ساقه مغز چیست؟ | عملکرد، ساختار و کاربرد – به زبان ساده
در این مطلب از مجله فرادرس به سراغ یکی دیگر از اجزای مغز انسان یعنی ساقه مغز رفتهایم و سعی کردهایم به پرسشهای گوناگون در رابطه با آن به زبانی ساده و به شکلی شیوا پاسخگو باشیم. بنابراین اگر شما نیز تمایل دارید تا در مورد ساقه مغز بیشتر و بهتر بدانید توصیه میکنیم این مطلب را تا انتها مطالعه کنید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
ساقه مغز چیست؟

ساقه مغز در کجا قرار دارد؟
ساختار ساقه مغز چگونه است؟
ساقه مغز شامل مغز میانی، پل مغز و مدولا ابلونگاتا (بصل النخاع) و گاهی دیانسفالون (Diencephalon) است.
- مغز میانی
- مغز میانی به سه بخش تقسیم میشود:
- بام مغز (Tectum): شامل ساختار جفت شده از برجستگی فوقانی و تحتانی را تشکیل میدهد و پوشش پشتی قنات مغزی است.
- کلاهک مغز (Tegmentum)
- ناحیه کلاهک شکمی (Ventral Tegmental Area)

هسته های ساقه مغز چه هستند؟
مغز میانی شامل ناحیه ماده خاکستری و نورونهای مختلفی است که در مسیر حساسیتزدایی درد نقش دارند. نورونها در اینجا سیناپس میشوند و در صورت تحریک، باعث فعال شدن نورونهای هسته رافه مگنوس میشوند که سپس به پایین ستون خاکستری خلفی نخاع میرسند و از انتقال احساس درد جلوگیری میکنند. هستههای مغز میانی عبارتند از:
- هسته عصب حرکتی: سومین هسته عصب جمجمه است.
- هسته عصب تروشئل: چهارمین عصب جمجمه است.
- هسته قرمز: هسته حرکتی است که یک دستگاه نزولی را به سلولهای عصبی حرکتی پایینی میفرستد. در انسان این هسته به جز در حرکت دستها هنگام راه رفتن و چهار دست و پا راه رفتن نوزادان، تقریبا غیر فعال است.
- توده سیاه (Substantia Nigra): شامل نورونها در قسمت شکمی مغز میانی است که از دوپامین به عنوان انتقالدهنده عصبی خود استفاده میکند و هم در عملکرد حرکتی و هم در احساسات نقش دارد. اختلال عملکرد این بخش از عوامل ایجاد بیماری پارکینسون محسوب میشود.
- هسته مشبک: این ناحیه بزرگی در مغز میانی است که در عملکردهای مهم مختلف مغز میانی نقش دارد. به طور خاص، حاوی نورونهای حرکتی پایینتر است، در مسیر حساسیتزدایی درد نقش دارد، در سیستمهای برانگیختگی و هوشیاری نقش دارد و شامل لوکوس سیرولئوس (Locus Coeruleus) در پل مغز است که در ایجاد پاسخهای تنیدگی و هراس و در مدولاسیون هوشیاری شدید و رفلکسهای خودکار نقش دارد.
- مجرای تگمنتال مرکزی: ناحیه قدامی کف بطن چهارم مغز و مسیری است که توسط آن بسیاری از تراکتها تا قشر و نخاع پایین میآیند.
- ناحیه تگمنتال شکمی: هسته دوپامینرژیک معروف به سلولهای گروه A10، نزدیک به خط میانی در کف مغز میانی قرار دارد.
- هسته تگمنتالی روسترومدیال: هسته GABAergic واقع در مجاورت ناحیه شکمی است.
ساقه مغز و بصل النخاع
ساکوس قدامی جانبی جانبی اهرام است. ریشههای CN XII (عصب هیپوگلاس) از گل مایع شکمی ظاهر میشوند. جانبی این ریشهها و گل مایع شاخچهای زیتون هستند. زیتونها تورم در مدولا هستند که شامل هستههای زیرین هسته زیرین (حاوی هستههای مختلف و فیبرهای آوران) هستند. ریشههای CN IX (گلوسوفارنکس)، CN X (واگ) و CN XI (عصب جانبی) به زیتونهای جانبی (و پشتی) است.
اهرام در محل اتصال مدولای پونتین خاتمه مییابند که به وضوح توسط پلهای مغزی بزرگ پایه مشخص شده است. از این محل اتصال، CN VI (عصب Abducens) ،CN VII (عصب صورت) و CN VIII (عصب Vestibulocochlear) خارج میشوند. در سطح میانه، CN V (عصب سه قلو) ظاهر میشود. عصب جمجمه III (عصب چشمی حرکتی) به صورت شکمی از مغز میانی خارج میشود، در حالی که CN IV (عصب حلزونی) از جنبه پشتی مغز میانی خارج میشود. در بین دو هرم میتوان یک رشته از الیاف را مشاهده کرد که انتقال از بصلالنخاع به نخاع را مشخص میکند. بصلالنخاع در بالای مغز قرار دارد و نخاع در زیر آن است.
ساختار ساقه مغز از پشت سر
داخلیترین قسمت بصلالنخاع، حفره میانی خلفی است. حرکت جانبی از هر طرف «فاسیکوس گراسیلیس» (Gracile Fasciculus) و ناحیه جانبی آن یعنی «دستهٔ کونئاتوس» (Fasciculus Cuneatus) است. برتر از هر یک از اینها و مستقیماً پایینتر از «ابکس» (Obex)، به ترتیب سلولهای منجمد و مهرهای هستند که در زیر آن هستههای مربوطه وجود دارند. ابکس انتهای بطن چهارم و ابتدای کانال مرکزی را نشان میدهد. گل ساعتی میانی خلفی، فاسیکوس گراسیلیس را از دستهٔ کونئاتوس جدا میکند. طبقه بالای ابکس در کف بطن چهارم قرار دارد همچنین در کف بطن چهارم، هستههای مختلفی را می توان با برجستگیهای کوچکی که در بافت پوشاننده ایجاد میکنند، مشاهده کرد. در خط میانی و مستقیماً برتر از ابکس، تریگون واگ و برتر از آن تریگون «هیپوگلوسال» (Hypoglossal) است.
زیر هریک از اینها هستههای حرکتی برای اعصاب جمجمه مربوطه وجود دارد. الیافی که به طور جانبی در هر دو جهت کار میکنند نسبت به این تریگونها برتر هستند. این الیاف در مجموع به عنوان «استریا مدولاریس» (Stria Medullaris) شناخته میشوند. در ادامه، برجستگیهای بزرگی وجود دارند که آنها را کولیکولهای صورت مینامند که برخلاف نام آنها، حاوی هستههای عصب صورت نیستند. درعوض از آکسونهای عصب صورت در حال عبور از هستههای زیرین (CN VI) برخوردار هستند. در قیمت جانبی تمام بخشهای نام برده یک خط تورفتگی، شیار یا ساکوس وجود دارد که به صورت منحنی وجود دارند و به عنوان محدود کننده شناخته میشود.
این سلولهای عصبی حرکتی میانی را از نورونهای حسی جانبی جدا میکنند که محدود به ساکوس ناحیهای از سیستم دهلیزی است و در احساسات خاصی نقش دارد. در حال حرکت روتاری، پدانکلهای مخچه تحتانی، میانی و فوقانی هستند که مغز میانی را به مخچه متصل میکنند. بطور مستقیم به سمت شاخچه فوقانی مخچهای منتقل میشود و مدولار فوقانی و سپس دو عصب تروشلر وجود دارد.

تشکیل ساقه مغز چگونه انجام میشود؟
ساقه مغز انسان از دو وزیکول اصلی مغز تشکیل شده از لوله عصبی خارج میشود. مزنسفالون دومین وزیکول اصلی است و بیشتر از این به حباب ثانویه مغز تمایز نمییابد. این تبدیل به مغز میانی خواهد شد. سومین وزیکول اولیه، Rhombencephalon (مغز عقب) بیشتر به دو وزیکول ثانویه متنسفالون و مایلنسفالون متمایز می شود. متنسفالون به مخچه و پونز تبدیل خواهد شد. مایلنسفالون دمی بیشتر به مدولا تبدیل میشود.
کار ساقه مغز چیست؟
دستگاههای نزولی آکسونهای سلولهای عصبی حرکتی فوقانی هستند که قرار است در سلولهای عصبی حرکتی پایین در شاخ شکمی و شاخ خلفی سیناپس شوند. علاوه بر این، نورونهای حرکتی فوقانی وجود دارند که از هسته دهلیزی، قرمز، بافتی و شبکهای مغز نشأت میگیرند که در نخاع نیز پایین میآیند و سیناپس خواهند شد. اعصاب جمجمه III-XII از ساقه مغز خارج میشوند. این اعصاب جمجمه صورت، سر و احشای بدن را تأمین میکنند. (دو جفت اول اعصاب جمجمه از مخچه به وجود میآیند). ساقه مغز دارای عملکردهای یکپارچهای است که در کنترل سیستم قلب و عروق، کنترل تنفسی، کنترل حساسیت به درد، هوشیاری، آگاهی و هوشیاری نقش دارد. بنابراین، آسیب ساقه مغز یک مسئله بسیار جدی و اغلب تهدید کننده زندگی است.
اعصاب جمجمه
ده تا از دوازده جفت اعصاب جمجمهای یا وارد هستههای ساقه مغز میشوند یا از آنها منشأ میگیرند. هستههای عصب سه قلو (V)، عصب ابدوسنس (VI)، عصب صورت (VII) و عصب عصب دهلیزی حلزونی (Vestibulocochlear nerve) یا (VIII) در پل مغزی قرار دارند. هستههای عصب گلوسفارنکس (IX)، عصب واگ (X)، عصب جانبی (XI) و عصب هیپوگلوس (XII) در بصل النخاع قرار دارند. فیبرهای این اعصاب جمجمه از ساقه مغز از این هستهها خارج میشوند.

اهمیت بالینی ساقه مغز در چیست؟
بیماریهای ساقه مغز میتواند منجر به ناهنجاری در عملکرد اعصاب جمجمه شود که ممکن است منجر به اختلالات بینایی، ناهنجاری مردمک چشم، تغییر در احساس، ضعف عضلانی، مشکلات شنوایی، سرگیجه، بلع و مشکل گفتاری، تغییر صدا و مشکلات هماهنگی شود. محلیسازی ضایعات عصبی در ساقه مغز ممکن است بسیار دقیق باشد، گرچه به درک روشنی از عملکردهای ساختارهای تشریحی ساقه مغز و نحوه آزمایش آنها متکی است. سندرم سکته مغزی میتواند طیف وسیعی از اختلالات از جمله سندرم قفل شدگی را ایجاد کند.
تمام علل احتمالی دیگر باید منتفی باشند چون در غیر این صورت ممکن است نشاندهنده یک وضعیت موقتی باشد. وضعیت آسیب برگشتناپذیر مغز باید صریح باشد. رفلکسهای ساقه مغز وجود دارد که توسط دو پزشک ارشد بررسی میشود تا فناوری تصویربرداری غیرضروری باشد. عدم وجود رفلکس سرفه، رفلکس قرنیه و رفلکس دهلیزی - چشمی باید ایجاد شود. مردمک چشم باید ثابت و گشاد شده باشد. باید عدم وجود پاسخ موتور به تحریک و عدم وجود تنفس با غلظتهای دیاکسیدکربن در خون شریانی مشخص شود. همه این آزمایشات باید پس از مدتی مشخص قبل از اعلام مرگ تکرار شوند.
