خصلت فلزی چیست؟ – به زبان ساده + رابطه با شعاع اتمی و واکنش پذیری
- میآموزید خصلت فلزی چیست و چه اثری بر واکنشپذیری مواد میگذارد.
- می توانید رابطه بین شعاع اتمی و خصلت فلزی را درک کنید.
- مفهوم شعاع اتمی و انواع مختلف آن را یاد میگیرید.
- میتوانید روند تغییر خصلت فلزی را در جدول تناوبی درک کنید.
- با عوامل اثرگذار بر خصلت فلزی آشنا میشوید.
- تفاوت خصلت فلزی و خصلت نافلزی را میآموزید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
در ابتدای این مطلب میآموزیم خصلت فلزی چیست و چه رابطهای با شعاع اتمی دارد. در ادامه، شعاع اتمی را تعریف کرده و انواع آن را بررسی میکنیم. سپس روند تغییر خصلت فلزی در جدول تناوبی و عوامل تاثیرگذار بر این خاصیت را میآموزیم. در نهایت خصلت فلزی را برای آلیاژها بررسی کرده و تفاوت خصلت فلزی و نافلزی را میآموزیم. با مطالعه این مطلب تا انتها میتوانید به شکلی کامل بیاموزید خصلت فلزی چیست.
خصلت فلزی چیست؟
- فلزات دارای رسانایی حرارتی و الکتریکی بالا هستند، زیرا الکترونهای ظرفیت در آنها آزادانه جابهجا میشوند و این تحرک الکترونی ساختار فلزی را شکل میدهد.
- خصلت فلزی بهطور کلی در فلزات قلیایی (گروه ۱) و فلزات قلیایی خاکی (گروه ۲) بیشترین مقدار را دارد و با حرکت از چپ به راست جدول تناوبی کاهش مییابد.
- قدرت پیوند فلزی تحت تاثیر تعداد الکترونهای ظرفیت و شعاع اتمی قرار دارد. اتمهای بزرگتر و با الکترونهای ظرفیت کمتر معمولا خصلت فلزی قویتری نشان میدهند.
- خصلت فلزی ارتباط نزدیکی با تمایل عنصر به تشکیل یون مثبت (کاتیون) دارد، زیرا فلزات بهراحتی الکترونهای ظرفیت خود را از دست میدهند.
- چکشخواری و مفتولپذیری بالا در فلزات نتیجه مستقیم خصلت فلزی آنهاست. اتمها میتوانند بدون شکستن پیوند فلزی از کنار یکدیگر سر بخورند.
- عناصری که الکترونهای ظرفیت کمتری دارند، خصلت فلزی بیشتری نشان میدهند، زیرا تمایل دارند الکترون از دست بدهند تا به آرایش پایدار برسند.

رابطه خصلت فلزی و شعاع اتمی
در قسمت قبل آموختیم خصلت فلزی چیست. خصوصیات فلزی و غیرفلزی یک عنصر عمدتا توسط ساختار اتمی آن، به ویژه تعداد الکترونهای ظرفیت و شعاع اتمی تعیین میشود. الکترونهای ظرفیت، دورترین الکترونها از هسته هستند که کمترین جاذبه را از سمت هسته احساس میکنند. این الکترونها، فاصله آنها از هسته اتم (شعاع اتمی) و تعداد آنها مشخص کننده خواص مختلف اتم مانند خصلت فلزی است. هرچه اتم راحتتر الکترون از دست بدهد، خصلت فلزی آن بیشتر است. پس خصلت فلزی به موارد زیر وابسته است:
- شعاع اتمی بزرگتر
- الکترون ظرفیت کمتر
- ساختار اتمی
- تعداد لایههای الکترونی و تعداد الکترونها
در جدول تناوبی عناصر، با حرکت در هر دوره از چپ به راست، شعاع اتمی کاهش یافته و خصلت فلزی کاهش مییابد. در هر گروه جدول تناوبی، با حرکت از بالا به پایین، شعاع اتمی افزایش و خصلت فلزی افزایش مییابد.
یادگیری شیمی یازدهم با فرادرس

