آسایش حرارتی – از صفر تا صد
برخلاف حیواناتی مانند روباه و خرس که از ابتدا با بدنی پوشیده شده از خز، متولد میشوند، پوشش بدن انسان در بدو تولد بسیار نازک و ناچیز به حساب میآید. میتوان اینگونه ادعا کرد که جستجو برای رسیدن به آسایش حرارتی (Thermal Comfort) به ابتدای تاریخ بشر برمیگردد. غارهایی که انسانهای اولیه در آن زندگی میکردند، علاوه بر محافظت در برابر خطرات جانی، آنها را از سرما و گرمای شدیدی نیز مصون میداشت.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید

برای یک فرد متوسط (فردی سی ساله با وزن ، قد و مساحت بیرونی )، نرخ متابولیک پایه است. به عبارت دیگر، در این حالت، بدن انسان، انرژی شیمیایی موجود در غذا را با سرعت به گرما تبدیل میکند. سطح فعالیت، عاملی است که میتواند نرخ متابولیک را تا ده برابر نرخ متابولیک پایه افزایش دهد. مثلاً ورزش سنگین دو نفر در یک اتاق میتواند انرژی بیشتری نسبت به یک هیتر مقاومتی با توان ایجاد کند.

حداکثر نرخ متابولیک یک مرد متوسط در سن بیست سالگی برابر و در سن هفتاد سالگی برابر است. همچنین در ورزشکاران حرفهای، این عدد به هم میرسد و این مقادیر برای خانمهای متوسط، در حدود سی درصد پایینتر است.
در بسیاری از موارد، نرخ متابولیک در فعالیتهای مختلف با واحد بیان میشود. به عنوان مثال، این عدد در حین مطالعه برابر ، در حین پیادهروی برابر و در حین کشتی گرفتن برابر است. به همین دلیل به رابطهای نیاز داریم تا تخمینی از مساحت بیرونی بدن ارائه دهد. معروفترین فرمول در این رابطه، فرمول استخراج شده توسط «دوبویس» (DuBois) است.
آسایش حرارتی بدن، اساساً به سه عامل محیطی دما، رطوبت نسبی و جریان هوا وابسته است. در این بین، دما بیشترین اهمیت را دارد. تحقیقات زیادی برای تعیین حد بالا و پایین آسایش حرارتی انجام گرفته است تا شرایطی که در آن، بدن انسان از نظر حرارتی، احساس آسایش و راحتی میکند، مشخص شود. بیشتر افراد با لباس و در حالت استراحت، برای آسایش حرارتی به دمایی در بازه
$$\large 23\: ^\circ \text {C}$$ تا $$\large 27\: ^\circ \text {C}$$ (معادل $$\large 73\: ^\circ \text {F}$$ تا $$\large 80\: ^\circ \text {F}$$) نیاز دارند. در صورت حذف لباس، این بازه به $$\large 29\: ^\circ \text {C}$$ تا $$\large 31\: ^\circ \text {C}$$ میرسد.رطوبت نسبی هم تأثیر زیادی روی آسایش حرارتی دارد. زیرا معیاری از توانایی هوا برای جذب رطوبت است و در نتیجه، مقدار گرمایی که یک فرد میتواند در محیط منتشر کند را تحتالشعاع قرار میدهد. بالا بودن رطوبت نسبی، دفع گرما از طریق تبخیر را کاهش میدهد. این اتفاق معمولاً در دماهای بالا رخ میدهد. در مقابل هم با پایین آمدن رطوبت نسبی، سرعت تبخیر بیشتر میشود. سطح دلپذیر رطوبت نسبی، در بازه درصد تا درصد قرار میگیرد و رطوبت نسبی درصد، ایدهآلترین مقدار ممکن است. بیشتر مردم در این بازه احساس گرما یا سرما نمیکنند و نیازی نیست تا بدن برای تنظیم دما، سیستمهای تدافعی را به کار بیاندازد.
