هماتولوژی چیست؟ | خون شناسی و تست های هماتولوژی – به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
تخصص هماتولوژی چیست؟
پزشکانی که در آزمایشگاههای هماتولوژی کار میکنند و معمولاً آنها را مدیریت میکنند، آسیب شناسانی متخصص در تشخیص بیماریهای خون شناسی هستند که از آنها به عنوان متخصصان خون شناسی یا هماتوپاتولوژیستها یاد میشود. هماتولوژیستها و هماتوپاتولوژیستها به طور کلی همکاری میکنند تا تشخیص را تنظیم کرده و در صورت لزوم مناسبترین روش درمانی را ارائه دهند. هماتولوژی دکترای تخصصی است و با انکولوژی که یکی از تخصصهای پزشکی است تفاوت دارد اما با آن همپوشانی دارد. متخصصان انکولوژی بیشتر به بررسی، معاینه، تشخیص و درمان اختلالات مرتبط با خون و سرطانهای خون میپردازند که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- درمان اختلالات خونریزی مانند هموفیلی و پورپورای ترومبوسیتوپنی ایدیوپاتیک
- درمان بدخیمیهای خون مانند لنفوم و سرطان خون
- درمان هموگلوبینوپاتیها
- دانش انتقال خون و بانک خون
- پیوند مغز استخوان و سلولهای بنیادی
تفاوت بین هماتولوژیست و هماتوپاتولوژیست چیست؟
متخصص هماتولوژی معمولاً متخصص داخلی یا متخصص اطفال که آموزش را در زمینه خون شناسی به پایان رسانده است. متخصص خون شناسی به طور كلی بر مراقبت مستقيم از بيمار و تشخيص و مديريت بيماریهای خون به ويژه سرطان متمركز است. هماتوپاتولوژیست معمولاً مجوز نظر آسیبشناسی آناتومیکی و بالینی دارد و بیشتر در زمینه آسیب شناسی خون آموزش دیده است.
انکولوژی چیست؟

هماتوپاتولوژی یا آسیب شناسی خون چیست؟
«هماتوپاتولوژی» (Hemopathology) مطالعه بیماریها و اختلالات مؤثر در سلولهای خونی، تولید آنها و هر اندام و بافتی است مانند مغز استخوان، طحال و تیموس است که که در خونسازی دخالت دارند. تشخیص و درمان بیماری هایی مانند لوسمی و لنفوم اغلب با آسیب شناسی خون انجام میشود. تکنیکها و فنآوریها شامل مطالعات فلوسایتومتری و ایمونوهیستوشیمی هستند.
آسیبشناسی خون یک فوق تخصص محصوب میشود که مخصوص افرادی است که دوره آموزش فلوشیپ آسیبشناسی خون را به پایان رساندهاند. دوره هماتوپاتولوژی یک یا دو سال طول میکشد. پزشکی که هماتوپاتولوژی را انجام میدهد، هماتوپاتولوژیست نامیده میشود.
خون چیست؟

خونسازی چیست؟
«سیستم خونساز» (Haematopoietic System)، سیستمی در بدن است که در ایجاد سلولهای خونی نقش دارد. سلولهای بنیادی خونساز (HSC) سلولهای بنیادی هستند که سلولهای دیگر خون را به وجود می آورند. به این فرآیند خونسازی گفته می شود. این روند در مغز استخوان قرمز، در هسته اکثر استخوانها رخ میدهد. در رشد جنینی، مغز استخوان قرمز از لایه جنینی به نام مزودرم ساخته میشود.
آزمایش های روتین هماتولوژی چه هستند؟
یکی از رایجترین آزمایشهای خون شناسی، شمارش کامل خون یا CBC است. این بررسی اغلب در طی یک آزمایش معمول انجام میشود و میتواند کم خونی، مشکلات لخته شدن، سرطانهای خون، اختلالات سیستم ایمنی بدن و عفونتها را تشخیص دهد. سایر آزمایشات خون شناسی عبارتند از:
- آزمایش شیمی خون
- آزمایش آنزیمهای خون
- آزمایش خون برای ارزیابی خطر بیماری قلبی
آزمایشات هماتولوژی ممکن است به صورت روتین و منظم انجام شوند یا ممکن است از آنها خواسته شود تا در شرایط فوری شرایط جدی را تشخیص دهند. در بسیاری از موارد، نتایج آزمایش خون می تواند ارزیابی دقیقی از شرایط بدن و چگونگی تأثیرات داخلی یا خارجی بر سلامتی بیمار داشته باشد. در ادامه این مقاله برخی از آزمایشهای رایج خون و اینکه هدف آنها چیست، توضیح داده خواهد شد.

