جلگه چیست؟ – به زبان ساده + نحوه تشکیل

به سرزمین‌های پست و همواری که از یک طرف به کوه‌ها و از طرف دیگر به دریاها و دریاچه‌ها منتهی شوند، جلگه می‌گویند. جلگه‌ها، فواید بسیار زیادی برای زندگی انسان‌ها دارند. به همین دلیل، این عوارض زمین‌شناسی، معمولا در میان اصلی‌ترین گزینه‌های شهرسازی و توسعه مناطق مسکونی قرار می‌گیرند. جلگه‌ها، از خاک حاصلخیز بهره می‌برند. این ویژگی به همراه زمین مسطح، جلگه‌ها را به گزینه‌ای ایده‌آل برای کشاورزی، مخصوصا کشاورزی مکانیزه تبدیل می‌کند. جلگه‌ها انواع مختلفی دارند و بر اثر پدیده‌های زمین‌شناسی مختلفی به وجود می‌آیند. در این مطلب از مجله فرادرس، قصد داریم ضمن پاسخگویی به سوال «جلگه چیست»، به معرفی انواع جلگه و نحوه تشکیل آن‌ها بپردازیم. علاوه بر این، اهمیت، کاربردها و مسائل زیست‌محیطی مرتبط با این نواحی مسطح را نیز مورد بررسی قرار می‌دهیم.

جلگه چیست؟

«جلگه» (Plain)، از عوارض اصلی زمین است که با ویژگی‌هایی نظیر وسعت زیاد و سطح نسبتا صاف (پستی و بلندی‌های بسیار کم) شناخته می‌شود. جلگه‌ها، بیش از یک‌سوم سطح کره زمین را تشکیل می‌دهند و در تمام قاره‌ها وجود دارند.

در بسیاری از موارد، به جای جلگه از عبارت «دشت» استفاده می‌شود. دشت و جلگه، هر دو به زمین‌های پست و هموار اشاره دارند. البته، این دو، تفاوت‌هایی دارند که در بخش‌های بعدی به آن‌ها خواهیم پرداخت.

تعریف جلگه بر اساس کتاب جغرافیای ایران

بر اساس تعریف کتاب جغرافیای دهم، جلگه‌ها، سرزمین‌های همواری هستند که از یک طرف به کوه‌ها و از طرف دیگر به دریاها و دریاچه‌ها منتهی می‌شوند.

اهمیت جلگه چیست؟

جلگه‌ها، یکی از مهم‌ترین عوارض زمین‌شناسی هستند که به طور مستقیم و غیرمستقیم بر روی مسائل مختلفی نظیر محیط زیست، اسکان انسان‌ها و فعالیت‌های اقتصادی تاثیر می‌گذارند. این زمین‌های پست و هموار، معمولا از خاک‌های حاصلخیز تشکیل می‌شوند. به همین دلیل، گزینه بسیار خوبی برای کشاورزی و تولید محصولات متنوع هستند.

علاوه بر کشاورزی، جلگه‌ها در حوزه‌های زیر نیز اهمیت دارند:

• توسعه زیرساخت‌ها و شبکه‌های حمل و نقل
• شهرسازی و تمرکز جمعیت
• تنوع زیست‌بوم
• منابع طبیعی مواد معدنی، سوخت‌های فسیلی و آب‌های زیرزمینی

با رشد جمعیت انسان‌ها بر روی کره زمین، جلگه‌ها، نقش بسیار مهمی را در توسعه پایدار محیط زندگی انسان‌ها و تامین نیازهای آن‌ها بازی خواهند کرد.

جلگه چگونه تشکیل می شود؟

روش‌های مختلفی برای تشکیل جلگه‌ها وجود دارد. برخی از جلگه‌ها بر اثر فرسایش خاک و سنگ ناشی از برخورد جریان‌های آبی یا حرکت یخ‌ها و جابجایی رسوبات از ارتفاعات به نواحی کم‌ارتفاع به وجود می‌آیند. برخی دیگر از جلگه‌ها، حاصل فعالیت‌های آتشفشانی و پوشانده شدن سطح زمین توسط گدازه‌ها هستند. در برخی از مواقع، حرکت رودها در میان دره‌ها نیز باعث فرسایش زمین منطقه و تشکیل جلگه می‌شود.