عامل دیگری که اهمیت زیادی در آسایش حرارتی دارد، جریان شدید هوا است. جریان شدید هوا میتواند موجب سرمایش ناخواسته در قسمتهایی از بدن انسان شود. این عامل، یکی از مزاحمترین عوامل در محیط کار، حرکت اتومبیل و حتی پرواز هواپیما به شمار میرود. جریان شدید هوا برای افرادی که لباس سبک پوشیدهاند و در حال استراحت هستند، آسایش حرارتی را به هم میزند. ولی در مقابل و برای افرادی که در حال فعالیت سنگین هستند، اینطور نیست. سرعت جریان هوا در فصلهای زمستان و تابستان باید به ترتیب کمتر از (معادل ) و (معادل ) نگه داشته شود تا احساس عدم آسایش حرارتی ناشی از جریان شدید هوا به حداقل برسد.

از سوی دیگر، همواره به میزان حداقلی از جریان هوا نیاز است. زیرا به این ترتیب، هوای گرم و مرطوب از سطح بدن برداشته شده و با هوای جدید جایگزین میشود. بنابراین، سرعت جریان هوا باید به قدری زیاد باشد که بتواند گرما و رطوبت را از مجاورت بدن خارج کند و همچنین به قدری آرام باشد که وزش آن احساس نشود. جریان شدید هوا در فضای باز هم با احساس ناخوشایند همراه است. به عنوان مثال، محیطی با دمای
$$\large 10\: ^\circ \text {C}$$ (معادل $$\large 50\: ^\circ \text {F}$$) و سرعت باد در مقایسه با محیط دیگری با دمای $$\large -7\: ^\circ \text {C}$$ (معادل $$\large 20\: ^\circ \text {F}$$) و سرعت باد دقیقاً مشابه هم احساس میشود.سرمایش باد یا به اصطلاح، سوز (Wind-Chill) دمایی است که بدن در معرض باد احساس میکند. جدول زیر، بخشی از دادههای مربوط به سرمایش باد را نشان میدهد. همانطور که مشاهده میکنید، هر چه دما به سمت رنگ قرمز پیش میرود، احتمال سرمازدگی و آسیب رسیدن به اندامهای بدن بالاتر میرود.

تشعشع حرارتی نامتقارن، به دلیل سطوح سرد پنجرههای بزرگ، دیوارهای عایقکاری نشده، وجود لوازم برقی روشن و همچنین وجود سطوح سرد یا گرم مربوط به پنلهای حرارتی در سقف یا دیوارها است. این عوامل، هر طرف از سطح بدن را در معرض تشعشعات گرمایی با دماهای مختلف قرار میدهند. از این رو، توزیع جذب حرارت توسط بدن، نامتقارن خواهد بود. به عنوان مثال و مطابق شکل زیر، فردی را در نظر بگیرید که از یک سمت در مقابل پنجره سرد قرار دارد. احساس بدن شبیه به این خواهد بود که حرارت از آن سمت بدن، بیرون کشیده میشود.

برای اینکه آسایش حرارتی به هم نخورد، عدم تقارن دمای تشعشع نباید از مقدار
$$\large 5\: ^\circ \text {C}$$ در جهت عمودی و از $$\large 10\: ^\circ \text {C}$$ در جهت عرضی، تجاوز کند. با اندازهگیری درست و نصب پنلهای حرارتی، استفاده از شیشههای دوجداره و عایقکاری دیوارها و سقف، میتوان اثرات ناخوشایند تشعشع نامتقارن را به حداقل رساند. تماس مستقیم با سطوح سرد یا داغِ کف اتاق نیز میتواند عدم آسایش حرارتیِ محلی برای پا به همراه داشته باشد. دمای کف اتاق، به چگونگی ساخت آن و استفاده از پوششهای کف، مانند موکت و فرش وابسته است. اینکه اتاق مستقیماً روی زمین بنا شده یا در طبقهای بالاتر قرار دارد، جنس آن از بتن یا پارکت است و همچنین آیا عایق در ساخت آن به کار رفته یا خیر، همگی از عوامل تأثیرگذار هستند.دمای تا تقریباً برای همه افراد، موجب آسایش حرارتی میشود. اگر از پوششی برای پا استفاده شده باشد، عدم تقارن در کف اتاق، اهمیت خود را از دست میدهد. یکی از روشهای مؤثر و مقرون به صرفه برای افزایش دمای کف، استفاده از پنلهای تشعشع حرارتی به جای زیاد کردن درجه رادیاتورها است. عامل مؤثر دیگر در ایجاد شرایط غیریکنواخت، گرادیان دمایی است که باعث میشود سر و پای انسان دماهای متفاوتی را تجربه کنند. برای برقراری آسایش حرارتی، اختلاف دمای سر و پاها نباید از مقدار تجاوز کند. برای حل این مشکل میتوان از پنکههایی استفاده کرد که این گرادیان دمایی را به هم میزنند.
