مصدر جعلی چیست؟ – به زبان ساده با مثال و تمرین
- یاد خواهید گرفت مصدر جعلی چگونه ساخته می‌شود و نشانه آن چیست.
- می‌آموزید چگونه مصدر جعلی را از مصدر اصلی و سایر انواع آن تشخیص دهید.
- با روش صرف افعال جعلی و تبدیل آن‌ها به بن ماضی و مضارع آشنا می‌شوید.
- خواهید توانست نقش‌های مختلف مصدر جعلی را در جمله تشخیص دهید.
- ساختار و تفاوت اسم مصدر و مصدر مرخم را خواهید شناخت.
- تمرین عملی برای تشخیص و کاربرد انواع مصدرها در جمله انجام می‌دهید.
مصدر جعلی چیست؟
مثال مصدر جعلی در زبان فارسی
در جدول زیر، چند مثال از مصدر جعلی را آورده‌ایم و ساختار آن‌ها را بررسی کرده‌ایم.
| مثال | تجزیه |
| کشیدن | کش + یدن |
| چسبیدن | چسب + یدن |
| لولیدن | لول + یدن |
| هراسیدن | هراس + یدن |
| رمیدن | رم + یدن |
| آرامیدن | آرام + یدن |
نشانه مصدر جعلی چیست؟
باید نشانه مصدر جعلی را وجود «یدن» در انتهای کلمه بدانیم اما وجود پسوند «یدن» در انتهای هر کلمه‌ای، دلیل مصدر جعلی بودن آن واژه نیست. بنابراین نشانه مصدر جعلی این است که با حذف «یدن» از انتهای کلمه، به اسم یا صفتی فارسی یا واژه‌ای عربی برسیم که دارای معنای کامل باشد. در جدول زیر، دو واژه را با هم مقایسه کرده‌ایم که حروف انتهایی هر دو آن‌ها «یدن» است اما فقط یکی از آن‌ها، مصدری جعلی است.
| مثال | حذف «یدن» | نوع واژه |
| دیدن | د (بی‌معنا) | مصدری اصلی |
| چرخیدن | چرخ (معنادار) | مصدری جعلی |
کاربرد مصدر جعلی چیست؟
مصدرهای جعلی مانند مصدرهای اصلی می‌توانند نقش‌های دستوری اسم‌ها را بپذیرند. برای مثال، مصدر جعلی «جهیدن» در جمله «جهیدن قورباغه‌ها روش آن‌ها برای جابه‌جایی است.»، نقش نهادی را ایفا می‌کند. بنابراین کاربردهای مصدر جعلی، نقش نهادی، مفعولی، متمم، مضاف‌الیه، بدل و مسند است. یک کاربرد دیگر آن نیز این است که می‌توانیم با این مصدرها، فعل‌های ماضی و مضارع را صرف کنیم. در ادامه، هرکدام از این کاربردها را با مثال بررسی کرده‌ایم.
- نقش‌های دستوری نهاد، مسند، مضاف‌الیه، مفعول، متمم و بدل
- صرف فعل در زمان‌های مختلف
مصدر جعلی به عنوان نهاد
نامیدن او با القاب زشت، پسندیده نیست.
مصدر جعلی به عنوان مسند
اولین مرحله برای گوارش، بلعیدن است.
مصدر جعلی به عنوان مضاف الیه
او آموزش رقصیدن را تدریس می‌کند.
تا اینجا یاد گرفتیم مصدر جعلی چیست و برخی کاربردهای آن را بررسی کردیم. در ادامه، به بررسی دیگر کاربردهای این مصدر می‌پردازیم.
مصدر جعلی به عنوان مفعول
برخی انسان‌ها جنگیدن را می‌پسندند.
مصدر جعلی به عنوان متمم
او از طلبیدن حق خود می‌ترسید.
مصدر جعلی به عنوان بدل
توانایی فهم انسان، فهمیدن، ابزاری مهم برای ارتباط‌های انسانی است.
