اصول نظریه گشتالت چیست؟ – توضیح ۱۲ اصل کلیدی Gestalt به زبان ساده

اصول محوری نظریه گشتالت (Gestalt) شامل اصل مشابهت، اصل مجاورت، اصل تکمیل، اصل تداوم، اصل سرنوشت مشترک و اصل پراگنانز می‌شود. تصویرپردازان موفق از همه بهتر می‌دانند اصول نظریه گشتالت چیست زیرا واژه «گشتالت» در زبان آلمانی به‌معنای «کل یکپارچه» (Unified Whole) است و نظریه گشتالت به شیوه ادراک انسان‌ها از جهان بیرون و تحلیل داده‌ها اشاره دارد. مبتنی بر این نظریه، کل منسجم از یک پدیده، چیزی بیشتر از اجزاء تشکیل‌دهنده آن مفهوم هستند. در این مطلب از مجله فرادرس با مثال‌های متعدد، اصول یا قوانین اصلی و فرعی نظریه گشتالت را یاد می‌گیریم. همچنین، با کارکرد این اصول در طراحی و روانشناسی آشنا می‌شویم. در انتهای مطلب نیز، خلاصه‌ای یک‌خطی از تمام اصول گشتالت قرار گرفته است.

فهرست اصول نظریه گشتالت چیست؟

نظریه گشتالت شامل ۶ اصل محوری با نام‌های اصل مشابهت، اصل مجاورت، اصل تداوم، اصل تکمیل، اصل منطقه مشترک و اصل پراگنانز است. در کنار اصول شش‌گانه، قوانین یا اصول بیشتری مانند اصل زمینه، اصل تقارن و اصل منطقه مشترک نیز وجود دارد که در ادامه به نظریه گشتالت اضافه شدند. اصول نظریه گشتالت، قوانین ذهن برای ارتباط با جهان بیرون است. این اصول، تحول بزرگی در دنیای فعالیت‌های حرفه‌ای مانند طراحی، روانشناسی و علوم شناختی ایجاد کرد. در ادامه، نام تمام اصول نظریه گشتالت را مشاهده می‌کنیم.

1. «اصل پدیداری» (Emergence Principle)
2. «اصل مشابهت» (Similarity Principle)
3. «اصل مجاورت» (Proximity Principle)
4. «اصل تکمیل، یکپارچگی یا شیءانگاری» (Closure or Reification Principle)
5. «اصل سرنوشت مشترک» (Common Fate Principle)
6. «اصل تداوم یا استمرار» (Continuity or Continuation Principle)
7. «اصل شکل | زمینه» (Figure | Ground Principle)
8. «اصل تقارن و نظم» (Symmetry and Order Principle)
9. «اصل پراگنانز یا شکل خوب» (Pragnanz or Good Fugure)
10. «اصل منطقه مشترک» (Common Region Principle)
11. «اصل چندثباتی» (Common Multistability)
12. «اصل تغییرپذیری» (Invariance Priciple)

«مارکس‌ ورتایمر» (Max Wertheimer) روانشناس آلمانی در سال ۱۹۲۰، نظریه گشتالت را بنا کرد. او در جست‌وجوی کشف شیوه ادراک انسان از پدیه‌های دنیای بیرون بود. بر اساس نظریه گشتالت، «یک کل منسجم، چیزی بزرگ‌تر و متفاوت‌ با مجموع اجزای منفرد از هم است». حال که می‌دانیم نام هر کدام از اصول نظریه گشتالت چیست، در ادامه هریک از این اصل‌ها را به طور کامل توضیح می‌دهیم. برای یادگیری نکات بیشتر خصوص علوم شناختی نیز، پیشنهاد می‌کنیم فیلم آموزش علوم شناختی یا Cognitive Science با مقدمه ای بر مطالعه ذهن و مغز همراه با گواهینامه از فرادرس را تماشا کنید.

۱) اصل پدیداری

اصل پدیداری محور نظریه گشتالت است و بر اساس آن، ذهن ما تمایل دارد تا ابتدا تصاویر را به‌صورت کلی درک کند و درصورت نیاز، بر روی جزئیات آن متمرکز شود. این نگاه کل‌گرایانه، به درک سریع محیط اطراف کمک زیادی می‌کند. برای مثال، انسان اولیه‌ای را فرض کنید که هنگام ورود به جنگل، ساعت‌ها از زمان خود را به فهمیدن جزئیات موجود در محیط اختصاص دهد، در چنین شرایطی، سرعت واکنش به اتفاقات بسیار کاهش می‌یابد و این انسان، به‌ راحتی از سوی حیوانات وحشی شکار می‌شد.

مثال‌هایی برای اصل پدیداری

در ادامه، با مثال‌هایی اصل پدیداری را توضیح می‌دهیم.

مثال اول اصل پدیداری

در بسیاری از تصاویر مفهومی، عناصر تصویر از هم مجزا هستند اما ذهن ما با کنار هم گذاشتن اجزاء و ایجاد ارتباط میان آن‌ها، شکل کلی را ترسیم می‌کند. در تصویر زیر، می‌توانیم تصویر سگی در حال دویدن را مشاهده کنیم که با کنار هم قرار گرفتن لکه‌های مشکلی پراکنده‌ای ایجاد شده است.

