تشخیص شایعات در زمان بحران + راه های جلوگیری از نشر آن ها

بحران‌ها، چه طبیعی و چه ناشی از حوادث غیرمترقبه، فضایی از عدم اطمینان، ترس و اضطراب ایجاد می‌کنند. در چنین شرایطی، مغز انسان مستعد پذیرش اطلاعات سریع و اغلب نادرست است و بستری را فراهم می‌کند که شایعات در آن بال و پر می‌گیرند. تشخیص شایعات در زمان بحران مانند «اخبار جعلی» (Fake News) و جلوگیری از گسترش آن‌ها، هم وظیفه اخلاقی و هم اقدامی حیاتی برای حفظ امنیت و سلامت روان جامعه در زمان بحران است.

این مطلب از مجله فرادرس به شما کمک می‌کند تا از نظر روان‌شناسی بتوانید شایعات را در زمان بحران تشخیص دهید و از نشر آن‌ها جلوگیری کنید. در ابتدای مطلب به این موضوع می‌پردازیم که چگونه شایعات را در زمان بحران شناسایی کنیم. سپس در ادامه برخی از منابع مؤثق و رسمی را معرفی می‌کنیم که می‌توانید برای کسب اطلاعات به آن‌ها اعتماد کنید. در انتهای مطلب نیز به برخی از راهکارهای مفید برای استفاده ایمن از شبکه‌های اجتماعی اشاره خواهیم کرد.

تشخیص شایعات در زمان بحران

در شرایط بحرانی، اخبار و اطلاعات مدام تغییر می‌کند. در این میان، اطلاعات نادرست تأثیر زیادی بر تصمیم‌ها و رفتارهای جامعه خواهد داشت. تشخیص اطلاعات نادرست و جلوگیری از نشر آن‌ها می‌تواند در حفظ آرامش و امنیت افراد یک جامعه مؤثر باشد. رعایت چند نکته زیر می‌تواند در این خصوص به شما کمک کند:

• مراجعه به منابع معتبر
• بررسی صحت اطلاعات
• بررسی زمان و مکان اطلاعات
• مقایسه با منابع معتبر

چک‌ لیست تشخیص شایعات در زمان بحران

از آنجا که خبرها خیلی زود و سریع در فضای مجازی دست به دست می‌شود، تهیه یک چک‌لیست به شما کمک می‌کند تا در لحظه‌ای که اطلاعات جدیدی را می‌بینید، با دقت و هوشیاری ارزیابی کنید. پیش از آن‌که خبری را باور کنید یا به اشتراک بگذارید، این ۵ سوال مهم را از خودتان بپرسید:

• عنوان و تیتر: آیا تیتر خبر هیجان‌انگیز، اغراق‌آمیز یا شوکه‌کننده است؟ بسیاری از اخبار جعلی با تیترهای جذاب، کاربران را به کلیک و مطالعه ادامه مطلب ترغیب می‌کنند.
• لحن و سبک نگارش: آیا لحن خبر بی‌طرفانه یا جانبدارانه است؟ اخبار جعلی اغلب احساسات را برانگیخته می‌کنند، لحن قضاوت‌کننده دارند یا تحریک‌کننده هستند. استفاده از حروف بزرگ، علائم نگارشی نامتعارف و غلط‌های املایی و نگارشی زیاد نیز از موارد تشیخص شایعات در زمان بحران است.
• منبع خبر: آیا وب‌سایت یا صفحه‌ای که خبر را منتشر کرده، ناشناس، جدید یا دارای نامی شبیه به منابع معتبر است؟ به URL (آدرس اینترنتی) دقت کنید.
• تاریخ انتشار: آیا خبر مربوط به زمان حال می‌شود یا خبری قدیمی که دوباره مطرح شده است؟ بازنشر اخبار قدیمی در زمان بحران، به گمراه‌کننده بودن اطلاعات دامن می‌زند.
• اطلاعات تکمیلی: آیا خبر شامل جزئیات، آمار، نقل قول از کارشناسان و تصاویر مستند است؟ نبود این موارد یا مبهم بودنشان، زنگ خطر را به صدا درمی‌آورد.

