از رابطه بازگشتی به صورت زیر است:
- مسئله را میتوان به نسخههای سادهتر کاهش داد.
- مقدار عددی برای شناسایی هر مورد وجود دارد. برای جورچین برج هانوی، این مقدارِ عددی، تعداد صفحات است.
- اگر مقدار عددی افزایش یابد، پیچیدگی مسئله زیاد میشود. وقتی تعداد صفحات در مسئله برج هانوی افزایش پیدا کند، یافتن جواب برای آن دشوارتر خواهد بود.
هدف ما در مسئله جورچین برج هانوی، یافتن رابطه بازگشتی است. به جای تلاش برای حل یک معمای پیچیده (مانند نمونهای که دارای 8 صفحه بالا است)، اغلب بهتر است با سادهترین نسخه ممکن مسئله شروع کنیم.
گام ۱: تعریف یک نسخه پایه
سادهترین نسخه جورچین برج هانوی، تنها شامل یک دیسک است.

اگر بخواهیم مسئله را طبق رابطه بازگشتی بنویسم، داریم: . همچنین، ، زیرا تنها یک حرکت لازم است تا همه دیسکها به میله دیگر منتقل شوند.
بدیهی است که نسخه پایه مسئله، اغلب بسیار ساده است. البته لازم است موارد پیچیدهتر را نیز بنویسیم. حتی اگر هدف مسئله یافتن رابطهای برای باشد، سریعاً نمیتوان گفت که این معادله به چه شکلی خواهد بود. لازم است برای این کار مسئله را تکرار کنیم. بعد از آنکه دو مورد را کامل کردیم، میتوانیم بفهیمیم که شکل رابطه بازگشتی چگونه است.
گام ۲: انجام موارد پیچیدهتر
شکل زیر جواب جورچین برج هانوی را برای نشان میدهد.

از شکل بالا در مییابیم که .
جواب جورچین برج هانوی برای نیز در شکل زیر نشان داده شده است.

از شکل بالا مشخص است که .
در صورت لزوم، میتوانیم همینگونه ادامه داده و موارد پیچیدهتر مسئله را بنویسیم. هدف این فرایند، فهمیدن این موضوع است که مسئله چگونه پیش میرود و چگونه میتوان رابطه بازگشتی را تشکیل داد.
اگرچه در مثال بالا دو مورد را بررسی کردیم، گاهی لازم است موارد بیشتری را برای افزایش درک مسئله انجام دهیم. با مشاهده دو مورد بالا، احتمالاً میتوانیم دریابیم که چه رابطهای وجود دارد.
گام ۳: نوشتن رابطه بازگشتی
میخواهیم ببینیم تکرارها چه رابطهای با هم دارند. در ، مسئله ساده بود و با یک حرکت جورچین کامل شد. برای ، دیسک کوچکتر را باید قبل از دیسک بزرگتر جابهجا میکردیم تا امکان حرکت آن وجود داشته باشد. پس از حرکت دیسک بزرگتر، دیسک کوچکتر را روی آن قرار دادیم و مسئله حل شد. در حالت ، دیسکهای کوچکتر را قبل از حرکت دیسک بزرگتر جابهجا کردیم. پس از آن باید دیسکهای کوچکتر را روی دیسک بزرگتر قرار میدادیم تا جورچین کامل شود. اگر بخواهیم این موارد را برحسب بیان کنیم، داریم:
- باید تعداد حرکت انجام دهیم تا دیسکهای کوچکتر را از روی دیسک بزرگتر برداریم.
- باید ۱ حرکت انجام دهیم تا دیسک بزرگتر را در میله قرار دهیم.
- باید حرکت انجام دهیم تا دیسکهای کوچکتر را روی دیسک بزرگتر قرار دهیم.
در کل، تعداد جابهجاییها برای دیسک برابر است با:
میتوان تأیید کرد که رابطه بازگشتی بالا با مقادیری که در اختیار داریم سازگاری دارد:
رابطه بازگشتی مربوط به جورچین برج هانوی، مثالی از یک رابطه بازگشتی خطی است. این رابطه را میتوان با استفاده از روشهایی به فرم بسته نوشت.
حل رابطه بازگشتی با توابع مولد
یک روش برای حل روابط بازگشتی استفاده از یک تابع مولد است. تابع مولد (Generating Function) یک سری توانی است که ضرایب آن متناظر با جملات دنبالهای از اعداد است.