مثال دوم اصل پدیداری

در تصویر زیر، خطوط پراکنده‌ای را مشاهده می‌کنیم که زمینه‌ای را فراهم کردند و در مواجهه با سایر خطوط، تصویری کلی از یک دایره منسجم را ایجاد کردند. ذهن مبتنی بر اصل پدیداری، با نگاه به این خطوط ابتدا دایره‌ای را می‌بیند که در اثر تقاطع خطوط به‌وجود آمده است.

اصل پدیداری از اصول نظریه گشتالت در طراحی

در دنیای طراحی نیز گرافیست‌ها و طراحان تبلیغاتی از این توانمندی ذهنی استفاده‌ می‌کنند. برای مثال، با کنار هم گذاشتن اشکالی متوازن و جذاب، یک شکل بزرگ‌تر و متمایز ایجاد می‌کنند. با این تکنیک، طراحان می‌توانند همکاری عناصر مختلف و نقش هر کدام در شکل‌گیری اشکال اصلی را نشان دهند.

۲) اصل مشابهت

به‌بیان اصل مشابهت یا تشابه، تمام پدیده‌هایی که مشخصات ظاهری مشترکی مانند شکل یا رنگ یکسان دارند، به صورت یک گروه درک می‌شوند. در ادامه، برخی از ویژگی‌های مشابه در اصل مشابهت را معرفی می‌کنیم.

• شکل
• رنگ
• اندازه
• حجم
• ارتفاع
• حرکت

این تنها برخی از ویژگی‌های دیداری است و در دنیای زبانی نیز یک گویش یا زبان مشترک نیز می‌تواند مشابهت مورد نیاز ما را ایجاد کند. به‌طور کلی، اصل مشابهت به افراد کمک می‌کند تا با استخراج اطلاعات مورد نیاز از محیط‌های جدید، شرایط را تحت کنترل قرار دهند و احساس امنیت کنند.

فیلم نظریه گشتالت در روانشناسی چیست؟ + اهمیت آن در شناخت انسان (آموزش رایگان) در فرادرس

کلیک کنید

مثال‌هایی برای اصل مشابهت

حال می‌توانیم با مثال‌هایی توضیحات اصل مشابهت را باز کنیم.

مثال اول اصل مشابهت

رنگ یکسان یکی از رایج‌ترین شباهت‌ها در میان عناصر دیداری است و ذهن ما با کمک رنگ یکسان مؤلفه‌ها، آن‌ها را در دسته‌بندی‌های یکسانی قرار می‌دهد. در ادامه، دایره‌هایی با دو رنگ متفاوت را مشاهده می‌کنیم که به‌صورت نامنظم در صفحه پخش شده‌اند. در این تصویر، اصل مجاورت به گروه‌بندی ذهنی کمکی نمی‌کند و در نتیجه، ذهن ما مبتنی بر اصل مشابهت، دایره‌های هم‌رنگ را در گروه یکسان قرار می‌دهد.

مثال دوم اصل مشابهت

در تصویر زیر می‌توانیم سه ردیف از مربع‌های هم‌اندازه را مشاهده کنیم که با فاصله یکسان از هم قرار دارند. با وجود یکسان بودن فاصله مربع‌ها، ذهن ما ردیف اول و سوم را در گروه مشابه قرار می‌دهد اما گروه دوم که بین دو ردیف قرار دارد را در گروه مجزایی قرار می‌دهد. دلیل این تقسیم‌بندی، رنگ مشابه ردیف اول و سوم و رنگ متفاوت ردیف دوم است.

اصل مشابهت از اصول نظریه گشتالت در طراحی

اصل مشابهت در دنیای طراحی و به‌ویژه طراحی «تجربه کاربری» (User Experienc) در سایت‌ها به متخصصان کمک می‌کند تا نظم مورد نیاز خود را ایجاد و همچنین در طراحی‌های خود، حس وحدت و یکپارچگی را به مخاطب القاء کنند. برای مثال، کارشناسان طراحی سایت یا محصول مؤلفه‌های مهم سایت مانند «دکمه خرید» را با رنگ یکسان طراحی می‌کنند تا مخاطبان در کمترین زمان ممکن، به تمام جوانب سایت احاطه پیدا کنند.

کاربرد اصل مشابهت در روانشناسی

یکی از تکنیک‌های زبان در مذاکره برای جلب همراهی طرف مقابل، تقلید زبان بدن مخاطب است. به این تقلید هوشمندانه، تکنیک آینه‌ای (Mirroring) گفته می‌شود. در تکنیک آینه‌ای، ذهن انسان مبتنی بر اصل مشابهت، افراد با رفتارهای مشابه را در یک گروه دسته‌بندی می‌کند. در نتیجه، ذهن طرف مقابل به‌صورت خودکار، ما را در گروه خودی‌ها قرار می‌دهد و راحت‌تر اعتماد می‌کند. مذاکره‌کنندگان و روان‌درمانگران حرفه‌ای با تکنیک آینه‌ای، اعتماد طرف مقابل را به‌دست می‌آورند.