آزمایش کامل شمارش خون
شمارش کامل خون یا آزمایش FBC یک آزمایش معمول در هماتولوژی است که سه ماده اصلی موجود در خون را ارزیابی میکند:
- گلبولهای سفید خون
- گلبول های قرمز
- پلاکتها
دلایل زیادی برای آزمایش کامل شمارش خون وجود دارد اما دلایل رایج آن شامل عفونت، کم خونی و مشکوک به بیماری های هماتو - سرطان است.

آزمایش گلبول سفید خون
گلبولهای سفید خون (WBC) کمک به دفاع بدن در مبارزه با بیماریها و بیماریها میکنند. دانستن اینکه چه تعداد گلبول سفید در خون وجود دارد، برای تشخیص و درمان طیف وسیعی از بیماریها بسیار ارزشمند خواهد بود. افزایش گلبولهای سفید در افرادی که دچار عفونت هستند معمول است.
آزمایش گلبول قرمز خون
تست هموگلوبین
هماتوکریت و پلاکت
غربالگری مونو
آزمایش کمبود ویتامین B12
تست کلیه

تست کلسترول
آزمایش قند خون
آزمایش گلوکز خون برای نشان دادن میزان توانایی بیمار در کنترل دیابت طی چند ماه گذشته استفاده میشود. این آزمایش نیاز به ناشتا بودن ندارد و سطح مقادیر گلوکزی که در هموگولبین ذخیره شده است را نشان میدهد و به عنوان آزمایش A1c، گلیکوهموگلوبین یا HbA1c شناخته میشود. در حالی که این آزمایش بسیار دقیق است اما هرگز نباید به جای آزمایش ناشتا یا روزانه قند خون مورد استفاده قرار گیرد چون هریک از این تستها نقش تشخیصی خاص خود را دارند.
نمونه برداری از مغز استخوان
نمونه برداری یک آزمایش معمول نیست اما در شرایط خاصی برای تشخیص دقیقتر تجویز میشود و شامل گرفتن سلولها از مغز استخوان برای تجزیه و تحلیل در آزمایشگاه پاتولوژی است.
آزمایش هماتولوژی در بارداری
پزشک از این نمونه برای بررسی گروه خونی، فاکتور Rh، گلوکز، تعداد سلولهای خونی و هموگلوبین، استفاده خواهد کرد. بر اساس جواب این آزمایشات میتوان دیابت بارداری و عفونتها را بررسی و احتمال خطر نقص مادرزادی را در جنین اندازهگیری کند. (این آزمایشات را میتوان در هر مرحله از بارداری انجام داد. آزمایش ژنتیک اغلب در سه ماهه اول انجام میشوند.)
آزمایش خون برای دیابت حاملگی معمولاً در هفته 24 بارداری انجام میشود. اگر در بارداری قبلی به دیابت بارداری مبتلا شدهاید یا احتمال ابتلا به این بیماری زیاد است، احتمالاً متخصص بهداشت شما پیشنهاد میکند آزمایش را زودتر انجام دهید. این آزمایش معمولاً شامل یک تست تحمل گلوکز (GTT) است و فرد باید یک شب ناشتا باشد. خون شما آزمایش میشود و سپس 75 گرم گلوکز در یک نوشیدنی شیرین مینوشد.
قند خون مجددا بعد از یک ساعت و پس از دو ساعت دوباره بررسی خواهد شد. اگر در تست تحمل گلوکز سطح قند خون بالا باشد، دیابت بارداری برای شما تشخیص داده میشود. دیابت بارداری به مراقبت و مدیریت نیاز دارد. در صورت کنترل دیابت بارداری به خوبی کنترل شود، بیشتر خانمها میتوانند بارداری و نوزادی سالم داشته باشند. اگر دیابت با دقت کنترل نشود، میتواند مشکلات جدی برای شما و جنین ایجاد کند. برای کمک به مدیریت دیابت ممکن است به یک کلینیک بارداری پر خطر و یک مربی دیابت ارجاع شوید.

تفسیر آزمایشات هماتولوژی
در جدول زیر مقادیر نرمال در آزمایشات معمول هماتولوژی برای بزرگسالان درج شدهاند.
| دامنه مرجع طبیعی بزرگسالان هماتولوژی | مردان | زنان | واحد |
| هموگلوبین (HB) | ۱۶۵ -۱۱۵ | ۱۸۰ - ۱۳۰ | g/L |
| تعداد سلولهای سفید (WBC) | ۱۱ - ۴ | ۱۱ - ۴ | 109/L |
| تعداد پلاکت (PLT) | ۴۵۰ - ۱۵۰ | ۴۵۰ - ۱۵۰ | 109/L |
| شمارش خون قرمز (RBC) | ۶/۵ - ۴/۵ | ۵/۸ - ۳/۸ | 1012/L |
| حجم متوسط سلول (MCV) | ۱۰۰ - ۸۰ | ۸۰ - ۱۰۰ | fl |
| حجم سلول بستهبندی شده (PCV) / هماتوکریت (HCT) | ۰/۵۲ - ۰/۴۰ | ۰/۵۲ - ۰/۴۷ | L/L |
| هموگلوبین متوسط سلولی (MCH) | ۳۲ - ۲۷ | ۳۲ - ۲۷ | pg |
| غلظت هموگلوبین سلولی متوسط (MCHC) | ۳۶۰ -۳۲۰ | ۳۶۰ -۳۲۰ | g/L |
| تعداد نوتروفیل | ۷/۵ - ۲ | ۷/۵ - ۲ | 109/L |
| تعداد لنفوسیتها | ۴/۵ - ۱/۵ | ۴/۵ - ۱/۵ | 109/L |
| تعداد مونوسیتها | ۰/۸ - ۰/۲ | ۰/۸ - ۰/۲ | 109/L |
| تعداد ائوزینوفیلها | 0 - 0/4 | 0 - 0/4 | 109/L |
| تعداد بازوفیلها | ۰/۱ - ۰ | ۰/۱ - ۰ | 109/L |
| میزان رسوب گلبول قرمز (ESR) | ۱۲ - ۱ | ۱۰ - ۱ | mm/hr |
| رتیکولوسیتها | ۲ - ۰/۲ | ۲ - ۰/۲ | ٪ |
| PT | ۱۳ - ۱۰ | ۱۳ - ۱۰ | Secs |
| INR | ۱/۲ - ۰/۸ | ۱/۲ - ۰/۸ | Ratio |
| APTT | ۳۰ - ۲۳ | ۳۰ - ۲۳ | Secs |
| فیبرینوژن | ۴/۵ - ۱/۵ | ۴/۵ - ۱/۵ | g/L |
| فعالیت آنتی ترومبین | ۱۲۰ - ۸۰ | ۱۲۰ - ۸۰ | iu/dL |
| آنتی ژن پروتئین S رایگان | ۱۴۰ - ۶۰ | ۱۴۰ - ۶۰ | iu/dL |
| فعالیت پروتئین C | ۱۳۰ - ۷۰ | ۱۳۰ - ۷۰ | iu/dL |
| ضد انعقاد لوپوس | <1/2 | <1/2 | Ratio |
| مقاومت پروتئین C فعال شده (APCR) | >2/0 | >2/0 | Ratio |
| D-dimers (این مقدار قطع DVT / PE نیست) | 0/1 - 0/45 | 0/1 - 0/45 | mg/L FEU |
| FDPs | <10 | <10 | ug/mL |
| فاکتور VIII | ۱۵۰ - ۵۰ | ۱۵۰ - ۵۰ | iu/dL |
| فاکتور IX | ۱۵۰ - ۵۰ | ۱۵۰ - ۵۰ | iu/dL |
بیماری های هماتولوژی چه هستند؟
بیماریهای خون شناسی اختلالاتی هستند که در درجه اول در خون و اندامهای خونساز تأثیر میگذارند. بیماریهای خونی شامل اختلالات ژنتیکی نادر، کم خونی، اچ آی وی، بیماری سلول داسی شکل و عوارض ناشی از شیمی درمانی هستند. در ادامه به برخی از این اختلالات پرداختهایم.