باید به این نکته توجه کرد که هیچ شرایط حرارتی خاصی وجود ندارد که در آن، همه افراد راضی باشند. فرقی نمیکند، مجموعه شرایط چگونه تنظیم شده باشد. همیشه افرادی هستند که از شرایط موجود رضایت ندارند. محدوده آسایش حرارتی براساس رضایت و مقبولیت درصد افراد ایجاد میشود. به عبارت دیگر، اگر فقط درصد افراد از شرایط تهویه ناراضی باشند، احتمالاً آسایش حرارتی برقرار شده است. با بالا رفتن سن، متابولیسم کاهش مییابد ولی این عامل روی محدوده آسایش حرارتی تأثیری ندارد. تحقیقات نشان میدهد الگوها و معیارهای آسایش حرارتی در افراد جوان و سالخورده تفاوتی با هم ندارد. آزمایشاتی دیگر هم تأیید کرده که شرایط دلخواه از نظر آقایان و خانمها، خیلی با یکدیگر متفاوت نیست.
سرعت متابولیسم در خانمها تا حدی پایینتر است. اما در سوی دیگر، دمای پوست خانمها نیز اندکی کمتر بوده و از این رو، اتلاف حرارت از طریق تبخیر کاهش مییابد. به عبارت دیگر، این دو عامل تا حدی یکدیگر را جبران میکنند تا در مجموع، تغییری در معیارهای آسایش حرارتی رخ ندهد. جالب است بدانید حتی در نقاط مختلف کره زمین و در فصلهای متفاوت، تغییر قابل ملاحظهای در محدوده آسایش حرارتی اتفاق نمیافتد. علاوه بر این، انسانها نمیتوانند با خو گرفتن به آب و هوای جدید، معیارهای آسایش حرارتی را در خود تغییر دهند. بنابراین، میتوان یک معیار آسایش حرارتی را برای تمامی ساکنان زمین و در تمام فصول تجویز کرد.