یادگیری صفر تا صد نظریه گشتالت با فرادرس

با مطالعه این مطلب به‌طور کلی یاد می‌گیریم که اصول نظریه گشتالت چیست اما با پیش‌برد دوره‌های آموزشی، به‌صورت مفهومی نیز می‌توانیم آنچه که یاد گرفتیم را در زندگی خود پیاده کنیم. در این بخش، به‌صورت گام‌به‌گام فرایند یادگیری مبانی نظریه گشتالت و اصول کاربردی آن‌ها را در قالب در چند ویدیوی آموزشی کاربردی آورده‌ایم:

1. فیلم آموزش رایگان نظریه گشتالت در روانشناسی از فرادرس (با هدف فهم کلی از نظریه گشتالت)
2. فیلم آموزش رایگان روانشناسی یادگیری از فرادرس (به ویژه فصل سوم با هدف یادگیری مبانی نظریه گشتالت)
3. فیلم آموزش اصول روانشناسی طراحی UI و UX (رابط کاربری و تجربه کاربری) با گواهینامه از فرادرس (به ویژه فصل دوم آن با هدف یادگیری کاربرد اصول گشتالت در طراحی سایت)
4. فیلم آموزش علوم شناختی یا Cognitive Science با مقدمه ای بر مطالعه ذهن و مغز همراه با گواهینامه از فرادرس (به ویژه فصل سوم آن برای یادگیری کارکرد گشتالت در روانشناسی)
5. فیلم آموزش روانشناسی یادگیری همراه با نکات کاربردی از فرادرس (با هدف آشنایی با مفاهیم مهم روانشناسی یادگیری)

۳) اصل مجاورت

اصل مجاورت بیان می‌کند که ذهن انسان به‌طور ذاتی، مفاهیم کنار هم را در یک گروه قرار می‌دهد. به‌بیان دقیق‌تر، به هر میزان که دو مفهوم از نظر مکانی نزدیک‌تر باشند، از نظر ذهن ما ارتباط بیشتری با یکدیگر دارند.

مثال‌هایی برای اصل مجاورت

حال که می‌دانیم اصل مجاورت از اصول نظریه گشتالت چیست، با مثال‌های مختلف این اصل را بهتر یاد می‌گیریم.

مثال اول اصل مجاورت

نزدیکی مکانی یکی از ساده‌ترین شیوه‌های گروه‌بندی ذهنی است. همان‌طور که در تصویر پایین، اشکالی که کنار هم هستن را به‌عنوان یک گروه منسجم در نظر می‌گیریم اما هر کدام از اشکالی که فاصله دارند را به‌عنوان گروه‌های مجزا در نظر می‌گیریم.

مثال دوم اصل مجاورت

در تصویر زیر می‌توانیم سه گروه مختلف با دو ستون از دایره‌هایی با رنگ‌های بنفش و نارنجی را مشاهده کنیم. در این تصویر، ذهن ما با کنار هم گذاشتن ستون‌های نزدیک به هم، آن ستون‌ها را در یک گروه قرار دهد و دسته‌بندی مورد نظر را انجام دهد.

اصل مجاورت از اصول نظریه گشتالت در طراحی

در دنیای طراحی نیز اصل مجاورت کارکرد فراوانی دارد و برای درک ارتباط میان مفاهیم استفاده می‌شود. در ادامه دو مورد از کاربرد اصل مجاورت در طراحی را مشاهده می‌کنیم.

1. ارتباط متن و تصویر: با قرار دادن متن و تصاویر در نزدیکی یکدیگر، در ذهن مخاطب بین این دو مؤلفه ارتباط ایجاد می‌کنند.
2. ارتباط خطوط در متن: خطوط داخل یک پاراگراف در متن، نسبت به سایر پاراگراف‌ها ارتباط بیشتر دارند و همچنین، خطوط داخل یک مطلب در یک گروه محسوب و از خطوط داخل مطلبی دیگر متمایز می‌شوند.

به‌بیان دقیق‌تر، طراحان و گرافیست‌ها با ایجاد فاصله، مفاهیم را از هم جدا می‌کنند و با کنار هم گذاشتن مؤلفه‌ها، میان آن‌ها ارتباط ایجاد می‌کند.

۴) اصل تکمیل یا یکپارچگی

مبتنی بر اصل تکمیل، ذهن ما تصاویر یا اشکال پیوسته و یکپارچه را راحت‌تر درک می‌کند و همچنین، تمایل دارد تا مفاهیم ناقص را به صورت کامل و یکپارچه درک کند. مفاهیم ناقص می‌توانند «شکلی نیمه‌تمام» یا «حرف‌های منقطع در یک تماس» تلفنی باشد.

مثال‌هایی برای اصل تکمیل یا یکپارچگی

در ادامه، دو مثال دیداری و شنوایی از اصل تکمیل را توضیح می‌دهیم.

مثال اول اصل تکمیل

هنگام مطالعه یک متن طولانی، اگر املای برخی کلمات اشتباه یا حروف آن‌ها جابجا باشد، ذهن ما آن کلمات را با واژه‌های درست جایگزین می‌کند و در بسیاری از مواقع، متوجه اشتباهات املایی نمی‌شویم.

مثال سوم اصل تکمیل

در این تصویر به زبان ساده می‌توانیم خطوط مقطعی را مشاهده کنیم که اشکال هندسی را تشکیل داده‌اند. در این فرایند، ذهن ما به‌خوبی اشکال هندسی را تشخصی می‌دهد و ابتدا آن‌ها را ادراک می‌کند.

اصل تکمیل از اصول گشتالت در طراحی

بسیاری از تصویرگران و گرافیست‌ها با ایجاد فواصلی میان طراحی‌های خود، حس ابهام و اسرارآمیز بودن را در مخاطبان ایجاد می‌کنند. در این تکنیک، گرافیست‌ها مبتنی بر اصل تکمیل، تمام طرح را به مخاطب ارائه نمی‌دهند تا ذهن مخاطب به‌صورت خودکار، شکل را کامل کند.

۵) اصل سرنوشت مشترک

بر اساس این اصل، ذهن افراد تمام پدیده‌های که در یک جهت مشترک حرکت می‌کنند را در یک گروه قرار می‌دهد. بسیاری از متخصصان تبلیغات و طراحان بزرگ، با طراحی مفاهیم هم‌سو، چشم مخاطبان را در محتوا حرکت می‌دهند تا مفهوم مد نظر خود را ببینند. در نتیجه، کاربران هنگام اسکرول صفحه موبایل خود، آن چیزی را می‌بینند که صنعت تبلیغات انتظار دارد.

مثال‌هایی برای اصل سرنوشت مشترک

در ادامه، مثال‌هایی را برای فهم بهتر اصل سرنوشت مشترک بیان می‌کنیم.

مثال اول سرنوشت مشترک

ذهن ما در تصاویر، به‌دنبال سلسله اشکالی هست که در پی یکدیگر آمده‌اند. برای مثال، در شکل زیر دایره‌هایی را مشاهده می‌کنیم که در رنگ‌های مختلف قرار دارند و پشت سر هم قرار گرفتند. در این تصویر، فلش‌های انتهای شکل، نشان‌دهنده ادامه یافتن این الگو هست و باعث می‌شود تا ذهن ما ادامه دایره‌ها را خارج از قاب تصویر نیز مجسم کند.

مثال دوم سرنوشت مشترک

در بسیاری از بنرها و تصاویری که در طول روز مشاهده می‌کنیم، ذهن ما تمام عناصر بصری هم‌جهت را در یک گروه قرار می‌دهد. همان‌طور که در تصویر زیر، ذهن ما فلش‌های هم‌جهت را در یک گروه قرار می‌دهد.

اصل سرنوشت مشترک از اصول نظریه گشتالت در طراحی

یکی از رایج‌ترین کاربردهای اصل سرنوشت مشترک، در طراحی فهرست‌های موجود در وب‌سایت‌ها است. در تصویر زیر، می‌توانیم فلش‌های هم‌جهتی را مشاهده کنیم. این فلش‌ها به ذهن پیام می‌دهند که با کلیک بر آن‌ها، محتوای مورد نظر را در ادامه مشاهده می‌کنیم.

۶) اصل تداوم، استمرار یا پیوستگی

مبتنی بر این اصل، ذهن ما اشکال پیوسته و با الگوهای منظم و ممتد را بهتر از اشکال منقطع و نیمه‌کاره درک می‌کند. همچنین اگر بخشی از یک تصویر را نبیند، امتداد آن را تصور می‌کند. در ادامه، با دو مثال، اصل تداوم را توضیح می‌دهیم.

فیلم آموزش روانشناسی یادگیری + نکات کاربردی در فرادرس

کلیک کنید

مثال اول اصل تداوم، استمرار یا پیوستگی

هنگامی که در دنیای بیرون، یک ردیف از عناصر بصری مانند ردیفی از دایره‌ها یا مورچه‌ها را مشاهده کنیم که به‌شکل زنجیر پشت هم قرار گرفته‌اند، ذهن ما ادامه این سلسله از عناصر را خارج از قاب دیداری ما نیز تصور می‌کند. در تصویر پایین نیز دایره‌هایی را با رنگ‌های متفاوت را مشاهده می‌کنیم که پشت هم قرار گرفتند و از میان هم رد شدند. با وجود محدودیت موجود در این تصویر، ذهن ما ادامه دایره‌ها را خارج از تصویر نیز می‌تواند مشاهده کند.