همچنین، با مراجعه به فیلمهای آموزش فرادرس که در ادامه آورده شده است، میتوانید به آموزشهای بیشتری در مورد خصلت فلزی و شعاع اتمی دسترسی داشته باشید.
- فیلم آموزش شیمی ۱ پایه دهم فرادرس
- فیلم آموزش شیمی ۱ پایه دهم حل سوالات تشریحی امتحانات نهایی فرادرس
- فیلم آموزش شیمی ۳ پایه دوازدهم فرادرس
شعاع اتمی چیست؟

شعاع اتمی بسته به پیوندی که اتم تشکیل میدهد، میتواند انواع متفاوتی داشته باشد. برای مثال، شعاع اتمی در پیوندهای کووالانسی، یونی و فلزی مقادیر متفاوتی دارد. اما تعریف شعاع اتمی همواره به صورت فاصله هسته اتم و لایه ظرفیت، ثابت است. در ادامه، انواع شعاع اتمی را تعریف میکنیم.
شعاع کووالانسی

شعاع یونی

در این نوع پیوند، فاصله بین دو هسته اتم بنابر اندازه شعاع اتمی بین آنها تقسیم میشود. برای مثال، اگر اندازه شعاع اتمی کووالانسی اتم Se برابر با ۱۷۸ پیکومتر باشد و در یک ترکیب یونی CaSe اندازه فاصله بین دو هسته اتم برابر با ۲۷۸ پیوکتر باشد، ۱۷۸ پیکومتر اندازه شعاع یونی Se و ۱۰۰ پیکومتر اندازه شعاع یونی Ca خواهد بود. این روش برای سایر ترکیبات یونی نیز میتواند استفاده شود.
شعاع فلزی

روند تغییر شعاع اتمی در جدول تناوبی
شعاع اتمی در هر دوره جدول تناوبی از چپ به راست کاهش و در هر گروه از بالا به پایین افزایش مییابد. این پدیده به این علت است که در هر ردیف جدول تناوبی با حرکت از چپ به راست یک الکترون به الکترونهای هسته افزوده شده و یک پروتون نیز افزایش مییابد و اثر جاذبه هسته اتم بر الکترونهای درونی باقیمانده بیشتر میشود. به بیان دیگر، الکترونهای باقی مانده، اثر پوششی الکترون درونی کمتری را احساس میکنند. بدین ترتیب شعاع اتمی کاهش مییابد.
در مقابل در هر گروه جدول تناوبی با حرکت از بالا به پایین یک لایه الکترونی به لایههای الکترونی اتم افزوده میشود که باعث بزرگتر شدن شعاع اتمی میشود. به همین دلیل است که در هر ردیف جدول تناوبی خصلت فلزی کاهش و در هر گروه خصلت فلزی افزایش مییابد. در این مورد، اتمها اثر پوششی الکترون درونی بیشتری را نسبت به اتمهای بالاتر خود در یک گروه جدول تناوبی تجربه میکنند. تصویر زیر، نشاندهنده روند تغییر شعاع اتمی در حدول تناوبی عناصر است.

موارد استثنا
آرایش الکترونی عناصر فلزات واسطه این پدیده را به خوبی توضیح میدهد. به همین دلیل است که در جدول تناوبی، شعاع اتم گالیم Ga با اتم قبل از خود (روی) تقریبا برابر است. جیوه در دمای اتاق بهجای یک جامد سخت، مایع است. همچنین رسانایی الکتریکی کمتری نسبت به دیگر فلزها دارد. بعضی از فلزات نجیب نیز بهجای چکشخواری، شکنندهاند. در عین حال، این فلزها همچنان براق و فلزی به نظر میرسند و توانایی تشکیل کاتیون دارند. آرایش الکترونی اتم روی و گالیم در ادامه اورده شده است.
گالیم:
روی:
روند خصلت فلزی در جدول تناوبی
در جدول تناوبی عناصر، خصلت فلزی از چپ به راست در هر دوره کاهش و در هر گروه از بالا به پایین افزایش مییابد. در مقابل، خصلت نافلزی در هر دوره از چپ به راست افزایش و در هر گروه از بالا به پایین کاهش مییابد. در واقع، میتوان گفت که خصلت فلزی با شعاع اتمی رابطه مستقیم و خصلت نافلزی با شعاع اتمی رابطه عکس دارد. فعالترین فلز، سزیم است که به صورت عنصر آزاد در طبیعت یافت نمیشود. این فلز با آب بهطور انفجاری واکنش میدهد و حتی در هوا بهطور خودبهخود شعلهور میشود. فرانسیم در زیر سزیم در گروه فلزات قلیایی قرار دارد، اما آنقدر کمیاب است که بیشتر خصلتهای آن هرگز مشاهده نشدهاند.
در تصویر زیر، روند تغییر خصلت فلزی در جدول تناوبی نمایش داده شده است.