در یک محیط سرد، نرخ اتلاف حرارت از بدن میتواند از نرخ تولید گرمای متابولیک بیشتر شود. گرمای مخصوص بدن انسان برابر است و در نتیجه، برای یک فرد متوسط به وزن کیلوگرم، هر یک درجه سلسیوس کاهش دمای بدن با کمبود انرژی گرمایی متناظر است. هر
$$\large 0.5\: ^\circ \text {C}$$ کاهش در دمای متوسط بدن، موجب تغییر قابل ملاحظهای در آسایش حرارتی میشود ولی باز هم قابل قبول است. کاهشی برابر با $$\large 2.6\: ^\circ \text {C}$$ موجب عدم آسایش حرارتی شدیدی میشود. اگر دمای متوسط بدن فردی که خوابیده، به اندازه $$\large 1.3\: ^\circ \text {C}$$ کاهش پیدا کند، فرد بیدار خواهد شد. این مقدار کاهش دمای متوسط با $$\large 0.5\: ^\circ \text {C}$$ کاهش در دمای درون بدن و $$\large 3\: ^\circ \text {C}$$ کاهش در دمای سطح پوست متناظر است. اگر دمای درون بدن، تا زیر $$\large 35\: ^\circ \text {C}$$ پایین بیاید، مکانیزم تنظیم دمای بدن به هم میریزد و اگر این کاهش، تا زیر $$\large 28\: ^\circ \text {C}$$ هم ادامه پیدا کند، کشنده خواهد بود.بررسی صورت گرفته روی گروهی از افراد در وضعیت نشسته، حاکی از این بود که دمای میانگین سطح پوست برابر با
$$\large 33.3\: ^\circ \text {C}$$ همراه با آسایش حرارتی است. در دمای $$\large 31\: ^\circ \text {C}$$، آسایش حرارتی به هم خورده و احساس سرما میکنند. در دمای $$\large 30\: ^\circ \text {C}$$ از سرما شروع به لرزیدن میکنند و با دمای $$\large 29\: ^\circ \text {C}$$ شروع به احساس سرمای شدید میکنند. افرادی که مشغول انجام کارهای سنگین بودند، در دماهای پایینتری آسایش حرارتی داشتند. از این رو، شدت فعالیت تأثیر مستقیمی روی عملکرد بدن و آسایش حرارتی دارد. اندامهایی مانند دستها و پاها به راحتی تحت تأثیر هوای سرد قرار میگیرند و دمای آنها شاخص خوبی از آسایش حرارتی و عملکرد بدن فراهم میکند. براساس قرارداد، اگر دمای پوست دست برابر $$\large 20\: ^\circ \text {C}$$ باشد، آسایش حرارتی به هم میخورد. در دمای $$\large 15\: ^\circ \text {C}$$، فرد احساس سرمای شدید میکند و دمای $$\large 5\: ^\circ \text {C}$$ نیز همراه با سرمای طاقتفرسا خواهد بود. در واقع، تا زمانی که دمای پوست در قسمت انگشتها بالای $$\large 16\: ^\circ \text {C}$$ باشد، دستها قادر هستند کارها را به راحتی انجام دهند.میتوانیم کاهش دمای پوست را به عنوان خط مقدم دفاعی بدن در مقابل اتلاف شدید گرما در یک محیط سرد در نظر بگیریم. در این وضعیت، با منقبض شدن رگها و کاهش جریان خون در نزدیکی پوست، سرعت اتلاف حرارت کاهش پیدا میکند. با این اتفاق، دمای بافتهای زیرپوستی کم میشود تا دمای داخل بدن ثابت بماند. اقدام بعدی، بالا بردن سرعت تولید گرمای متابولیک در بدن به وسیله ایجاد لرزش (Shivering) است. مگر اینکه خودِ فرد به صورت داوطلبانه، شدت فعالیتهای خود یا مقدار لباسی که پوشیده است را بیشتر کند. لرزیدن ناشی از سرما، به آهستگی و در گروه ماهیچههای کوچکتر آغاز میشود و میتواند در مراحل اولیه، سرعت تولید گرمای متابولیک را در بدن دو برابر کند. در وضعیتی که تمام بدن فرد شروع به لرزیدن میکند، این مقدار میتواند به شش برابر سرعت تولید گرما در بدن فردی در حالت استراحت هم برسد.

اگر این اقدام هم کافی نباشد، دما در عمق بدن شروع به کاهش میکند. در اندامهایی مانند دستها و پاها که در دورترین فاصله نسبت به بدن قرار دارند، بیشترین احتمال آسیب رسیدن به بافتها وجود دارد.
در طرف مقابل و در محیطهای گرم، سرعت اتلاف حرارت از بدن، به پایینتر از سرعت تولید گرمای متابولیک میرسد. این دفعه بدن، مکانیزم معکوسی را فعال میکند. در مرحله اول، گردش خون بالا رفته و در نتیجه، انتقال حرارت از طریق پوست انجام میشود. سپس دمای پوست و بافتهای زیرپوستی افزایش یافته و به دمای درونی بدن نزدیک میشود. اگر شدت گرما خیلی زیاد باشد، ضربان قلب به بار در هر دقیقه میرسد تا خون کافی برای رسیدن به مغز و پوست تأمین شود. با بالاتر رفتن ضربان قلب، راندمان حجمی آن کاهش مییابد. زیرا فاصله بین هر دو ضربان کمتر از آن است که قلب از خون پُر شود. در نتیجه، در تأمین خون برای مغز و پوست با کمبود مواجه میشود. در این حالت و به دنبال این گرمازدگی (Heat Exhaustion)، فرد دچار حالت غش میشود.