مثال دوم اصل تداوم، استمرار یا پیوستگی

به‌طور کلی، ذهن ما تمایل دارد تا بدون کوچک‌ترین مقاومتی، امتداد مفاهیم را دنبال کند. در نتیجه، ما خطوط پیوسته را به خطوط شکسته و منقطع ترجیه می‌دهیم. ردپای اصل تداوم را در طراحی بسیاری از لوگوها می‌توانیم مشاهده کنیم. این اصل به تصویرپردازان کمک می‌کند تا تصاویر منظم‌تر و قابل فهم‌تری طراحی کنند و همچنین، احساس استمرار و پیوستگی را به مخاطب القاء کنند. در این میان، خط منحنی پیوسته‌تر و قابل فهم‌تر از خطوط نامنظمی هست که تغییر جهت‌های ناگهانی دارند.

اصل تداوم یا استمرار از اصول نظریه گشتالت در طراحی

در بسیاری از موقعیت‌ها، فضای تصویر گنجایش مورد نیاز برای ترسیم استمرار تصاویر را ندارد. در نتیجه، طراحان با استفاده از اصل استمرار، حس استمرار و پیوستگی  را به مخاطب القاء می‌کنند تا گستردگی شکل خود را به مخاطب نشان دهند. برای مثال، در تصویر زیر می‌توانیم ادامه مسیر خطوط منحنی را تا بی‌نهایت در ذهن خود ادامه دهیم.

۷) اصل شکل و زمینه

ذهن انسان همواره در مشاهده یک تصویر، برخی اشیاء را به‌عنوان «شکل» (foreground) و سایر بخش‌های تصویر را به‌عنوان «زمینه» (background) در نظر می‌گیرد. در ادامه، این تقسیم‌بندی دوگانه را توضیح می‌دهیم.

• شکل: تمام مفاهیم پررنگ‌تر و مشخص‌تر که برجستگی ظاهری بیشتری دارند را به‌عنوان شکل در نظر می گیرد. این مفاهیم به‌طور معمول با پیش‌زمینه احاطه شده‌اند اما سریع‌تر به چشم می‌آیند.
• زمینه: تمام مفاهیمی که از غربال شکل عبور نکنند، به‌عنوان زمینه در نظر گرفته می‌شوند. این مفاهیم کم‌رنگ‌تر، مشابه‌تر و متعددتر از مفاهیم شکل هستند.

اصل شکل و زمینه نیز برای اجداد ما ارزش بقایی بالایی داشته است. فرض کنید که انسانی در حال دویدن در دشتی پهناور است و در همان زمان، یک ببر دندان چنگالی به او نزدیک می‌شود. اگر ذهن آن فرد نتواند ببر را به‌عنوان شکل از زمینه علفزار جدا کند، شانس کمتری برای واکنش به‌موقع دارد و نمی‌تواند خودش را نجات دهد.  در ادامه این اصل را با دو مثال توضیح می‌دهیم.

مثال اول اصل شکل و زمینه

گاهی ممکن است برخی عناصر از زمینه متمایز شوند اما با این وجود، برخی از عناصر تمایز بیشتری نسبت به سایرین داشته باشند و در جایگاه شکل قرار بگیرند. همان‌طور که در تصویر زیر مشاهده می‌کنیم، اعداد بزرگ‌تر در پیش‌زمینه مشکلی، به‌طور کامل سفیدرنگ هستند. در حالی‌که سایر نوشته‌ها خاکستری هستند. در نتیجه، نوشته‌های خاکستری نسبت به زمینه مشکلی به‌عنوان شکل قرار می‌گیرند اما نسبت به متن‌های سفیدرنگ، در جایگاه زمینه هستند. برای درک کامل‌تر این موضوع، می‌توانید فیلم آموزش اصول روانشناسی طراحی UI و UX با گواهینامه از فرادرس را تماشا کنید.

مثال دوم اصل شکل و زمینه

بسیاری از طراحان با استفاده از «تضاد» (Contrast) میان زمینه و شکل، توجه مخاطب را سمت مفاهیم مورد نظر خود سوق دهند. به‌بیان دقیق‌تر، اصل شکل و زمینه برای ایجاد تمایز واضح بین عناصری که مهم‌تر و کم‌اهمیت‌تر به‌کار می‌روند. برای مثال، با استفاده از «رنگ تیره» (dark color) برای شکل و «رنگ روشن» (light color) برای زمینه، طراحان می‌توانند دلالت کنند که زمینه مهم‌تر است.

اصل شکل و زمینه از اصول نظریه گشتالت در طراحی

در طراحی سایت‌ها، هنگامی که طراحان قصد دارند پیامی مهم را در جایگاه تبلیغ به مخاطب نشان دهند، از پاپ‌آپ (Popup) استفاده می‌کنند. در این تکنیک، محتوایی در وسط صفحه و به‌صورت روشن و واضح ظاهر می‌شوند، درحالیکه سایر بخش‌های صفحه مات‌تر و ناخوانا می‌شوند.