همچنین، یکی دیگر از عواملی که بر خصلت فلزی و شعاع اتمی اثر گذار است، الکترونگاتیوی عناصر است. الکترونگاتیوی، خصلتی است که تعیین میکند عناصر با چه قدرتی الکترونها را به سمت هسته خود جذب میکنند. در جدول تناوبی، الکترونگاتیوی از چپ به راست افزایش یافته و در هر گروه از بالا به پایین کاهش مییابد. اتمهای الکترونگاتیوتر بیشتر الکترونهای خود را به سمت هسته جذب میکنند و به همین علت شعاع اتمی آنها کاهش مییابد. بدین ترتیب میتوان گفت که الکترونگاتیوی با شعاع اتمی و خصلت فلزی رابطه عکس دارد.
سایر عوامل تاثیرگذار بر خصلت فلزی
تعداد الکترونهای ظرفیت
مقدار بار هسته
اثر پوششی الکترون درونی
الکترونهای داخلی مانند یک سپر عمل میکنند و الکترونهای ظرفیت را از جاذبه کامل هسته محافظت میکنند. هرچه اثر پوششی بیشتر باشد، جذب هسته ضعیفتر شده و از دست دادن الکترون آسانتر میشود، بنابراین خصلت فلزی افزایش مییابد.
تعداد لایههای الکترونی
عناصری که تعداد کمی الکترون ظرفیت دارند (۱ تا ۳)، بهراحتی آنها را از دست میدهند و بنابراین خصلت فلزی نشان میدهند. بهعنوان مثال، فلزات قلیایی با یک الکترون ظرفیت بسیار فلزی هستند. در نتیجه، خصلت فلزی در طول یک گروه افزایش مییابد و خصلت نافلزی کاهش پیدا میکند.
اندازه اتم
با افزایش اندازه اتم (حرکت به سمت پایین یک گروه)، فاصله بین هسته و الکترونهای ظرفیت بیشتر میشود. جاذبه ضعیفتر باعث میشود که الکترونهای بیرونی راحتتر از دست بروند، بنابراین خصلت فلزی افزایش مییابد.
انرژی یونش
الکترونگاتیوی
آلیاژها و خصلت فلزی
تفاوت خصلت فلزی و خصلت نافلزی
| خصلت فلزی | خصلت نافلزی |
| معمولا جامد در دمای اتاق | جامد، گاز یا مایع در دمای اتاق |
| رسانای برق و گرما | رسانایی ضعیف |
| چکشخوار و انعطافپذیر | نرم و غیر چکش خوار |
| نقطه ذوب و جوش بالا | نقطه ذوب و جوش پایین |
| ظاهر براق | فاقد جلای فلزی |
| الکتروپوزتیو | الکترونگاتیو |
| شعاع اتمی زیاد | شعاع اتمی کم |
| الکترونخواهی کم | الکترونخواهی زیاد |
برخی عناصر خصلتهایی بین فلزات و نافلزها دارند که به آنها شبهفلز (متالوئید) گفته میشود. در کل فقط هفت شبهفلز در جدول تناوبی وجود دارد که عبارتند از بور، سیلیسیم، ژرمانیم، آرسنیک، آنتیموان، تلوریم و پولونیوم. این عناصر جامد، شکننده و نیمهرسانا هستند و در ترکیب با فلزات میتوانند آلیاژ تشکیل دهند.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