 ابزارهای آنلاین و وب‌ سایت‌ های راستی‌ آزمایی

در دنیای دیجیتال، ابزارهایی برای کمک به «راستی‌آزمایی» (Fact Checking) وجود دارند. این ابزارها شامل دو مورد زیر می‌شود:

• موتورهای جست‌وجو: با جستجوی بخش‌هایی از متن خبر یا نام ادعای مطرح شده، می‌توانید ببینید آیا منابع معتبر دیگری نیز آن را پوشش داده‌اند یا خیر.
• وب‌سایت‌های تخصصی راستی‌آزمایی: در سطح جهانی و منطقه‌ای، وب‌سایت‌هایی وجود دارند که به طور تخصصی اخبار و ادعاهای پربازدید را بررسی و صحت‌سنجی می‌کنند.

منابع رسمی تشخیص شایعات در زمان بحران

در زمان بحران، دسترسی به اطلاعات صحیح و مؤثق از منابع رسمی، اصلی‌ترین و بهترین راه برای درک واقعیت و اتخاذ تصمیمات درست است.

چرا به منابع رسمی اعتماد کنیم؟

منابع رسمی توسط نهادهای دولتی، سازمان‌های تخصصی یا رسانه‌های معتبر و تأیید شده اداره می‌شوند. این نهادها مسئولیت اجتماعی و قانونی در قبال صحت اطلاعات ارائه‌شده دارند. به همین دلیل می‌توانند گزینه مناسبی برای تشخیص شایعات در زمان بحران باشند.

منابع رسمی شامل نهادهایی هستند که ساختار قانونی و حاکمیتی دارند. این‌ها می‌توانند وزارتخانه‌ها، سازمان‌های دولتی، مانند وزارت بهداشت یا سازمان هواشناسی، نهادهای بین‌المللی معتبر یا رسانه‌هایی باشند که مجوزهای قانونی لازم را دریافت کرده‌اند و تحت نظارت دقیق قرار دارند. برخلاف برخی از کانال‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی با هویت نامعلوم خبرها را منتشر می‌کنند، این منابع هویت مشخصی دارند.

دلیل اصلی اعتماد به این منابع، پاسخ‌گویی است. نهادهای رسمی نمی‌توانند هر اطلاعاتی را بدون سند و مدرک منتشر کنند که به دو دلیل زیر است:

• مسئولیت قانونی: انتشار اخبار کذب یا اطلاعات نادرست توسط نهادهای رسمی می‌تواند پیگرد قانونی داشته باشد و اعتبار آن نهاد را خدشه‌دار کند.
• مسئولیت اجتماعی: این سازمان‌ها وظیفه دارند امنیت و بهداشت روانی و جانی جامعه را حفظ کنند. بنابراین، در انتشار اطلاعات احتیاط کرده و سعی می‌کنند تنها داده‌های دقیق و راستی‌آزمایی شده را در اختیار مردم قرار دهند.

نحوه بررسی صحت اطلاعات از منابع رسمی

برای تشخیص شایعات در زمان بحران لازم است از صحت اطلاعات در دسترس مطمئن شویم. در این بخش به روش‌هایی اشاره می‌کنیم که به کاربران کمک می‌کند تا از اعتماد کردن به منابع ناشناس، لینک‌های ارسالی در گروه‌های ناشناس و منابع غیرمعتبر خودداری کنند و صحت اطلاعات را با استفاده از منابع مطمئن بررسی کنند.

• مراجعه مستقیم: از مراجعه مستقیم به وب‌سایت‌ها، کانال‌های رسمی یا صفحات اجتماعی تأیید شده اطمینان حاصل کنید. از لینک‌های ارسالی در گروه‌های ناشناس پرهیز کنید.
• جست‌وجو در وب: اگر خبری را شنیده‌اید، با جست‌وجوی کلیدواژه‌های اصلی آن در وب‌سایت‌های خبری معتبر یا گوگل، به دنبال پوشش خبری رسمی آن بگردید.