۸) اصل تقارن و نظم

جهان اطراف ما سرشار از پدیده‌های متقارن است و بر اساس اصل تقارن و نظم، ذهن انسان تصاویر یا اشیاء متقارن و منظم را جذاب‌تر می‌داند و راحت‌تر درک می‌کند. با وجود تقارن در تصاویر، افراد حس ثبات و تعادل بیشتری را تجربه می‌کنند و در نتیجه، این تصاویر را دوست‌داشتنی‌تر و جذاب‌تر می‌دانند. اصل تقارن در بسیاری از صنعت‌های زیبایی از مُد و فشن تا طراحی محصولات کارکرد دارد. برای یادگیری نکات بیشتر در مورد نظریه گشتالت، می‌توانید فیلم آموزش علوم شناختی یا Cognitive Science با مقدمه ای بر مطالعه ذهن و مغز همراه با گواهینامه از فرادرس را تماشا کنید.

فیلم آموزش علوم شناختی یا Cognitive Science – مقدمه ای بر مطالعه ذهن و مغز + گواهینامه در فرادرس

کلیک کنید

مثال اول اصل تقارن و نظم

جذابیت بیشتر تصاویر متقارن باعث شده تا این مدل از اشکال یا تصاویر در بسیاری از حوزه‌های طراحی ازجمله طراحی لباس، سایت یا بنرهای گرافیکی کارکرد فراوانی داشته باشد. برای مثال، چیدمان عناصر موجود در بسیاری از سایت‌ها از یک الگوی متقارن تبعیت می‌کنند.

مثال دوم اصل تقارن و نظم

در تصویر زیر می‌توانیم تأثیر قرینگی بر زیبایی شکل را مشاهده کنیم، این زیبایی به‌دلیل پذیرا بودن ذهن در مواجهه با تصاویر قرینه است. به‌طوری که اگر تصاویر از اصل تقارن در نظریه گشتالت تبعیت می‌کنند، ادراک آن‌ها برای ذهن ما ساده‌تر می‌شود.

اصل تقارن و نظم از اصول نظریه گشتالت در طراحی

طراحان سایت با تجربه همواره از اصل قرینگی برای چشم‌نواز کردن و زیبایی صفحات سایت استفاده می‌کنند. برای مثال هنگام جست‌وجو در صفحه موتور جست‌وجوگر گوگل، ما با یک صفحه قرینه مواجه می‌شویم. به‌طوری‌که تمام المان‌ها به‌صورت قرینه قرار دارند و لوگوی گوگل نیز در وسط صفحه و میان خط قرینه قرار گرفته است. این نظم چشم‌نواز، آرامش ذهنی مورد نیاز برای جست‌وجوی مطلب مورد نیاز را فراهم می‌کند.

۹) اصل پراگنانز

بر اساس اصل پراگنانز یا قانون ساده‌سازی، هنگام مشاهده شکلی پیچیده و مبهم، ذهن ما آن تصویر را تا جای ممکن به‌شکل ساده‌تری ادراک می‌کند. به‌بیان دقیق‌تر، ذهن ما با ساده کردن تصاویر، در تلاش است تا تصاویر و اشکال را پیچیده را کدگشایی کند. اصل پراگنانز در رویکرد گشتالت به‌عنوان «اصل شکل خوب» ( Principle of Good Figure) نیز معروف است. اصل پراگنانز در کنار اصل پدیداری، توانایی ادراک ما را از اشکال پیچیده را فراهم می‌کند. در این میان، اصل پراگنانز به‌معنای توانایی ذهن برای نگاه ساده به اشکال است و اصل پدیداری به توانایی افراد در تجسم کلی پدیده اشاره دارد. البته توجه داشته باشیم که در برخی از منابع، «اصل پراگنانز» با «اصل نظم و تقارن»، یکی دانسته شده‌اند.

مثال‌هایی برای اصل پراگنانز

در ادامه، با مثال‌هایی این اصل را توضیح می‌دهیم.

مثال اول اصل پراگنانز

هنگام مشاهده لوگوی بازی‌های المپیک، ما بجای منحنی‌های متصل به یکدیگر، چند دایره مختلف با همپوشانی‌های مشخص می‌بینیم.

مثال دوم اصل پراگنانز

بسیاری از تصاویر که از شکل‌های کوچک‌تر و مجزا از هم تشکیل شده، ابتدا به‌صورت کلی درک می‌شوند و با ارزیابی دقیق‌تر تصویر، می‌توانیم جزئیات معنادار داخل شکل را مشاهده کنیم. در تصویر زیر، ترکیب اشکال هندسی را نشان می‌دهد که سگی را درست کرده‌اند. ذهن ما در مواجهه با این تصویر، تمایل دارد تا به‌جای مشاهده اشکالی نامرتبط، شکل منسجمی از یک سگ را مشاهده کند.

اصل پراگناز از اصول گشتالت در طراحی

طراحان با استفاده از اصل پراگنانز تعیین می‌کنند که ما اشکال را چگونه درک کنند. برای مثال در تصویر زیر، هنگامی که هر کدام از اشکال هندسی رنگ متفاوتی داشته باشند، ذهن ما این اشکال را به‌صورت جداگانه درک می‌کند اما اگر تمام اشکال رنگ یکسانی داشته باشند، ذهن ما مبتنی بر اصل پراگنانز، تمایل دارد تا کل شکل را به‌صورت یک شکل منسجم درک کند.

