شما در حال مطالعه نسخه آفلاین یکی از مطالب «مجله فرادرس» هستید. لطفاً توجه داشته باشید، ممکن است برخی از قابلیتهای تعاملی مطالب، مانند امکان پاسخ به پرسشهای چهار گزینهای و مشاهده جواب صحیح آنها، نمایش نتیجه آزمونها، پاسخ تشریحی سوالات، پخش فایلهای صوتی و تصویری و غیره، در این نسخه در دسترس نباشند. برای دسترسی به نسخه آنلاین مطلب، استفاده از کلیه امکانات آن و داشتن تجربه کاربری بهتر اینجا کلیک کنید.
هنگامی که جسمی در یک مسیر دایرهای (نظیر چرخ ماشین یا یک DVD چرخان) حرکت میکند، سرعت و شتاب آن با میزان زاویه چرخش، اندازهگیری میشود. این سرعت و شتاب که بر حسب تغییرات زاویه بیان میشوند به سرعت زاویهای و شتاب زاویه ای موسوم هستند. همانطور که میدانید، شتاب پارامتری است که چگونگی تغییرات سرعت (ثابت، کندشونده و یا تندشونده) را تعیین میکند.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
در دو مقاله «سرعت زاویهای -- به زبان ساده» و «حرکت دایره ای — به زبان ساده» با حرکت دایرهای یک جسم آشنا شدید و دیدید که سرعت یک جسم چرخان (طی حرکت دایرهای) بر حسب میزان تغییر زاویه بیان میشود. در ادامه این مقاله با ما همراه باشید تا با زبانی ساده به محاسبه شتاب زاویه ای یک جسم بپردازیم.
محاسبه شتاب زاویه ای
در مقاله «حرکت با شتاب ثابت -- به زبان ساده» دیدیم که شتاب، مشتق زمانی سرعت است. در واقع شتاب پارامتری است که چگونگی تغییرات سرعت را تعیین میکند. به عبارت دیگر، اگر مشتق زمانی سرعت صفر باشد (a=0)، به منزله حرکت جسم با سرعت ثابت است.
همچنین اگر مشتق زمانی سرعت عددی ثابت باشد (حرکت شتاب ثابت)، بسته به علامت شتاب و سرعت، حرکت تند شونده (av>0) و یا کند شونده (av<0) است. بدیهی است که اگر حاصل مشتق زمانی سرعت، عبارتی وابسته به زمان شد، حرکت از نوع شتاب متغیر است.
همانطور که میدانید، سرعت نیز تغییرات یا مشتق زمانی مکان است. به طور مثال سرعت 10(sm) بدین معنی است که جسم مذکور در مدت زمان ۱ ثانیه، مسافت ۱۰ متر را طی میکند. به طور خلاصه داریم:
حال فرض کنید جسم، حرکتی دایرهای شکل را طی میکند. میتوانید یک نقطه ثابت روی یک DVD را در نظر بگیرید که درون دستگاه شما میچرخد. در این حالت، میزان تغییرات مکانی آن نقطه را میتوان بر حسب زاویه بیان کرد. به طور مثال در مدت زمان یک ثانیه، چند درجه نسبت به مکان (زاویه) اولیه جابهجا شده است.
در حرکتهای چرخشی، تغییرات مکان را برحسب تغییرات زاویه بیان میکنند.
با این اوصاف طبق تعریف سرعت داریم:
vangular≡ω(t)=dtdθ(t)
(2)
سرعت فوق، به سرعت زاویهای موسوم است. مشتق زمانی سرعت نیز، شتاب را تعیین میکند. پس شتاب زاویه ای نیز به صورت زیر تعیین میشود:
aangular≡α(t)=dtdω(t)=dt2d2θ(t)
(3)
شتاب زاویهای در اکثر مراجع با نماد آلفا (α) نشان داده میشود. در حرکت دایرهای یکنواخت، همانطور که از واژه یکنواخت بر میآید، شتاب زاویهای عددی ثابت است. اگر مقدار شتاب زاویه ای صفر باشد، سرعت زاویهای ثابت بوده و جسم با سرعت ثابتی میچرخد. در واقع تمامی مباحثی که در حرکت روی خط راست برای یک جسم مطرح است، در حرکت دایرهای نیز مطرح بوده و تنها نیاز است که پارامترهای سرعت زاویهای و شتاب زاویه ای را جایگزین سرعت و شتاب معمولی کنیم.
به طور مثال فرض کنید که تغییرات زاویهای یک جسم که حرکتی دایرهای انجام میدهد به صورت شکل زیر باشد.