ترس و هیجان: عامل پخش شایعات در زمان بحران

شایعات در خلأ اطلاعاتی و هیجانیِ دوران بحران، مانند ویروس تکثیر می‌شوند. اولین قدم برای مقابله با شایعات، این است که نقش احساسات را در این فرایند درک کنیم تا بتوانیم تشخیص شایعات در زمان بحران را به درستی انجام دهیم.

در این بخش از مطلب، به این موضوع می‌پردازیم که چرا احساسات ما را در برابر شایعه آسیب‌پذیر می‌کنند و تکنیک‌های مقابله با واکنش‌های احساسی چیست. همچنین اگر می‌خواهید در شرایط بحرانی با نحوه مدیریت احساسات بیشتر آشنا شوید، مشاهده فیلم آموزش مدیریت و کنترل استرس و اضطراب از فرادرس را به شما پیشنهاد می‌کنیم که لینک آن در ادامه آورده شده است.

فیلم آموزش مدیریت و کنترل استرس – شیوه تفکر و ارزیابی موثر در فرادرس

کلیک کنید

چرا احساسات ما را در برابر شایعه آسیب‌پذیر می‌کنند؟

احساسات ما، مانند ترس، خشم یا کنجکاوی ذهن‌مان را از تحلیل منطقی دور می‌کنند و باعث می‌شوند در برابر شایعات آسیب‌پذیر کنند، زیرا در شرایط احساسی، ذهن به سرعت به پاسخ‌های سریع و غیرمنطقی سوق داده می‌شود و از بررسی دقیق منابع صرف‌نظر می‌کند.

این واکنش با سوگیری تأییدی همراه است و در نهایت باعث می‌شود شایعات سریع‌تر از اطلاعات معتبر گسترش پیدا کند و ما بدون تأیید منابع رسمی آن‌ها را به اشتراک می‌گذاریم. مهم‌ترین دلیل این اتفاق را در ادامه توضیح داده‌ایم.

• ترس و اضطراب: در شرایط بحران، ترس از ناشناخته‌ها و نگرانی برای عزیزان، ما را مستعد پذیرش هر اطلاعاتی می‌کند که شاید پاسخی (هرچند نادرست) به این نگرانی‌ها بدهد. شایعات اغلب با دامن زدن به ترس‌ها، سریع‌تر پخش می‌شوند.
• هیجان و کنجکاوی: اخبار داغ و محرمانه که ادعا می‌شود توسط منابع رسمی پنهان شده‌اند، کنجکاوی ما را برمی‌انگیزند. این حسِ «دانستن چیزی که دیگران نمی‌دانند»، ما را به سمت بازنشر بدون راستی‌آزمایی سوق می‌دهد.
• خشم و انزجار: شایعاتی که انگشت اتهام را به سمت گروه یا نهادی خاص نشانه می‌روند، می‌توانند خشم و انزجار ما را برانگیزند و ما را ناخودآگاه به ابزاری برای پخش آن خشم تبدیل کنند.

روش مقابله با واکنش‌ های احساسی

در مواقعی که احساسات بر ما غلبه می‌کنند و نمی‌گذارند فرق بین خبر درست را از نادرست تشخیص دهیم، تکنیک‌های زیر به شما کمک می‌کند تا در لحظه بر احساسات خود غلبه کنید.

• مکث کنید: قبل از واکنش نشان دادن یا اشتراک‌گذاری، نفس عمیقی بکشید. از خود بپرسید: «آیا این خبر باعث شده احساساتم بر من غلبه کند؟»
• واقع‌بین باشید: بپذیرید که در زمان بحران، اطلاعات کامل و شفاف همیشه در دسترس نیست. عدم وجود اطلاعات، دلیلی بر صحت ادعاهای عجیب و غریب نیست.
• قبل از پخش کردن، تأیید کنید: اگر خبری باعث نگرانی شما شده، به دنبال تأیید آن از منابع رسمی باشید، نه این‌که صرفاً آن را به اشتراک بگذارید تا دیگران نگران شوند.

تمرین تفکر انتقادی و پرسشگری

تفکر انتقادی به معنای پذیرش کورکورانه اطلاعات نیست، بلکه توانایی ارزیابی، تحلیل و قضاوت منطقی بر اساس شواهد است. این مهارت به ما کمک می‌کند تا از افتادن در تله‌های شایعات و اطلاعات نادرست جلوگیری کنیم و تصمیمات آگاهانه‌تری درباره آن‌ها بگیریم.

سوالاتی که باید بعد از شنیدن هر خبری از خود بپرسید

بلافاصله بعد از شنیدن خبر، و قبل از این‌که آن را برای کسی بازنشر کنید، اول کمی مکث کنید. سپس از خودتان سوالات زیر را بپرسید تا بتوانید تشخیص شایعات در زمان بحران دهید.

• چه کسی این را گفته است؟ منبع خبر کیست؟ انگیزه احتمالی او چیست؟
• چگونه این را می‌داند؟ آیا شواهد مستقیمی ارائه شده؟ آیا صرفاً شنیده یا حدس زده است؟
• چرا این را می‌گوید یا نوشته است؟ هدف از انتشار این خبر چیست؟ اطلاع‌رسانی؟ تحریک؟ گمراه‌ کردن؟
• آیا منابع معتبر دیگری این خبر را تأیید می‌کنند؟ آیا خبر از سوی منابع رسمی یا رسانه‌های شناخته‌شده مورد تأیید است؟
• آیا این خبر با منطق و دانشی که از قبل دارم، همخوانی دارد؟
• چه چیزی ممکن است در این خبر غایب باشد؟ آیا تصویری کامل ارائه شده یا بخشی از داستان پنهان مانده است؟

به دنبال اثبات خبر باشید

تفکر انتقادی ما را از حالت باورکننده منفعل به یک کاوشگر فعال تبدیل می‌کند. به جای این‌که از خود بپرسیم «آیا این خبر درست است»، بهتر است بپرسیم بپرسیم «چه شواهدی برای درستی یا نادرستی این ادعا وجود دارد».

اطلاعاتی که بر اساس شواهد علمی، گزارش‌های رسمی یا منابع معتبر ارائه شده‌اند، قابل اعتمادتر هستند. در مقابل، اخباری که فقط بر اساس شنیدن یا حدس‌های شخصی منتشر شده‌اند، احتمالاً نادرست هستند. برای مثال، اگر خبری درباره سیاست جدید یک دولت منتشر شود، باید به گزارش‌های رسمی یا اظهارات مقامات مربوطه مراجعه کرد تا از صحت آن مطمئن شوید.

آموزش توسعه مهارت فردی و مدیریت احساسات

«توسعه فردی» (Personal Development) با مبحث «خودآگاهی» (Self-Awareness) گره خورده است. توسعه فردی به شما این فرصت را می‌دهد که نسبت به بخش‌های مختلف زندگی خود دیدگاهی صادقانه پیدا کنید و بخش‌های نیازمند بهبود را بشناسید. در این فرآیند متوجه می‌شوید که واقعاً چه کسی هستید، چه مفاهیمی برای شما «ارزش» تلقی می‌شوند و هدف نهایی شما در زندگی چیست.

در فرادرس شما می‌توانید با فیلم‌های آموزشی توسعه فردی، استراتژی و چارچوب‌های رشد فردی و بهبود شخصی آشنا شوید. این فیلم‌ها به شما کمک می‌کنند تا چشم‌اندازها و اهداف شخصی خود در زندگی را به شکلی واضح‌تر معین کنید و در شرایط بحرانی مانند جنگ یا حوادث ناگهانی تسلط بیشتری بر سلامت روان ود داشته باشید. لینک برخی از فیلم‌های آموزش توسعه فردی را در ادامه مشاهده می‌کنید.