هموگلوبینوپاتی
هموگلوبینوپاتی اصطلاح پزشکی متعلق به گروهی از اختلالات خونی و بیماریهایی است که سلولهای قرمز خون را تحت تأثیر قرار میدهند. عامل این اختلالت ممکن است ناشی از نوعی نقص ژنتیکی باشد که منجر به ایجاد ساختار غیر طبیعی یکی از زنجیرههای گلوبین مولکول هموگلوبین شود. سه نوع هموگلوبینوپاتی وجود دارد که عبارتند از:
- بیماری سلول داسی شکل
- تالاسمی
- مت هموگلوبینمی
تالاسمی، معمولاً از طریق جهش در ژنهای تنظیم کننده، منجر به تولید کم پروتئینهای گلوبین میشوند. با این حال، این دو شرایط ممکن است با هم همپوشانی داشته باشند زیرا برخی از شرایطی که باعث ناهنجاری در پروتئینهای گلوبین میشوند (هموگلوبینوپاتی) نیز بر تولید آنها تأثیر میگذارد (تالاسمی). هموگلوبینوپاتی یا تالاسمی یا هر دو ممکن است باعث کمخونی شوند. برخی از انواع معروف هموگلوبین مانند کم خونی سلول داسی شکل و کمخونی دیس ریتروپوئتیک مادرزادی مسئول بیماریها هستند و هموگلوبینوپاتی محسوب میشوند.
با این حال، بسیاری از انواع هموگلوبین باعث آسیبشناسی یا کم خونی نخواهند شد و بنابراین اغلب در گروه هموگلوبینوپاتی طبقهبندی نمیشوند زیرا آنها آسیب شناسی به حساب نمیآیند. انواع هموگلوبین بخشی از رشد طبیعی جنینی است اما ممکن است اشکال جهشی هموگلوبین آسیب شناختی در یک جمعیت باشد که ناشی از تغییرات ژنتیکی است. انواع دیگر هیچ آسیبشناسی قابل تشخیصی ندارند، بنابراین انواع غیرپاتولوژیک در نظر گرفته میشوند.
آنمی یا کم خونی
دلایل کم خونی را میتوان به عنوان اختلال در تولید گلبولهای قرمز خون، افزایش تخریب RBC (کمخونی همولیتیک)، از دست دادن خون و اضافه بار مایعات (هیپروولمی) طبقهبندی کرد. چندین مورد از اینها ممکن است با هم تداخل کرده و باعث کمخونی شوند. شایعترین علت کمخونی از دست دادن خون است اما این معمولاً هیچ علائمی پایدار ایجاد نمیکند مگر اینکه تولید نسبتاً مختل RBC ایجاد شود و در عوض معمولاً ناشی از کمبود آهن است.
کم خونی در بسیاری از افراد قابل شناسایی نیست و علائم می توانند جزئی باشند. علائم میتواند مربوط به یک علت زمینهای یا خود کمخونی باشد. به طور معمول، افراد مبتلا به کم خونی احساس ضعف یا خستگی و گاهی تمرکز ضعیف میکنند. آنها همچنین ممکن است تنگی نفس را در هنگام فشار گزارش دهند. کم خونی از نظر علل انواع متنوعی دارد:
- کمبود آهن خون
- کم خونی مگالوبلاستیک
- کمبود ویتامین b12
- کمبود فولات
- کم خونی همولیتیک
- اختلالات ژنتیکی غشای گلبولهای قرمز
- اسپرهسیتوز ارثی
- الیپتوسیتوز ارثی
- کم خونی دیسروتروپوئتیک مادرزادی
- اختلالات ژنتیکی متابولیسم گلبول قرمز
- کمبود آنزیم گلوکز- 6- فسفات دهیدروژناز (G6PD)
- کمبود آنزیم پیروات کیناز
- کم خونی همولیتیک با واسطه ایمنی (آزمایش مستقیم کومبس مثبت است)
- کم خونی همولیتیک خود ایمنی
- کم خونی همولیتیک آنتیبادی گرم خون، به دلایلی همچون لوپوس، اریتماتوی سیستمیک (SLE)، سندرم ایوانز (آنتیبادیهای ضد پلاکت و آنتیبادیهای همولیتیک)
- کم خونی همولیتیک خودایمنی سرد، به دلایلی مانند بیماری آگلوتینین سرد، هموگلوبینوریای سرد، پاروکسیسم (نادر) و مونونوکلئوز عفونی
- کم خونی همولیتیک خود ایمنی
- اختلالات ژنتیکی غشای گلبولهای قرمز
- کم خونی همولیتیک آلوایمون
- بیماری همولیتیک نوزادی (HDN)
- بیماری Rh (Rh D)
- بیماری همولیتیک ABO نوزادی
- بیماری همولیتیک ضد سلول نوزاد
- بیماری همولیتیک رزوس C نوزاد
- بیماری همولیتیک Rhesus E نوزاد
- ناسازگاری گروههای خونی دیگر
- کم خونی همولیتیک با واسطه ایمنی ناشی از دارو
- دوز بالای پنیسیلین
- داروی متیلدوپا
- بیماری همولیتیک نوزادی (HDN)
- هموگلوبینوپاتی (درصورتی که این یک هموگلوبین ناپایدار یا کریستالی باشد)
- هموگلوبینوریای شبانه پاروکسیسم (اختلال کلونال نادر اکتسابی پروتئینهای سطح گلبول قرمز)
- آسیب مستقیم فیزیکی به گلبولهای قرمز
- کم خونی همولیتیک میکروآنژیوپاتیک
- دریچه (های) قلب ثانویه تا مصنوعی
- کمخونی آپلاستیک
- کم خونی فانکونی
- کم خونی الماس - بلکفان (آپلازی سلولهای قرمز خالص ارثی)
- آپلازی سلول قرمز خالص

نئوپلاسم میلوپرولیفراتیو
MPNها هنگامی به وجود میآیند که سلولهای پیشساز (سلولهای بلاست) از ردههای میلوئیدی در مغز استخوان دچار جهش و در نهایت منجر به رشد غیر طبیعی آنها شوند. دسته مشابهی از بیماریها برای نسب لنفوئید، اختلالات لنفوپرولیفراتیو، لوسمی حاد لنفوبلاستیک، لنفوم، لوسمی لنفوسیتی مزمن و میلوم چندگانه وجود دارند.
مشکلات انعقاد خون
اختلال انعقاد خون (اختلال خونریزی نیز نامیده میشود) بیماری است که در آن توانایی لخته شدن خون (تشکیل لخته) مختل می شود. این وضعیت میتواند منجر به تمایل به خونریزی طولانی مدت یا بیش از حد (دیاتوز خونریزی) شود که ممکن است خود به خود یا در پی آسیب دیدگی یا اقدامات پزشکی و دندانپزشکی رخ دهد. اختلال لخته شدن زمینهای برای تشکیل لخته (ترومبوس) است که به عنوان حالت انعقادی یا ترومبوفیلی نیز شناخته میشود.
روند لخته شدن طبیعی به تأثیر متقابل پروتئینهای مختلف در خون بستگی دارد. انعقاد خون ممکن است به دلیل کاهش سطح یا عدم وجود پروتئینهای انعقادی خون باشد که به عنوان عوامل لخته شدن یا عوامل انعقادی شناخته میشوند. اختلالات ژنتیکی، مانند هموفیلی و بیماری وون ویلبراند، میتوانند باعث کاهش لخته شدن خون شوند.
داروهای ضد انعقاد خون مانند وارفارین نیز از تشکیل صحیح لختهها جلوگیری میکند. انعقاد خون همچنین ممکن است در نتیجه اختلال در عملکرد یا کاهش سطح پلاکتها (اجسام کوچک به شکل دیسک در جریان خون که به روند لخته شدن کمک میکنند) رخ دهد. انعقاد خون ناشی از تروما میتواند منجر به خونریزی شدید، نارسایی اندامها و مرگ شود.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