علاوه بر این موارد، سیلاب‌ها، حرکت آب از بالای کوه‌ها به سمت دامنه و جریان آب‌های متصل به اقیانوس‌ها نیز از عوامل تشکیل جلگه هستند. به طور کلی، جلگه‌ها بر اثر عوامل ساختاری (حرکت تکتونیکی لایه‌های زمین)، فرسایش و یا ته‌نشینی رسوبات تشکیل می‌شوند.

چه عواملی بر روی تغییر جلگه ها تاثیر می گذارند؟

عوامل موثر بر تغییر جلگه‌ها به دو دسته عوامل طبیعی و انسانی تقسیم می‌شوند. پدیده‌های دریایی (مانند جز و مد، سونامی، امواج) و طغیان رودهای متصل به دریاها، از مهم‌ترین عوامل طبیعی هستند که به طور مداوم، مکان و وسعت جلگه‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهند.

ساخت سازه‌ها (مانند اسکله، بند، دیواره، جاده) و گسترش شهرها/روستا، از عوامل انسانی موثر بر تغییر جلگه‌ها هستند. این عوامل می‌توانند باعث از بین رفتن زمین‌های کشاورزی و جنگلی شوند و چهره زمین را تغییر دهند.

انواع جلگه ها چه هستند؟

جلگه‌ها، انواع مختلفی دارند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به فهرست زیر اشاره کرد:

• جلگه‌های ساختاری
• فرسایشی
• رسوبی
• آبرفتی
• ساحلی
• آتشفشانی
• یخچالی
• کارستی (نمکی)
• سیلابی

در این بخش، به معرفی انواع جلگه‌ها و نحوه تشکیل آن‌ها می‌پردازیم.

جلگه ساختاری چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه ساختاری» (Structural Plain)، جلگه‌های دست‌نخورده‌ای هستند که ساختار آن‌ها در طی زمان، تحت تاثیر تغییرات قابل‌توجه قرار نگرفته است. این جلگه‌ها، از وسیع‌ترین پستی‌های طبیعی بر روی کره زمین به شمار می‌روند.

جلگه‌های ساختاری، معمولا بر اثر حرکت رو به بالای حجم وسیعی از لایه‌های افقی سنگ‌های زمین به وجود می‌آیند. عوامل زیادی بر روی این بالاآمدگی تاثیر می‌گذارند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به پدیده‌های تکتونیکی، فعالیت‌های آتشفشانی و فرسایش اشاره کرد. جلگه‌های ایالات متحده و پستی‌های استرالیا، اغلب از نوع ساختاری هستند.

جلگه فرسایشی چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه فرسایشی» (Erosional Plain)، زمین وسیع و مسطحی است که طی فرسایش تدریجی عوارض مرتفع زمین بر اثر عوامل زمین‌شناسی نظیر رودخانه‌ها، آب‌های جاری، یخچال‌ها و باد به وجود آمده است. عوامل زمین‌شناسی، در طی میلیون‌ها سال، باعث فرسایش بلندی‌های زمین و کاهش ارتفاع آن‌ها می‌شوند.

مواد حاصل از فرسایش بلندی‌ها، پستی‌های موجود را می‌پوشانند و سطحی تقریبا صاف را به وجود می‌آورند. به عبارت دیگر، فرآیند تشکیل جلگه‌های فرسایشی، هم با کاهش ارتفاع و هم با بالاآمدگی سطح همراه است. در مجموع، جلگه‌های فرسایشی، ساختار قدیمی عوارض زمین را تا حدودی حفظ می‌کنند. البته، این ساختارها به صورت کاهش یافته به نمایش درمی‌آیند. به عنوان مثال، بلندی‌هایی که زمانی دارای ارتفاع زیادی بوده‌اند، در این جلگه‌ها به صورت تپه‌های کم ارتفاع دیده می‌شوند.

جلگه‌های فرسایشی به دو دسته دشت‌گون یا شبه دشت و دشت دامنه‌ای یا سنگ‌فرشی تقسیم می‌شوند:

• دشت‌گون یا «پنه‌پلین» (Peneplain): زمین‌های تقریبا مسطح با پستی و بلندی‌های کم که بر اثر عوامل مختلف فرسایش خاک، به غیر از باد، به وجود آمده‌اند.
• دشت دامنه‌ای یا «پدی‌پلین» (Pediplain): زمین‌های وسیع با شیب بسیار ملایم که از به هم پیوستن دامنه کوه‌ها یا تپه‌ها بر اثر فرسایش توسط باد به وجود آمده‌اند.