مثال ۱
از تابع مولد استفاده کرده و فرم بسته را برای مثال بالا بنویسید.
حل: رابطه بازگشتی که به دست آوردیم، به صورت زیر است:
از قبل میدانیم که ، اما لازم است مقدار را نیز بدانیم. با قرار دادن رابطه بازگشتی هنوز برقرار است.
تابع مولد زیر را تعریف میکنیم:
که در آن، . هر دو طرف رابطه بالا را بر تقسیم کرده و داریم:
اکنون رابطه بازگشتی را در معادله جایگذاری میکنیم:
اگر ، آنگاه یک تصاعد هندسی نامتناهی داریم که مقدار آن برابر است با:
با جایگذاری عبارت بالا، داریم:
حاصل را میتوان به صورت زیر نوشت:
اکنون فرم بسته عبارت تابع مولد به دست آمده و باید فرم بسته را بنویسیم. از آنجایی که تابع مولد برابر با یک عبارت گویا با عوامل دوجملهای در مخرج است، میتوانیم از گسترش به کسرهای جزئی استفاده کنیم:
تصاعد هندسی نامتناهی را به یاد آورید. برای گام بعدی، دو عبارت گویا را با استفاده از اتحادها به فرم سری توانی بر میگردانیم:
با جایگذاری این اتحادها، داریم:
در نتیجه، بدیهی است که ضریب تابع مولد (سری ) برابر است با:

حل رابطه بازگشتی با عوامل مجموعیابی
راه دیگری برای حل روابط بازگشتی به فرم وجود دارد که در آن، ، و توابعی از هستند. این روش با نام روش عوامل مجموعیابی (Summation Factors) شناخته میشود. از این روش برای حل مسئله جورچین برج هانوی استفاده میکنیم.
مثال ۲
نشان دهید فرم بسته رابطه بازگشتی به صورت است (فرض کنید ).
حل: عامل مجموعیابی با و برابر است با:
که در آن، و به تعداد بار تکرار شدهاند. با ضرب رابطه بالا در رابطه بازگشتی، خواهیم داشت:
فرض میکنیم، . در نتیجه، و . در نتیجه، خواهیم داشت:
بنابراین، فرم بسته به صورت زیر خواهد بود:
همانطور که میبینیم، مجموع بالا، یک دنباله هندسی متناهی است. اما از آنجایی که ، فرم بسته به صورت زیر خواهد بود:
رابطه بازگشتی خطی
یک رابطه بازگشتی خطی مرتبه یا درجه ، معادلهای بازگشتی به فرم زیر است:
که در آن، یک ثابت است و .
مثالهایی از معادلههای بازگشتی خطی به شرح زیر است:
| روابط بازگشتی | مقادیر اولیه | جوابها |
| دنباله فیبوناچی | ||
| و | دنباله لوکاس | |
| دنباله پادوان | ||
| و | دنباله پِل |
حل رابطه بازگشتی خطی
فرض کنید رابطه بازگشتی خطی مرتبه دوم را داشته باشیم که در آن، و اعدادی حقیقی هستند.
معادله مشخصه رابطه بازگشتی بالا به صورت زیر است:
سه حالت در یافتن ریشهها ممکن است رخ دهد:
- حالت اول: اگر این معادله به صورت تجزیه شده و دو ریشه حقیقی متمایز و داشته باشد، آنگاه جواب است که در آن، و اعداد ثابتی هستند.
- حالت دوم: اگر معادله به صورت بوده و داری ریشه تکراری باشد، آنگاه جواب است.
- حالت سوم: اگر ریشههای معادله، اعداد مختلط مجزای و به فرم قطبی و باشند، آنگاه جواب خواهد بود.

مثال ۳
رابطه بازگشتی را حل کنید که در آن، و .
حل: معادله مشخصه دنباله بازگشتی به صورت زیر است:
بنابراین، . در نتیجه، ریشههای آن و هستند. همانطور که میبینیم، ریشهها حقیقی و مجزا هستند. بنابراین، جواب برابر است با:
وقتی و ، آنگاه . در نتیجه:
با حل این معادلات، جوابهای و را به دست خواهیم آورد.
بنابراین، جواب نهایی برابر است با:
مثال ۴
رابطه بازگشتی را حل کنید که در آن، و .
حل: معادله مشخصه رابطه بازگشتی به صورت زیر است:
بنابراین، داریم: . از آنجایی که یک ریشه تکراری داریم، جواب به صورت زیر خواهد بود:
با توجه به رابطه بالا، میتوان معادلات زیر را نوشت:
با حل معالات اخیر، مقادیر و به دست میآیند.
در نهایت، جواب برابر با است.
مثال ۵
رابطه بازگشتی را حل کنید که در آن، و .
حل: معادله مشخصه رابطه بازگشتی به صورت زیر است:
ریشههای معادله بالا، و هستند. این ریشهها را میتوان به فرم قطبی و نوشت که در آن، و . از آنجایی که ریشههای معادله مشخصه مختلط هستند، جواب را میتوان به صورت زیر نوشت:
با توجه به معادله بالا، داریم:
با حل معادلات بالا، و به دست میآید.
بنابراین، جواب نهایی برابر است با:

رابطه بازگشتی ناهمگن
یک رابطه بازگشتی را ناهمگن میگوییم، اگر به فرم زیر باشد:
که در آن، .
رابطه بازگشتی همگن متناظر با رابطه ناهمگن بالا به صورت زیر است:
جواب یک رابطه بازگشتی ناهمگن دو بخش دارد. بخش اول، جواب متناظر با رابطه بازگشتی همگن متناظر و بخش دوم جواب خصوصی است:
جواب بخش اول را میتوان با روندی که در بالا آن را توضیح دادیم، به دست آورد. اما برای یافتن جواب خصوصی، یک جواب آزمایشی را به دست میآوریم. فرض کنید . با در نظر گرفتن به عنوان معادله مشخصه متناظر با رابطه بازگشتی همگن و و به عنوان ریشههای آن، میتوانیم عبارات زیر را بنویسم:
- اگر و ، آنگاه .
- اگر و ، آنگاه .
- اگر ، آنگاه .
مثال ۶
رابطه بازگشتی ناهمگن را با ریشههای معادله مشخصه و در نظر بگیرید. جوابهای آزمایشی (Trial) ممکن مقادیر به صورت زیر هستند:
| جوابهای آزمایشی | |
مثال ۷
رابطه بازگشتی را حل کنید که در آن، و .
حل: این رابطه، یک رابطه بازگشتی ناهمگن است که معادله همگن مرتبط با آن، بوده و داریم: .
معادله مشخصه رابطه همگن متناظر به صورت زیر است:
یا
یا
و .
بنابراین، ، که در آن، و اعداد ثابتی هستند.
از آنجایی که ، یعنی ، یک جواب آزمایشی مستدل آن، است.
بعد از قرار دادن جواب در رابطه بازگشتی، داریم:
با تقسیم هر دو طرف بر ، خواهیم داشت:
در نتیجه، به دست میآید.
بنابراین، .
جواب رابطه بازگشتی به صورت زیر است:
با جایگذاری مقادیر و در معادله بالا، مقادیر و به دست میآیند. بنابراین، جواب رابطه بازگشتی مورد نظر، برابر است با:
آزمون رابطه بازگشتی
۱. رابطه بازگشتی چه ویژگی مهمی دارد که آن را از دیگر روشهای تعریف دنباله متمایز میکند؟
فقط در حل مسائل ترکیبات استفاده میشود.
همیشه فرم بسته و مستقیم ارائه میدهد.
بر حسب عبارات خودش دنباله را تعریف میکند.
برای تعریف توابع بدون تکرار به کار میرود.
ویژگی اصلی رابطه بازگشتی این است که اعضای یک دنباله را با استفاده از خود دنباله تعریف میکند. این بدین معنی است که به جای استفاده از یک فرمول مستقیم، هر جمله را با اتکا به جملات قبلی توصیف میکند.
۲. در چه شرایطی استفاده از رابطه بازگشتی برای مدلسازی مسائل نسبت به روش مستقیم مناسبتر است؟
زمانی که تحلیل مستقیم ساختار مساله دشوار باشد و حل آن به تقسیمبندی ساده نیاز داشته باشد.
هنگامی که فقط یک حالت اولیه ساده برای حل مساله وجود دارد.
در شرایطی که تمامی گامها به صورت مستقل و بدون وابستگی محاسبه میشوند.
وقتی فرمول بسته برای دنباله بدون تکرار به راحتی قابل استخراج است.
استفاده از رابطه بازگشتی در مسائلی مناسب است که مدلسازی مستقیم پیچیده باشد و نیاز به تقسیم مساله به نسخههای کوچکتر وجود داشته باشد. این روش به ویژه زمانی مفید است که یافتن فرمول بسته امکانپذیر یا آسان نیست، اما تکرار و ساختار وابسته به گذشته حل، قابل شناسایی است.
۳. در فرآیند تدوین رابطه بازگشتی، نسخه پایه چه نقشی دارد و چرا اهمیت آن برجسته است؟
نسخه پایه شروع محاسبه دنباله را با سادهترین حالت مشخص میکند.
نسخه پایه برای تبدیل رابطه بازگشتی به تابع مولد ضروری است.
نسخه پایه در پیدا کردن ریشههای معادله مشخصه کاربرد دارد.
نسخه پایه تعیین میکند چند جمله اولیه باید جمع شوند.
کاربرد نسخه پایه در تعریف و شروع دنباله با سادهترین حالت مانند حالت داشتن یک دیسک در برج هانوی است. بدون «مشخصکردن نسخه پایه»، دنباله یا فرآیند بازگشتی نمیتواند محاسبه را آغاز کند و مدلسازی کامل نخواهد شد.
۴. در فرایند حل مساله برج هانوی با استفاده از رابطه بازگشتی، کدام مراحل کلیدی باید برای رسیدن به فرمول حرکتها رعایت شود؟
تقسیم مساله به نسخههای سادهتر و انتخاب نسخه پایه، سپس یافتن رابطه بازگشتی برای تعداد حرکتها
نوشتن رابطه بازگشتی بدون درنظر گرفتن نسخه پایه و سپس حل تحلیلی آن
استفاده از تکنیک توابع مولد بدون توجه به ساختار مساله و یافتن فرمول بسته
شروع با بررسی حالت بیش از سه دیسک و یافتن جواب با استفاده از جدول
در فرایند مدلسازی برج هانوی به کمک رابطه بازگشتی، باید ابتدا مساله را به نسخههای کوچکتر کاهش داد و برای حالت پایه مثل «یک دیسک»، شروع کرد. سپس رابطه بازگشتی مناسب برای تعداد کمینه حرکتها نوشته میشود. بررسی حالت بیش از سه دیسک بدون توجه به نسخه پایه یا حذف نسخه پایه منجر به فرمول صحیح نخواهد شد. همچنین، استفاده از توابع مولد یا تکنیکهای دیگر بدون توجه به تحلیل ساختار مساله و رابطه بازگشتی، پاسخ درست ارائه نمیدهد.
۵. در صورت استخراج فرم بسته برای یک دنباله بازگشتی، چه اثری بر فرایند حل و اجرای محاسبات خواهد داشت؟
محاسبه هر جمله دنباله بدون تکرار و مرحله به مرحله انجام میشود.
نیاز به استفاده از توابع مولد برای هر جمله الزامی میشود.
باید مجموعیابی برای محاسبات استفاده شود.
روند حل معمولا دشوارتر و وقتگیرتر میشود.
هنگامی که برای یک دنباله بازگشتی، فرم بسته به دست میآید، میتوان مقدار هر جمله را مستقیما و بدون تکرارهای مرحلهای محاسبه کرد. این ویژگی باعث میشود دیگر به محاسبه تکتک جملات واسط نیازی نباشد و محاسبات سادهتر و سریعتر انجام گیرد.
۶. نقش تابع مولد در حل یک رابطه بازگشتی چیست؟
تابع مولد ابزار استخراج فرم بسته دنباله روابط بازگشتی است.
تابع مولد برای تعیین نسخه پایه دنباله استفاده میشود.
تابع مولد به مقایسه سریع جوابهای همگن و خصوصی کمک میکند.
تابع مولد جهت تشخیص نوع ریشه معادله مشخصه رابطه بازگشتی به کار میرود.
تابع مولد روشی برای به دست آوردن فرم بسته دنبالهها از روی روابط بازگشتی است و مستقیما برای این هدف در بسیاری از مسائل به کار میرود. کاربرد آن جهت گرفتن سریهای تواندار و گسترش کسری برای حل دقیق و استخراج فرم بسته است.