صرف فعل در زمان های مختلف
| زمان‌ها | فعل |
| ماضی ساده | خوابیدم |
| گذشته استمراری | می‌خوابیدم |
| ماضی نقلی | خوابیده‌ام |
| گذشته مستمر | داشتم می‌خوابیدم |
| ماضی التزامی | خوابیده باشم |
| گذشته بعید | خوابیده بودم |
| ماضی ابعد | خوابیده بوده‌ام |
| مضارع اخباری | می‌خوابم |
| حال التزامی | بخوابم |
| مضارع مستمر | دارم می‌خوابم |
| فعل آینده | خواهم خوابید |
| فعل مجهول | خوابانده شدم |
| فعل امر | بخواب |
تفاوت مصدر اصلی و مصدر جعلی
مصدر اصلی، فقط حاصل ترکیب «بن فعل ماضی + -َن» است و مصدر جعلی از ترکیب «اسم / فعل‌های عربی / صفت + یدن» ساخته می‌شود. بنابراین، هم بخش اصلی این دو مصدر و هم پسوند انتهایی آن‌ها با هم تفاوت دارد. در جدول زیر، تفاوت این دو مصدر را با مثال توضیح داده‌ایم. در ادامه مطلب، مصدر اصلی را بیشتر بررسی می‌کنیم.
| مصدر جعلی | مصدر اصلی |
| اسم / صفات / افعال عربی + ـیدَن | بن ماضی + -َن |
| خروشیدن (خروش + یدن) | فروختن (فروخت + -َن) |
در مطلب زیر از مجله فرادرس، مصدر اصلی را توضیح داده‌ایم و ساختار و کاربردهای آن را با مثال‌های متنوعی بررسی کرده‌ایم.
حالا که یاد گرفتیم مصدر جعلی چیست و علامت و کاربردهای آن چیست، در ادامه با دیگر انواع مصدرهای فارسی آشنا می‌شویم.
یادگیری انواع مصدر فارسی با فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه هشتم فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه هفتم فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه نهم فرادرس
- فیلم آموزش رایگان فعل فارسی در فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه دهم فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه دوازدهم فرادرس
- فیلم آموزش رایگان بن فعل فارسی در فرادرس
همچنین برای یادگیری همه مباحث درس ادبیات در دوره متوسطه، می‌توانید از مجموعه آموزش‌های زیر استفاده کنید.
انواع دیگر مصدر فارسی
تا اینجا به‌خوبی دانستیم مصدر جعلی چیست و نشانه و کاربردهای آن چه هستند. مصدرهای فارسی در یک دسته‌بندی کلی به دو نوع اصلی و جعلی تقسیم می‌شوند. انواع دیگری از مصدر مانند اسم مصدر و مصدر مرخم نیز در زبان فارسی وجود دارند که یادگیری آن‌ها برای درک مفهوم مصدر و کاربرد آن در زبان فارسی، مفید است. انواع مصدر (به جز مصدر جعلی) را در فهرست زیر آورده‌ایم.
- مصدر اصلی
- اسم مصدر
- مصدر مرخم
مصدر اصلی
مصدر اصلی در زبان فارسی را فقط از ترکیب «بن ماضی + -َن» می‌سازیم. بن ماضی هر فعل، همان فعل ماضی ساده سوم شخص مفرد از آن فعل است. در جدول زیر، نمونه‌هایی از مصدر اصلی را بررسی می‌کنیم.
| مثال | تجزیه |
| خواندن | خواند + -َن |
| مردن | مرد + -َن |
| داشتن | داشت + -َن |
| پختن | پخت + -َن |
| ساختن | ساخت + -َن |
| کشتن | کشت + -َن |
نکته: بن ماضی و مضارعِ یک مصدر اصلی، با هم متفاوت هستند. برای مثال، بن مضارع مثال‌های موجود در جدول بالا به ترتیب، این موارد هستند: «خوان، میر، دار، پَز، ساز، کُش»
اسم مصدر
| ساختارهای اسم مصدرها | مثال |
| بن ماضی + ار | کُشتار |
| بن ماضی (بدون شناسه) | کاشت |
| بن ماضی + «واو» عطف + یک بن ماضی دیگر | آمدوشد |
| بن ماضی + «واو» عطف + بن مضارع همان فعل | پخت‌وپز |
| بن مضارع + -ِش | آموزش |
| بن مضارع + -ِشت | کُنِشت |
| بن مضارع + ـه | مویه |
| بن مضارع (بدون شناسه) | پرهیز |
| بن مضارع + «واو» عطف + یک بن مضارع دیگر | افت‌وخیز |
| بن مضارع + ا + بن مضارع اول یا بن مضارعی دیگر | کشاکش |
| بن مضارع افعال مرکب + ان | ریسه‌بندان |
| بن فعل ماضی یا مضارع + ان | زایمان |
| اسم / کلمه‌ای دیگر + بن ماضی | پسرفت |
| اسم / صفت + ی | خوبی |
| اسم / صفت عربی + ـیّت | انسانیت |
| اسم + «واو» عطف + بن ماضی / مضارع | مرگ‌ومیر |
| دو فعل امر مختلف | بخوربخواب |
| تکرار یک فعل امر | بدوبدو |
| مصدرهای عربی | تدریس |
مصدر مرخم
اگر «-َن» انتهایی مصدر را حذف کنیم و همچنان معنای مصدری (انجام کاری) داشته باشد، مصدر مرخم ساخته‌ایم. در واقع این نوع مصدر، یکی از ساختارهای اسم مصدر نیز است. در جدول زیر، چند مثال از مصدر مرخم را آورده‌ایم.
| مثال | معنا |
| ساخت | ساختن |
| برداشت | برداشتن |
| کاشت | کاشتن |
| بافت | بافتن |
نمونه سؤال مصدر جعلی
حالا که یاد گرفتیم مصدر جعلی چیست و نمونه‌هایی از آن را بررسی کردیم، می‌توانید در تمرین زیر شرکت کنید. برای انجام این تمرین، گزینه درست مورد نظر خود در هر سؤال را انتخاب کنید. سپس روی گزینه «مشاهده جواب» کلیک کنید تا پاسخ درست همان سؤال را مشاهده کنید. برای دسترسی به پاسخ‌های تشریحی برخی از سؤال‌ها نیز، انجام همین مراحل کافی است. با ثبت هر جواب درست، یک امتیاز دریافت می‌کنید و امتیاز نهایی خود را در پایان آزمون یعنی بعد از انتخاب پاسخ همه پرسش‌ها و با کلیک بر گزینه «دریافت جواب آزمون»، مشاهده خواهید کرد.
تمرین و آزمون
۱. مصدر جعلی یعنی چه نوع مصدری؟
منظور از مصدر جعلی، مصدری است که به عنوان فعل جمله به کار می‌رود.
اگر واژه‌ای را با ساختار «بن ماضی + -َن» بسازیم و معنای مصدری داشته باشد، مصدر جعلی ساخته‌ایم.
اگر «می» را از ابتدای فعل مضارع اخباری حذف کنیم، مصدر جعلی می‌سازیم.
اگر اسم، صفت یا فعلی عربی را قبل از پسوند «یدن» بگذاریم و واژه ساخته‌شده، معنای مصدری بدهد، مصدری جعلی خواهیم داشت.
۲. در کدام گزینه، مصدری جعلی مشاهده می‌کنید؟
پرنده‌ها پریدن را از مادر خود یاد می‌گیرند.
دیدن این همه بیداد در جهان، آدمی را ناامید می‌کند.
فعالیت‌های بشردوستانه او برای دریافت جوایز بین‌المللی نبوده است.
در برنامه غذایی او، خوردن یک واحد میوه نیز قرار داشت.
«پریدن» در گزینه اول این سؤال، مصدری جعلی و ساختار آن، مطابق «اسم «پر» + ـیدن» است. «دیدن» در گزینه دوم و «خوردن» در گزینه چهارم، مصدرهای اصلی هستند و از «دید + -َن» و «خورد + -َن» ساخته شده‌اند.
۳. واژه‌های کدام گزینه، فقط مصدر جعلی هستند؟
دویدن / مردن / پروریدن / سوختن
لرزانیدن / کوبیدن / خُسبیدن / رنجیدن
دیدن / رقصیدن / رقصاندن / لرزیدن
بستن / باختن / جنگیدن / روبیدن
مصدرهای جعلی موجود در گزینه‌های اول، سوم و چهارم این سؤال را در فهرست زیر آورده‌ایم.
- گزینه اول: دویدن / پروریدن
- گزینه سوم: رقصیدن / لرزیدن
- گزینه چهارم: جنگیدن / روبیدن
۴. کدام گزینه نادرست است؟
هر واژه‌ای که در انتهای آن، «یدن» وجود داشته باشد، مصدر جعلی است.
مصدرهای جعلی را می‌توانیم با نقش های دستوری اسم، در جمله‌های مختلف استفاده کنیم.
تنها ساختار مصدر اصلی در زبان فارسی «بن ماضی + -َن» است.
ممکن است در ساختار مصدرهای جعلی، صفت وجود داشته باشد.
۵. مصدر جعلی موجود در عبارت زیر و نقش دستوری آن، در کدام گزینه آمده‌اند؟
آن‌ها همیشه از نکوهیدن فرزندان خود، خودداری می‌کردند.
خودداری / مفعول
فرزندان / مضاف‌الیه
نکوهیدن / متمم
خودداری / قید
۶. کاربردهای مصدرهای جعلی در زبان فارسی چیست؟
این مصدرها در زبان فارسی کاربردی ندارند و فقط مصدرهای اصلی دارای کاربرد هستند.
مصدرهای جعلی را می‌توانیم به عنوان اسم، در نقش‌های دستوری مختلف مانند مفعول و متمم، به کار ببریم.
در به کار بردن مصدرهای جعلی، محدودیت وجود دارد و این مصدرها فقط به عنوان نهاد یا مسند قابل استفاده هستند.
مصدرهای جعلی را می‌توانیم به عنوان فعل جمله استفاده کنیم.
۷. از میان واژه‌های زیر، چند عدد از آن‌ها، مصدر جعلی هستند؟
«رسیدن، ماندن، خواباندن، روییدن، آفرینش، انداختن، گسترانیدن»
۱: گسترانیدن
۴: رسیدن / خواباندن / روییدن / گسترانیدن
۲: رسیدن / روییدن
۳: رسیدن / روییدن / گسترانیدن
۸. در کدام گزینه، مصدری اصلی در نقش نهادی به کار رفته است؟
خوردن چند لیوان آب در طول روز، به سلامت ما کمک می‌کند.
جنگیدن با دشمن را وظیفه خود می‌دانستند.
دانش‌آموزان متوسطه دوم، بردن وسایل ورزش به کلاس را دوست دارند.
او از دیدن بچه‌های خود، خودداری می‌کرد.
۹. مصدر مرخم، چه نوع مصدری است؟
مصدرهایی که از بن مضارع فعل‌ها ساخته می‌شوند را مصدر مرخم می‌نامیم.
اگر «-َن» را از انتهای مصدرها حذف کنیم و آن کلمه همچنان دارای معنای مصدری باشد، مصدر مرخم خواهیم داشت.
اگر بن ماضی فعلی به‌تنهایی و بدون اضافه شدن پسوند یا جزئی دیگر، دارای معنای مصدری باشد، مصدر مرخم است.
گزینه دوم و سوم
۱۰. کدام گزینه درست است؟
اگر انتهای واژه‌ای، «-َن» وجود داشته باشد، می‌توانیم آن را مصدر محسوب کنیم.
برای ساخت مصدر یک فعل، کافی است به ماضی ساده سوم شخص جمع آن، پسوند «-َن» را اضافه کنیم.
واژه «ستایش» یک مصدر محسوب می‌شود و اسم مصدر یا مصدر مرخم نیست.
«رفتن» یک مصدر اصلی است نه مصدر جعلی.
جدول خلاصه نکات مصدر جعلی
در این مطلب از مجله فرادرس، یاد گرفتیم مصدر جعلی چیست و نمونه‌های آن را بررسی کردیم. همچنین نشانه مصدر جعلی را توضیح دادیم. مصدر و انواع مصدر در زبان فارسی را نیز با مثال بیان کردیم. در انتهای مطلب، پرسش‌هایی چهارگزینه‌ای قرار دادیم که با پاسخ دادن به آن‌ها میزان یادگیری خود را افزایش دهید. مهم‌ترین نکته‌های بیان شده در این مطلب را در جدول زیر آورده‌ایم اما برای یادگیری کامل مصدرهای جعلی، حتماً کل مطلب را مطالعه کنید.
| ۱. مصدر جعلی | اسم / صفت / فعل‌های عربی + یدن |
| ۲. نشانه مصدرهای جعلی | یدن در انتهای کلمه که در صورت حذف آن، واژه معناداری باقی بماند. |
| ۳. کاربردهای مصادر جعلی | مانند مصدر اصلی، نقش‌های دستوری اسم‌ها را در جمله‌ها می‌پزیرد. / صرف فعل‌های مختلف |
| ۴. دیگر انواع مصدرهای فارسی | مصدر اصلی: بن ماضی + -َن |
| اسم مصدر یا حاصل مصدر: واژه‌هایی با ساختار متفاوت با مصدر اصلی و جعلی اما با معنای مصدری | |
| مصدر مرخم: بن فعل ماضی با معنای مصدری |
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریع‌تر ببینید
سلام
عالی بود