۱۰) اصل منطقه مشترک

مبتنی بر اصل منطقه مشترک، اگر دو شکل یا تصویر در زمینه‌های مشابه قرار داشته باشند، ما آن عناصر را در یک گروه قرار می‌دهیم. در این اصل، نزدیکی زمینه‌ها و منطقه‌ها اهمیت چندانی ندارد بلکه شباهت منطقه‌ها باعث می‌شود تا ذهن ما، عناصر داخل آن‌ها را در یک گروه قرار دهد.

مثال‌هایی برای اصل منطقه مشترک

در ادامه با دو مثال، این اصل را توضیح می‌دهیم.

مثال اول اصل منطقه مشترک

متخصصان تجربه کاربری در دنیای طراحی سایت، تقسیم‌بندی محتوایی موجود در سایت‌ها را مبتنی بر اصل منطقه مشترک انجام می‌دهند. با انجام این تقسیم‌بندی، ذهن مخاطب متوجه بخش‌بندی‌های موجود در سایت می‌شود و همچنین، محتوای موجود در هر بخش را یک دسته مجزا در نظر می‌گیرد. در نتیجه مخاطب انتظار دارد تا در هر بخش، محتواهای مرتبط ببیند.

مثال دوم اصل منطقه مشترک

فرض کنید که وارد یک فروشگاه زنجیره‌ای بزرگ شده‌اید و به‌سمت قفسه‌های انتهایی فروشگاه حرکت می‌کنید. هنگام حرکت به‌سوی قفسه‌ها، متوجه می‌شوید که در ردیف بالا مواد شوینده قرار دارد. در این صورت، ذهن ما تمام کالا در طبقات مختلف را در گروه شوینده‌ها قرار می‌دهد و اگر متوجه کارایی یکی از محصولات قفسه نشود، باز هم به‌صورت پیش‌فرض آن محصول را نوعی شوینده در نظر می‌گیرد.

اصل منطقه مشترک از اصول نظریه گشتالت در طراحی

اصل منطقه مشترک در طراحی سایت کاربرد چشم‌گیری دارد. طراحان سایت، المان‌های مشخصی مانند «کامنت مخاطبان» یا «لایک مخاطبان» را انتهای کادرهای مورد نظر خود یا در بخش «پانویس» (Footer) سایت قرار می‌دهند.

با توجه به ارتباط اصول نظریه گشتالت و روانشناسی شناختی، پیشنهاد می‌کنیم مطلب زیر از مجله فرادرس را برای کسب دانش کلی در این حوزه مطالعه کنید:

۱۱) اصل چندثباتی

اصل چندثباتی در مورد تصاویر مبهم و حاوی دو یا چند تفسیر معنایی مختلف است. مبتنی بر این اصل، ذهن ما در مواجهه با تصاویر پیچیده، تفسیرهای متفاوتی را درک می‌کند و در هر لحظه، بر روی درک مشخصی از پدیده متمرکز می‌شود. نظریه‌پردازان گشتالت به این چرخش ذهنی مداوم میان معناهای مختلف، اصل چندثباتی می‌گویند. برای درک بهتر این اصول، می‌توانید فیلم آموزش رایگان نظریه گشتالت در روانشناسی با توضیح اهمیت آن در شناخت انسان از فرادرس را تماشا کنید.

فیلم نظریه گشتالت در روانشناسی چیست؟ + اهمیت آن در شناخت انسان (آموزش رایگان) در فرادرس

کلیک کنید

مثال‌هایی برای اصل چندثباتی

در ادامه با مثال‌هایی از اصل چندثباتی آشنا می‌شویم.

مثال اول اصل چندثباتی

اصل چندثباتی در آزمون‌های فرافکن روانشناسی مانند رورشاخ کاربرد فراوانی دارد. روانکاوان معتقدند که ناخودآگاه افراد در تفسیر آن‌ها از این عکس‌های پیچیده تأثیرگذار است و برای دستیابی به ناخودآگاه مراجعان، از این تصاویر استفاده می‌کنند.

مثال دوم اصل چندثباتی

در مکعبی که مشاهده می‌کنیم، هر کدام از دو سطح مکعب را می‌توانیم جلوتر از دیگری ببینیم و در این صورت، جهت مرکب به‌طور کامل تغییر می‌کند. در این تصویر، ابتدا ذهن ما به‌راحتی میان دو جنبه از مکعب می‌چرخد اما هنگامی که بر روی یک معنا متمرکز می‌شویم، تغییر نگاه و ارزیابی جدید مکعب می‌تواند سخت‌تر شود.