۷. تفاوت کلیدی میان روش تابع مولد و عوامل مجموعیابی در حل روابط بازگشتی چیست؟
عوامل مجموعیابی برای دنبالههای هندسی استفاده نمیشود.
تابع مولد نیازی به تحلیل جبری ندارد اما عوامل مجموعیابی نیاز دارد.
عوامل مجموعیابی فقط برای دنبالههای حسابی کاربرد دارند.
روش تابع مولد با استفاده از سریهای توانی به فرم بسته دنبالهها میرسد.
روش تابع مولد با استفاده از معادلات توانی و سریهای هندسی و ابزار جبری به فرم بسته میرسد. اما عوامل مجموعیابی بیشتر بر انتقال رابطه به حالت مجموعی و تحلیل آن مبتنی است.
۸. برای حل یک رابطه بازگشتی با عوامل مجموعیابی، کدام ترتیب مراحل زیر درست است؟
تحلیل ریشههای معادله مشخصه، انتخاب جواب خصوصی، ترکیب جوابها
ساخت عامل مجموعیابی، ضرب کل رابطه در آن، تحلیل دنباله جدید
تشخیص فرم بسته، محاسبه ریشهها، ساخت جدول مقایسهای
یافتن تابع مولد، بسط سری تواندار، استخراج جواب نهایی
در روش عوامل مجموعیابی، ابتدا یک عامل مجموعیابی برای رابطه بازگشتی ساخته میشود. سپس کل رابطه در عامل ساختهشده ضرب میشود تا رابطه به شکلی ساده و مجموعپذیر تبدیل شود. در پایان با تحلیل دنباله جدید و سادهشده، فرم بسته مناسب بهدست میآید.
۹. در رابطه بازگشتی خطی مرتبه k، معادله مشخصه چه نوع ریشههایی میتواند داشته باشد و شیوهی نوشتن جواب در هر حالت چگونه است؟
فقط ریشههای مختلط و تکراری ظاهر میشوند و جواب همیشه فرم یکسانی دارد.
ریشههای حقیقی مجزا، ریشههای تکراری و ریشههای مختلط وجود دارد و هر حالت فرم مخصوص برای جواب عمومی دارد.
ریشهها تنها اگر حقیقی باشند جواب بازگشتی دارد و در حالت مختلط یا تکراری، جواب بسته نمیتوان نوشت.
فقط ریشههای حقیقی مجزا مهماند و برای بقیه حالتها نیاز به جواب خصوصی است.
در معادله مشخصه رابطه بازگشتی خطی مرتبه k سه نوع حالت برای ریشهها ممکن است: «ریشههای حقیقی مجزا»، «ریشههای تکراری» و «ریشههای مختلط». برای هرکدام یک فرم ویژه برای جواب عمومی وجود دارد: ریشههای حقیقی مجزا باعث جملههای نمایی مجزا میشود. ریشههای تکراری باعث ضرب جملهها در n و توانهای بالاتر میشود. و ریشههای مختلط به پاسخ شامل جملههای کسینوسی و سینوسی (یا نمایی مختلط) منتهی میشود.
۱۰. در ساختار حل یک رابطه بازگشتی ناهمگن، جواب کلی چگونه شکل میگیرد و سهم هر یک از جواب همگن و خصوصی چیست؟
جواب کلی تنها از جواب خصوصی بدون توجه به همگن تشکیل شده است.
جواب کلی با استفاده از ضرب جواب خصوصی و همگن محاسبه میشود.
جواب کلی فقط از نتیجه رابطه همگن ساخته میشود.
جواب کلی از جمع نتیجه رابطه همگن و یک جواب خصوصی به دست میآید.
در حل رابطه بازگشتی ناهمگن، جواب کلی حاصل جمع دو بخش است: یک جواب که معادله همگن را حل میکند و یک جواب خصوصی که معادله ناهمگن را برآورده میسازد.













واقعا افرین به شما درجه یک یک بود افرین
سلام سپاسگزارم
برای من کمی گنگ بود ولی ممنونم. استفاده کردم
واقعا مننون از فرادرس
اکثرا مطالب رو اینجا یاد می گیرم
سلام.
خوشحالیم که مطالب مجله فرادرس برایتان مفید بوده است.
سالم و موفق باشید.