کمآبی میتواند به جدیتر شدن این مشکل دامن بزند. اگر فردی که به مدت طولانی در حال انجام کار سنگین بوده، به طور ناگهانی دست از کار بکشد، مشکل مشابهی برایش رخ خواهد داد. زیرا در این وضعیت، خون به شدت به سمت ماهیچهها و پوست پمپاژ شده و حالا ماهیچهها در حالت استراحت هستند و نمیتوانند خون را برای بازگشت به سمت قلب وادار به حرکت کنند. در نتیجه، قلب، خون کافی برای ارسال به مغز در اختیار نخواهد داشت.
تا اینجا اولین اقدام بدن را مورد بررسی قرار دادیم. دومین اقدام دفاعی، آزاد کردن آب از غدههای عرق (Sweat Glands) و روی آوردن به سرمایش تبخیری (Evaporative Cooling) است. مگر اینکه پیش از آن، حجم لباسها کم و از شدت فعالیتها کاسته شده باشد. در محیطهای گرم، بدن قادر است حجم زیادی از گرمای متابولیک را از طریق تعرق در محیط منتشر کند. زیرا عرق، گرمای بدن را جذب کرده و تبخیر میشود.

در این شرایط و با وجود سرمایش تبخیری، بدن میتواند دمای درونی
$$\large 37\: ^\circ \text {C}$$ خود را حتی در محیطهایی با دمای بسیار زیاد، به طور نامحدود حفظ کند. اما به شرطی که مقدار زیادی آب نوشیده باشد تا ذخیرههای آبی بدنش دوباره پر شود و همچنین هوای محیط به قدری خشک باشد تا عرق به جای جاری شدن روی سطح پوست، بتواند مستقیماً تبخیر شود. اگر این اقدام راه به جایی نبرد، بدن شروع به جذب گرمای متابولیک خواهد کرد و دمای بخشهای درونی بدن بالا میرود. اگر دمای مرکزی بدن به اندازه $$\large 1.4\: ^\circ \text {C}$$ بالا برود، بدن میتواند بدون به هم خوردن آسایش حرارتی آن را تحمل کند. اما اگر این عدد به $$\large 2.8\: ^\circ \text {C}$$ برسد، میتواند به غش کردن فرد هم بیانجامد. هنگامی که دمای مرکزی بدن انسان از عدد $$\large 39\: ^\circ \text {C}$$ فراتر رود، فرد احساس کُندی و بیحالی میکند و عملکردش با اختلال شدیدی همراه خواهد شد. همچنین اگر دمای مرکزی بدن از $$\large 41\: ^\circ \text {C}$$ بیشتر شود، به پروتئینهای هیپوتالاموس آسیب میزند و در نتیجه، قطع شدن تعریق، افزایش گرمای تولید شده توسط لرزش و در نهایت، شوک گرمایی با آسیبهای برگشتناپذیر و منجر به مرگ را به دنبال خواهد داشت. در دمای مرکزی بالاتر از $$\large 43\: ^\circ \text {C}$$، احتمال مرگ بسیار بالاست.اگر دما در روی سطح پوست به عدد
$$\large 46\: ^\circ \text {C}$$ برسد، فرد در پوستش احساس درد میکند. به همین دلیل، تماس مستقیم با جسمی در این دما یا داغتر از آن، دردناک خواهد بود. البته مقاومت سطح پوست در برابر انتقال حرارت جابجایی و همچنین سرمایش تبخیری، از عواملی هستند که به یک فرد کمک میکنند بتواند حداکثر تا نیم ساعت در اتاقی با دمای $$\large 100\: ^\circ \text {C}$$ بماند و هیچ آسیب و دردی هم به پوستش وارد نشود. حتی میتوانیم دستهایمان را برای لحظهای کوتاه درون یک فر آشپزخانه با دمای $$\large 200\: ^\circ \text {C}$$ قرار دهیم و هیچ اتفاقی برای دستهایمان نیفتد.