اصل چندثباتی از اصول نظریه گشتالت در طراحی

بسیاری از تصویرسازان برای ساخت تصاویر پر رمز و راز و معماگونه، از اصل چندثباتی استفاده می‌کنند. با کمک این اصل گشتالت، افراد از دیدگاه‌های مختلف، معانی متفاوتی را از تصویری یکسان برداشت می‌کنند. برای مثال در تصویر زیر، می‌توانیم «خانمی میان‌سال» یا «بانویی جوان» را مشاهده کنیم.

۱۲) اصل تغییرناپذیری

مبتنی بر این اصل، ما ویژگی‌های اصلی مفاهیم را حفظ می‌کنیم و با وجود تغییر برخی مشخصات ظاهری مانند تغییر جهت یا اندازه، باز هم می‌توانیم آن‌ها را تشخیص دهیم. در ادامه، مهم‌ترین ویژگی‌های تغییرناپذیری را توضیح می‌دهیم.

• چرخش
• حرکت
• تغییر اندازه
• کشش
• شرایط نوری

با وجود اصل تغییرناپذیری، ما در تعاملات اجتماعی می‌توانیم دوستان و اعضای خانواده را با حالات مختلف چهره آن‌ها هنگام خندیدن، گریه کردن یا هنگام وجود آرایش تشخیص دهیم.

مثال‌هایی برای اصل تغییرناپذیری

در این بخش نیز مثال‌هایی برای توضیح اصل تغییرناپذیری خواهیم داشت.

مثال اول اصل تغییرناپذیری

اصل تغییرناپذیری به طراحان انعطاف‌پذیری مورد نیاز را می‌دهد تا یک شیی را در موقعیت‌های مختلف نشان دهند یا روند تکامل آن را مشخص کنند. برای مثال در تصویر زیر، حالت‌های مختلفی از یک شکل واحد را مشاهده می‌کنیم. با وجود تصاویر مختلف، ذهن ما متوجه یکسان بودن شکل موجود در تصویر می‌شود.

مثال دوم اصل تغییرناپذیری

اصل تغییرناپذیری یا ثبات شیی در کودکان به‌مرور زمان به‌وجود می‌آید. به همین دلیل است که «دالی‌بازی» تا این اندازه برای نوزادان جذابیت دارد. در این بازی زمانی که مادر چهره خود را پنهان می‌کند، نوزادان سردرگم می‌شوند و زمانی که چهره آن‌ها آشکار می‌شود، مجدد ذوق می‌کنند و بسیار خوشحال می‌شوند. در این بازی‌، به‌مرور تصویر ذهنی افراد در ذهن کودکان شکل می‌گیرد و متوجه می‌شوند که وقتی فردی را نمی‌بینند، باز هم آن فرد وجود دارد.

اصل تغییرناپذیری از اصول گشتالت در طراحی

اصل تغییرناپذیری به ذهن ما اجازه می‌دهد تا برای نشان دادن متنی واحد، از فونت‌های مختلف استفاده کنیم. در هر کدام از سبک‌های نوشتاری، ظاهر متن به‌کلی تغییر می‌کند اما ذهن ما با حفظ مفهوم مرکزی، متوجه تغییرات ظاهری می‌شود.

جدول خلاصه از تمام اصول نظریه گشتالت در یک نگاه

حال که به‌طور کامل می‌دانیم اصول نظریه گشتالت چیست، در این بخش می‌توانیم مروری کوتاه بر روی تمام ۱۲ اصل نظریه گشتالت داشته باشیم.

سؤالات متداول از اصول نظریه گشتالت

در پایان این مطلب از مجله فرادرس و حال که به‌طور کامل می‌دانیم اصول نظریه گشتالت چیست و در دنیای طراحی چه کاربردی دارد، رایج‌ترین سؤالات را در این حوزه پاسخ‌ می‌دهیم.

اصول ۶گانه نظریه گشتالت چیست؟

اصول ۶گانه گشتالت شامل اصل مشابهت، اصل مجاورت، اصل منطقه مشترک، اصل پراگنانز یا شکل خوب، اصل استمرار یا تداوم و اصل یکپارچگی یا تکمیل می‌شود.

اصول ۱۲گانه نظریه گشتالت چیست؟

اصول ۱۲ گانه نظریه گشتالت شامل اصل مجاورت، اصل منطقه مشترک، اصل استمرار یا تداوم، اصل یکپارچگی یا تکمیل، اصل مشابهت، اصل تغییرناپذیری، اصل چندثباتی، اصل تقارن و نظم، اصل شکل و زمینه، اصل پراگنانز یا شکل خوب، اصل سرنوشت مشترک و اصل پدیداری می‌شود.

تعریف نظریه گشتالت چیست؟

گشتالت به‌معنای «هیبت» یا «کل یکپارچه‌» است و مبتنی بر این نظریه، انسان‌ها همواره در جست‌وجوی الگوها موجود در دنیای بیرون هستند و پدیده‌های جهان را به‌صورت کل یکپارچه درک می‌کنند. نظریه‌پردازان گشتالت معتقدند که کل یک‌پارچه‌ای که از یک مفهوم درک می‌کنیم، چیزی بیشتر از کنار هم قرار گرفتن اجزاء تشکیل‌دهنده آن پدیده است.