بیماری های ساقه مغز چه هستند؟
با توجه به عملکردهای اساسی ساقه مغز اختلال در عملکرد یا ساختار هر قسمت از آن میتواند منجر به بیماریهای مختلف خواهد شد که از جمله شاخصترین آنها میتوان به فتق ساقه مغز، سندروم قفل شدگی، ناهنجاری یا بدشکلی کیاری و... اشاره کرد. در ادامه این مطلب برخی از بیمارهای حائز اهمیت ساقه مغز را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
فتق ساقه مغز (مخروطی)
«فتق مغز» (Brain Herniation) زمانی اتفاق میافتد که چیزی در داخل جمجمه فشاری ایجاد کند که بافت های مغز را حرکت دهد. این غالباً نتیجه تورم مغزی یا خونریزی ناشی از آسیب دیدگی سر، سکته مغزی یا تومور مغزی است. فتق مغز می تواند از عوارض جانبی تومورهای مغز باشد از جمله:
- تومور مغزی متاستاتیک
- تومور مغزی اولیه
- جمجمه یک حفره بسته است و در صورت افزایش فشار داخل آن، ساقه مغز میتواند از طریق سوراخ مگنوم که مراکز تنفسی و گردش خون حیاتی بصل النخاع را فشرده میکند دچار فتق شود. این در صورت طولانی مدت کشنده است، بنابراین نیاز به جراحی فوری دارد که با ایجاد سوراخهایی در جمجمه بیمار و برداشتن قسمتهایی از جمجمه برای کاهش فشار انجام شود.
علائم این بیماری عبارتند از:
- گشاد شدن مردمک چشم
- سردرد
- خواب آلودگی
- مشکل در تمرکز
- افزایش فشار خون
- از دست دادن رفلکس
- تشنج
- ایست قلبی
- از دست دادن هوشیاری

سندرم قفل شدگی
در «نشانگان قفل شدگی» (Locked In Syndrome) است سکته مغزی با ساقه مغز احتمالاً منجر به فلج کامل عضلات صورت و بدن و چشمها میشود.
ناهنجاری یا بدشکلی کیاری
ناهنجاریهای کیاری نقص ساختاری در مخچه است. این بخشی از مغز است که تعادل را کنترل میکند. برخی از افراد مبتلا به ناهنجاریهای کیاری ممکن است هیچ علائمی نداشته باشند. اما در برخی افراد نیز ممکن است علائمی مانند سرگیجه ضعف عضلانی بیحسی مشکلات بینایی سردرد مشکلات تعادل و هماهنگی به وجود بیاید. ناهنجاریهای کیاری بیشتر از مردان بر زنان تأثیر میگذارند. ناهنجاریهای کیاری به طور معمول به دلیل نقص ساختاری در مغز و نخاع ایجاد میشوند که طی رشد جنین به وجود آمدهاند. به دلیل جهشهای ژنتیکی یا رژیم غذایی مادر که فاقد مواد مغذی خاصی است، فضای استخوانی فرو رفته در قاعده جمجمه به طور غیر طبیعی کم است و در نتیجه فشار وارد به مخچه مانع جریان مایع مغزی نخاعی میشود. بیشتر ناهنجاریهای کیاری در طی رشد جنین اتفاق میافتد. خیلی کمتر، ناهنجاری های کیاری میتوانند در اواخر زندگی رخ دهند که مقدار زیادی مایع مغزی نخاعی به دلیل جراحت عفونت قرار گرفتن در معرض مواد سمی تخلیه شود.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














سلام .میخواستم بپرسم ابا اسیبی که در اثر ضربه به ساقه مغز وارد بشه وباعث ازکارافتادگی شده باشه ایا درمان میشه و اینکه اگر راهی داره چی هست و چقدر زمان میبره