عامل دیگری که میتواند سلامتی و آسایش حرارتی را تحت تأثیر قرار دهد، تهویه (Ventilation) است. هوای تازه بیرون را میتوان به طور طبیعی، بدون انجام هیچ کاری و فقط با باز گذاشتن پنجرهها، به داخل ساختمان هدایت کرد یا با استفاده از یک سیستم تهویه مکانیکی، آن را به اجبار به داخل ساختمان انتقال داد. در حالت اول، که پدیدهای مرسوم در ساختمانهای مسکونی است، تهویه هوا از طریق درها و پنجرهها و با نفوذ از مسیرهای خالی، انجام میشود. علاوه بر این، در حمام و آشپزخانه نیاز به تهویه اضافی وجود دارد که این نیاز با استفاده از دمپرهای تخلیه هوا یا فنهای هواکش برطرف میشود. در این روش تهویه هوا که هیچ کنترلی هم روی آن نیست، از یک سو ممکن است نرخ ورودی هوای تازه بیش از حد باشد و به این طریق، انرژی به هدر برود. یا از سوی دیگر، نرخ ورودی هوا خیلی کم باشد و به همین دلیل، کیفیت هوای داخل در سطح پایینی بماند. ولی بعید است که این رویه در اکثریت ساختمانهای مسکونی تغییر کند. چون هیچ گروهی نسبت به این شکل از اتلاف انرژی و همچنین کیفیت پایین هوای داخل، معترض نیست. از سوی دیگر، تعیین هزینه و همچنین پیچیدگیهای این سیستمهای تهویه، عملاً غیرر ممکن است.
لزوم استفاده از سیستمهای تهویه جهت بهبود آسایش حرارتی در اینگونه ساختمانها اصلاً موضوع عجیبی نیست. چرا که بسیاری از این اتاقها هیچ پنجرهای به بیرون ندارند و استفاده از سیستمهای تهویه تنها راه چاره است. حتی خیلی از اتاقهایی که پنجره دارند هم شامل همین وضعیت میشوند. زیرا موارد متعددی وجود دارد که طرز چیدمان اتاق به صورتی است که نمیتوان برخی از پنجرهها را باز کرد. اینکه به منظور اطمینان، توان و راندمان یک سیستم تهویه، بسیار بیشتر از میزان لازم انتخاب شود، فقط موجب تخلیه هوای گرم یا سرد اضافی میشود و جز اتلاف هزینه و از دست رفتن انرژی پیامد دیگری ندارد.
از سوی دیگر، استفاده از سیستم تهویهای با توانی کمتر از حداقل توان مورد نیاز برای برقراری شرط پایستگی انرژی، هم نمیتواند راهکار هوشمندانهای تلقی شود. حداقل هوای تازه مورد نیاز به عنوان خروجی یک سیستم تهویه در مکانهای مختلف، به عوامل مختلفی وابسته است. این مقادیر به کنترل میزان گاز کربن دیاکسید و سایر آلایندهها و در نظر گرفتن یک حاشیه مطمئن نسبت به آنها بستگی دارد. به طوری که هوای تازه با نرخ حداقل (معادل ) برای هر فرد قابل تأمین باشد. این عدد در اتاقهای بیمارستان به (معادل ) و در سالنهای مخصوص سیگار در فرودگاهها به (معادل ) میرسد.
در صورت علاقهمندی به مباحث مرتبط در زمینه مهندسی مکانیک، آموزشهای زیر نیز به شما پیشنهاد میشوند:
^^
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید












