شما در حال مطالعه نسخه آفلاین یکی از مطالب «مجله فرادرس» هستید. لطفاً توجه داشته باشید، ممکن است برخی از قابلیتهای تعاملی مطالب، مانند امکان پاسخ به پرسشهای چهار گزینهای و مشاهده جواب صحیح آنها، نمایش نتیجه آزمونها، پاسخ تشریحی سوالات، پخش فایلهای صوتی و تصویری و غیره، در این نسخه در دسترس نباشند. برای دسترسی به نسخه آنلاین مطلب، استفاده از کلیه امکانات آن و داشتن تجربه کاربری بهتر اینجا کلیک کنید.
تانسور نرخ کرنش (Strain Rate Tensor) – آشنایی با خصوصیات رفتاری مواد
«تانسور نرخ کرنش» (Strain Rate Tensor)، یک کمیت فیزیکی در مکانیک محیطهای پیوسته است که تغییر شکل ماده در مجاورت یک نقطه مشخص را در یک لحظه خاص توصیف میکند. با مشتق گرفتن از تانسور کرنش نسبت به زمان یا مشتق گرفتن از جریان سرعت نسبت به مکان (مؤلفههای متقارن گرادیان جریان سرعت) میتوان تانسور نرخ کرنش را به دست آورد. تانسور نرخ کرنش، صرفاً یک مفهوم جنبشی است که امکان توصیف حرکت مواد در مقیاس ماکروسکوپی را فراهم میکند. از اینرو، این مفهوم به ماهیت ماده یا تنشها و نیروهای احتمالی بستگی ندارد و در تمام محیطهای پیوسته (جامد، مایع یا گاز) قابل محاسبه است.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
از طرف دیگر، برای تمام مواد سیال (به استثنای ابر سیالات)، به دلیل وجود اصطکاک بین المانهای مجاور مواد، هرگونه تغییر شکل تدریجی (تانسور نرخ کرنش غیر صفر) باعث افزایش نیروهای ویسکوز در داخل سیال میشود. این نیروها، در برابر تغییرات مقاومت میکنند و تمایل به برگرداندن ماده به حالت اول دارند. تنشهای موجود در هر نقطه درون یک سیال را میتوان با استفاده از «تانسور تنش ویسکوز» (Viscous Stress Tensor) توصیف کرد. به علاوه، تقریباً در همه موارد امکان تعیین این تانسور توسط تانسور نرخ کرنش و برخی از خصوصیات ذاتی سیال در نقطه مورد نظر وجود دارد. در جامدات، علاوه بر تنش الاستیک موجود در تغییر شکلهای استاتیک، تنش ویسکوز نیز رخ میدهد. هنگامی که مقدار این تنشها به اندازه کافی بزرگ باشد، ماده دارای خاصیت «ویسکوالاستیسیته» (Viscoelasticity) خواهد بود. مواد ویسکوالاستیک، رفتاری میان دو خاصیت کلی ویسکوز بودن و کشسان بودن را از خود به نمایش میگذارند.
تعریف ریاضی تانسور نرخ کرنش
یک جسم جامد در حال حرکت یا مایع در حال جریان را در نظر بگیرید. فرض کنید v، میدان سرعت درون جسم و یک تابع هموار از R3*R باشد. به این ترتیب، (v(p,t، سرعت ماکروسکوپی گذرنده از نقطه p در زمان t را نشان میدهد.
سرعت (v(p+r,t در نقطهای با فاصله برداری r از p را میتوان به صورت یک سری تیلور نوشت:
v(p+r,t)=v(p,t)+(∇v)(p,t)(r)+Higher order terms
در معادله بالا، گرادیان میدان سرعت (v∇)، به عنوان یک نگاشت خطی در نظر گرفته میشود که بردار جابجایی r را به تغییرات متناظر سرعت مرتبط میکند.
میدان کلی (v(p+rبخش ثابت (v(pبخش خطی (v) (p,t) (r)∇باقیمانده غیر خطی
شکلهای بالا میدان سرعت (v(p+r,t برای هر جریان دلخواه اطراف نقطه p (نقطه قرمز) در لحظه t و عبارات مرتبه اول تخمین تیلور در نزدیکی p را نشان میدهد. مؤلفه سوم سرعت (در امتداد داخل صفحه) در همه جا صفر در نظر گرفته میشود. در یک چارچوب مرجع دلخواه، v∇ به ماتریس جاکوبی میدان مرتبط است. به عنوان مثال، در فضای سهبعدی ماتریس 3*3 زیر را خواهیم داشت:
حاصل عبارت v×∇، با عنوان «تابِ دورانی» (Rotational Curl) میدان سرعت شناخته میشود. در یک چرخش صلب، موقعیتهای نسبی المانهای سیال تغییر نمیکنند. از اینرو، عبارت پادمتقارن R در گرادیان سرعت، تأثیری بر روی نرخ تغییر شکل ندارد. بنابراین، نرخ کرنش واقعی توسط عبارت متقارن E توصیف میشود. این عبارت همان تانسور نرخ کرنش است.
بخش متقارن عبارت خطی ماتریس جاکوبی (نرخ کرنش) در یک سیال (E(p,t)(rبخش پادمتقارن عبارت خطی ماتریس جاکوبی (چرخش) در یک سیال (R(p,t)(r
نرخ برش و نرخ فشار
عبارت متقارن R در گرادیان سرعت (تانسور نرخ کرنش) را میتوان به صورت حاصل جمع یک مقدار اسکالر در تانسور واحد (تراکم یا انبساط همسانگرد تدریجی) و یک تانسور متقارنِ بدون اثر (تغییر شکل برشی تدریجی با حجم ثابت) نمایش داد:
عبارت اول، تانسور نرخ انبساط (Dij) و عبارت دوم، تانسور نرخ برش (Sij) را نشان میدهد. به علاوه، δ، تانسور واحدی است که اگر در آن i=j باشد، δijبرابر با 1 و اگر i≠j باشد، δijبرابر با 0 خواهد بود.
تجزیه بالا، مستقل از نوع دستگاه مختصات انتخاب شده است و به همین دلیل یک مفهوم فیزیکی به حساب میآید.
بخش اسکالر (D(p,t)(r در تانسور نرخ کرنش (E(p,t)(r که بیانگر نرخ انبساط/تراکم یکنواخت است.بخش بدون اثر (S(p,t)(r در تانسور نرخ کرنش (E(p,t)(r که بیانگر نرخ برش است.
تانسور نرخ انبساط، یک سومِ دیورژانس میدان سرعت است:
∇⋅v=∂1v1+∂2v2+∂3v3
تانسور نرخ برش توسط یک ماتریس متقارن 3*3 نمایش داده میشود. این تانسور، معرف جریانی است که جریانهای انبساطی و انقباضی را در امتداد سه محور متعامد و بدون تغییر حجم با هم ترکیب میکند. این نوع جریان در مواردی مانند ریختن عسل از روی یک قاشق به صورت یک جریان ملایم پیوسته یا کشیدن یک نوار لاستیکی از دو انتهای آن رخ میدهد.
برای یک جریان دوبعدی، دیورژانس v تنها دارای دو عبارت است و به جای تغییرات حجم، تغییرات مساحت را به صورت کمی درمیآورد. در این حالت، به منظور تعیین تانسور نرخ انبساط، یک دوم دیورژانس میدان سرعت محاسبه میشود.
«حسین زبرجدی دانا»، کارشناس ارشد مهندسی استخراج معدن است. فعالیتهای علمی او در زمینه تحلیل عددی سازههای مهندسی بوده و در حال حاضر، دبیر بخش مهندسی مجله فرادرس است.
شما در حال مطالعه نسخه آفلاین یکی از مطالب «مجله فرادرس» هستید. لطفاً توجه داشته باشید، ممکن است برخی از قابلیتهای تعاملی مطالب، مانند امکان پاسخ به پرسشهای چهار گزینهای و مشاهده جواب صحیح آنها، نمایش نتیجه آزمونها، پاسخ تشریحی سوالات، پخش فایلهای صوتی و تصویری و غیره، در این نسخه در دسترس نباشند. برای دسترسی به نسخه آنلاین مطلب، استفاده از کلیه امکانات آن و داشتن تجربه کاربری بهتر اینجا کلیک کنید.
بی نظیر بود
ممنون از نویسنده توانمند و مسلط به مطلب.