بر اساس شکل فوق، تغییرات مکانی جسم برحسب زمان به صورت θ(t)=2t3 است. دقت داشته باشید که تغییرات مکان خود برحسب زاویه است. به عبارت دیگر، تغییرات زاویه بر حسب زمان را در حرکتهای زاویهای در نظر میگیرند. در این صورت سرعت زاویهای جسم به راحتی از رابطه (2) به صورت زیر قابل محاسبه است:
vangular≡ω(t)=dtdθ(t)=dtd(2t3)=6t2
(4)
دقت داشته باشید که تغییرات زاویه برحسب رادیان (radian) بیان میشود. در واقع واحد سنجش سرعت زاویهای، رادیان بر ثانیه (srad) است. لازم به ذکر است که تبدیل رادیان به درجه نیز به صورت زیر انجام میگیرد:
1rad×π180=57.296degree
(5)
حال با گرفتن مشتق زمانی از سرعت زاویهای (رابطه ۴) میتوانیم شتاب زاویه ای سیستم را به دست آوریم.
aangular≡α(t)=dtdω(t)=dtd(6t2)=12ts2rad
(6)
همانطور که از رابطه فوق پیداست، شتاب زاویه ای سیستم مذکور ثابت نبوده و با زمان تغییر میکند. به طور مثال در زمان t=6.5s، مقدار شتاب زاویه ای لحظهای سیستم به صورت زیر است:
aangular≡α(t)=12t→if:t=6.5s⇒α(t)=78(s2rad)
(7)
شتاب زاویه ای متوسط
در حرکت روی خط مستقیم، میتوانیم شتاب متوسط سیستم را به صورت زیر تعریف کنیم:
a=△t△v
(8)
مشابه با مفهوم و تعریف فوق، در حرکتهای زاویهای (حرکت دایرهای) نیز میتوانیم شتاب زاویه ای متوسط را به صورت زیر محاسبه کنیم:
α=△t△ω=tf−tiωf−ωi
(9)
به طور مثال، اگر جسمی با سرعت زاویهای اولیه صفر در مدت زمان ۴ ثانیه به سرعت زاویهای 160(srad) برسد، متوسط شتاب زاویهای آن به صورت زیر محاسبه میشود:
«اشکان ابوالحسنی» دانشجو مقطع دکتری واحد علوم و تحقیقات تهران در رشته مهندسی برق مخابرات، گرایش میدان و امواج است. علاقه خاص او به فرکانسهای ناحیه اپتیکی و مکانیک کوانتومی باعث شده که در حال حاضر در دو زمینه مخابرات نوری و محاسبات کوانتومی تحقیق و پژوهش کند. او در حال حاضر، آموزشهایی را در دو زمینه فیزیک و مهندسی برق (مخابرات) در مجله فرادرس مینویسد.
با عرض سلام و خداقوت و تشکر بابت مطلب و مقاله بسیار عالیتون
ببخشید استاد جسارتا در رابطه با فرمول شماره 7 مربوط به مثالی که شتاب زاویه ای در ۶/۵ ثانیه رو می خواهیم بررسی کنیم جواب نهایی برابر با ۷۸ هستش که به اشتباه ۷۶ درج شده است.
۶/۵×۱۲=۷۸ رادیان بر مجذور ثانیه
فهیمه سکاکی
با سلام خدمت شما؛
اصلاح انجام شد.
با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس
سید کاظم
من یکی از مخترعین کشور هستم که تقریباً بیشتر مقالات شمارا خوندم وخیلی بدر دم خورد
از شما و مجموعه فرادرس متشکرم وموفقیت روز افزون برایتان ارزو میکنم
شما در حال مطالعه نسخه آفلاین یکی از مطالب «مجله فرادرس» هستید. لطفاً توجه داشته باشید، ممکن است برخی از قابلیتهای تعاملی مطالب، مانند امکان پاسخ به پرسشهای چهار گزینهای و مشاهده جواب صحیح آنها، نمایش نتیجه آزمونها، پاسخ تشریحی سوالات، پخش فایلهای صوتی و تصویری و غیره، در این نسخه در دسترس نباشند. برای دسترسی به نسخه آنلاین مطلب، استفاده از کلیه امکانات آن و داشتن تجربه کاربری بهتر اینجا کلیک کنید.
با عرض سلام و خداقوت و تشکر بابت مطلب و مقاله بسیار عالیتون
ببخشید استاد جسارتا در رابطه با فرمول شماره 7 مربوط به مثالی که شتاب زاویه ای در ۶/۵ ثانیه رو می خواهیم بررسی کنیم جواب نهایی برابر با ۷۸ هستش که به اشتباه ۷۶ درج شده است.
۶/۵×۱۲=۷۸ رادیان بر مجذور ثانیه
با سلام خدمت شما؛
اصلاح انجام شد.
با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس
من یکی از مخترعین کشور هستم که تقریباً بیشتر مقالات شمارا خوندم وخیلی بدر دم خورد
از شما و مجموعه فرادرس متشکرم وموفقیت روز افزون برایتان ارزو میکنم