• فیلم آموزش تکنیک‌های شاد زیستن از فرادرس
• فیلم آموزش مدیریت مشکلات زندگی و تقویت مهارت تاب‌آوری از فرادرس
• فیلم آموزش مدیریت احساسات همراه با نکات کاربردی از فرادرس
• فیلم آموزش آشنایی با هیجان و مدیریت آن در فرادرس

برای دسترسی به فیلم‌های آموزشی دیگر در زمینه مدیریت بحران و رشد مهارت‌های فرادرس، می‌توانید از لینک زیر استفاده کنید که شامل مجموعه آموزش‌های توسعه مهارت‌های فردی می‌شود.

• مجموعه فیلم‌های آموزش توسعه مهارت‌های فردی در فرادرس

اطلاع رسانی اخبار به دیگران در زمان بحران

ما انسان‌ها علاوه بر این‌که دریافت‌کننده اطلاعات هستیم، نقش مهمی در انتشار آن داریم. نحوه اطلاع‌رسانی ما می‌تواند به کاهش یا افزایش بار اخبار نادرست و تشخیص شایعات در زمان بحران کمک کند. در ادامه به شیوه‌های اطلاع‌رسانی اخبار و اطلاعات به دیگران اشاره می‌کنیم. برای آشنایی با روش‌های مقابله با بحران و حفظ سلامت روان، توصیه می‌کنیم فیلم آموزش کمک‌های اولیه سلامت روان و تشخیص شرایط بحرانی را از فرادرس مشاهده کنید که لینک آن در ادامه آورده شده است.

نحوه اطلاع رسانی درست اخبار

هنگامی که خبری را می‌شنویم، باید نکاتی را رعایت کنیم تا خبر را به شکلی اصولی و درست به دیگران منتقل کنیم و در انتشار آن افراط و تفریط نداشته باشیم. این نکات مهم در ادامه آورده شده است:

• تأیید پیش از انتشار: هرگز خبری را که از صحت آن اطمینان ندارید، برای دیگران ارسال نکنید. این اصل، مهم‌ترین مسئله در جلوگیری از گسترش شایعات است.
• ارائه منبع معتبر: هنگام اشتراک‌گذاری اطلاعات، همیشه منبع آن را ذکر کنید. به عنوان مثال: «طبق اطلاعیه سازمان مدیریت بحران...« یا «رادیو ایران اعلام کرد...»
• پرهیز از افزودن تفسیر شخصی: از اضافه کردن برداشت‌ها، حدس‌ها یا هیجانات خود به خبر اصلی خودداری کنید. اجازه دهید مخاطب خودش قضاوت کند.
• تشویق به بررسی خبر: دیگران را تشویق کنید که آن‌ها نیز اطلاعات را از منابع مؤثق بررسی کنند. به‌جای گفتن «این خبر را بخوانید»، بگویید «منبع رسمی این خبر را چک کردم، شما هم اگر دوست داشتید، نگاهی بیندازید.»

مدیریت اطلاعات بین دوستان و خانواده

در زمان بحران، نزدیکان ممکن است بیش از حد نگران باشند و راحت‌تر تسلیم شایعات شوند. در چنین شرایطی لازم است با دو راهکار زیر آشنایی داشته باشید تا در چنین مواقعی بتوانید به کمک آن‌ها اطلاعات را به شکلی کنترل‌شده مدیریت کنید و نگذارید سایر اعضای خانواده یا نزدیکان در تشخیص شایعات در زمان بحران با اشتباه مواجه شوند.

• گفت‌وگوی آرام و منطقی: اگر متوجه شدید کسی از عزیزان شما شایعه‌ای را پخش می‌کند، به‌جای سرزنش کردن، با آرامش و استدلال، او را به بررسی منابع معتبر هدایت کنید.
• ارائه اطلاعات درست: اطلاعات درست را از منابع موثق در دسترس او قرار دهید تا به این شکل اطمینان خاطر ایجاد شود.

نکات مهم درباره استفاده از شبکه‌های اجتماعی در زمان بحران

شبکه‌های اجتماعی، شمشیر دو لبه‌ هستند؛ آن‌ها هم می‌توانند در زمان بحران ابزار اطلاع‌رسانی فوری باشند و هم میدان وسیعی برای شاخ و برگ دادن به شایعات. با دانستن برخی از راهکارهای مهم هنگام استفاده از شبکه‌های اجتماعی، به تشخیص شایعات در زمان بحران کمک خواهید کرد. در این بخش به این نکات پرداخته‌ایم.

اثرات منفی شبکه‌های اجتماعی در زمان بحران

شبکه‌های اجتماعی در زمان بحران به شایعات دامن می‌زنند. در صورتی که از قابل‌اعتماد بودن شبکه‌های اطلاع‌رسانی و خبری شبکه‌های اجتماعی اطمینان ندارید، به سراغ آن‌ها نروید. چون ممکن است حاوی شایعاتی باشند که هم بر روح و روان شما اثر منفی بگذارد و هم با انتشار آن به رواج خبر جعلی کمک کنید. در ادامه به دو مورد از اثرات منفی شبکه‌های اجتماعی در شرایط بحرانی اشاره کرده‌ایم.

• سرعت انتشار بالا: اخبار، چه درست و چه غلط، به سرعت وایرال می‌شوند.
• غیرقابل اعتماد بودن منابع: هر کسی می‌تواند در شبکه‌های اجتماعی ادعایی را مطرح کند، بدون این‌که هویت واقعی یا انگیزه‌های او مشخص باشد.
• فیلترینگ اطلاعاتی: الگوریتم‌ها ممکن است اطلاعاتی را به شما نشان دهند که با باورهای قبلی‌تان هم‌سو هستند و شما را در «حباب اطلاعاتی» قرار دهند.

راهکارهای عملی برای استفاده ایمن از شبکه‌های اجتماعی

• محدود کردن دسترسی به منابع غیررسمی: اگرچه ممکن است اطلاعاتی از کانال‌های غیررسمی به دستتان برسد، اما اولویت را به کانال‌های رسمی، خبرنگاران شناخته شده و رسانه‌های معتبر بدهید.
• بررسی صحت عکس‌ها و ویدئوها: عکس‌ها و ویدئوها را به راحتی می‌توان ویرایش یا از زمینه اصلی خود خارج کرد. با استفاده از روش Reverse Image Search می‌توانید از منبع و تاریخچه آن مطمئن شوید.
• شک کردن به ادعاهای عجیب: اگر در شبکه‌های اجتماعی با ادعایی روبرو شدید که بسیار عجیب، باورنکردنی یا تحریک‌کننده بود، بدون شک آن را شایعه فرض کنید و به دنبال تأیید آن در منابع رسمی باشید.
• پرهیز از اشتراک‌گذاری فوری: دکمه‌های «Share» و «Forward» وسوسه‌انگیز هستند. قبل از زدن روی آن‌ها، مکث کنید و حداقل یک بار دیگر صحت خبر را بسنجید.
• گزارش دادن محتوای جعلی: اکثر شبکه‌های اجتماعی امکان گزارش دادن محتوای جعلی یا شایعه را فراهم کرده‌اند. از این قابلیت استفاده کنید.

کلام آخر: ارتقاء آگاهی، ارتقاء امنیت

در این مقاله به روش‌های تشخیص شایعات در زمان بحران اشاره کردیم. در کنار آن مدیریت احساسات را هنگام انتشار اخبار یاد گرفتیم و به راهکارهایی در خصوص استفاده ایمن از شبکه‌های اجتماعی اشاره کردیم.

در عصر ارتباطات، اطلاعات قدرتمندترین سلاح است. در زمان بحران، این قدرت دوچندان می‌شود. با افزایش دانش و آگاهی خود در خصوص تشخیص اخبار جعلی، شناخت منابع مؤثق، کنترل واکنش‌های احساسی، پرورش تفکر انتقادی و عمل به مسئولیت اجتماعی در اطلاع‌رسانی، می‌توانیم به جامعه در برابر امواج شایعات یاری رسانیم.