دشت‌های شمال کانادا و همچنین دشت‌های ناشی از فرسایش یخ در غرب قاره آفریقا از مثال‌های جلگه‌های فرسایشی هستند.

جلگه رسوبی چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه رسوبی» (Depositional Plain)، جلگه‌ای است که بر اثر انباشت رسوبات توسط رودخانه‌ها، یخچال‌ها، امواج و باد تشکیل می‌شود. نوع رسوبات تشکیل دهنده این نوع جلگه، تاثیر بسزایی بر روی باروری خاک و شرایط اقتصادی منطقه دارد.

جلگه‌های نهشته‌ای، به انواع مختلفی نظیر جلگه آبرفتی، جلگه سیلابی، جلگه طوماری، جلگه دریاچه‌ای، جلگه آتشفشانی، جلگه یخچالی و جلگه مغاکی تقسیم می‌شوند. در ادامه، به معرفی هر یک از این جلگه‌ها و نحوه تشکیل آن‌ها می‌پردازیم.

جلگه سیلابی چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه سیلابی، دشت سیلابی یا سیلاب‌دشت» (Floodplain)، جلگه‌ای است که از کرانه‌های رودخانه یا دیگر جریان‌های آبی تا محدوده دیواره‌های دره‌ها ادامه می‌یابد. این جلگه‌ها، معمولا هنگام افزایش بیش از حد جریان پهنه‌های آبی، در معرض سیلاب قرار می‌گیرند. خاک زمین جلگه‌های سیلابی، اغلب از مواد حاصلخیز انباشته شده توسط سیلاب‌ها نظیر سیلت (لای)، ماسه و غیره تشکیل می‌شوند.

جلگه‌های سیلابی، معمولا از یک اکوسیستم غنی برخوردارند. با وجود احتمال رخ دادن سیلاب‌های شدید، بسیاری از شهرهای پرجمعیت در نزدیکی این جلگه‌ها بنا می‌شوند. به عنوان مثال، شهرهای بسیار زیادی در اطراف جلگه‌های رود زرد در کشور چین ساخته شده‌اند؛ دقیقا در نزدیکی زمین‌هایی که به طور مداوم در معرض سیلاب‌های خطرناک و کشنده قرار دارند.

جلگه آبرفتی چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه آبرفتی یا دشت آبرفتی» (Alluvial Plain)، زمینی وسیع و هموار است که از ته‌نشیتی آبرفت‌ها به وجود می‌آید. بخش‌هایی از جلگه آبرفتی، جلگه‌های سیلابی را نیز دربرمی‌گیرند اما وسعت آن فراتر از محدوده این جلگه‌ها می‌رود. هنگامی که رودها از بالای کوه‌ها یا تپه‌ها به پایین سرازیر می‌شوند، رسوبات ناشی از فرسایش زمین را با خود حمل می‌کنند. با گذشت زمان، این رسوبات بر روی هم انباشته می‌شوند. طی این فرآیند، ارتفاع جلگه‌های سیلابی افزایش یافته و عرض کانال رودها کاهش می‌یابد.

با بالا آمدن ارتفاع زمین، جریان آب رود دیگر قادر به حرکت در مسیر قبلی خود نخواهد بود. از این‌رو، جریان به سمت کانالی با ظرفیت بیشتر تغییر می‌کند و یک مسیر دارای پیچ و خم را به وجود می‌آورد. به این ترتیب، جلگه سیلابی گسترش می‌یابد و محدوده جلگه آبرفتی به میزان قابل توجهی بیشتر می‌شود. جلگه سند و گنگ در هندوستان و دره پو در ایتالیا، از شناخته شده‌ترین جلگه‌های آبرفتی در دنیا هستند.

جلگه طوماری چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه طوماری یا طوماردشت» (Scroll Plain)، جلگه‌ای است که بر اثر تغییر مسیر و پیچ و تاب رودها در راستای گرادیان پایین جریان به وجود می‌آید. به عبارت دیگر، ته‌نشینی رسوبات در نواحی نزدیک به رودهای دارای پیچ و خم زیاد، باعث تشکیل این نوع جلگه می‌شود. دریاچه‌های طوقی، یکی از پیامدهای متداول جلگه‌های طوماری هستند. رود تایری در نیوزیلند، یکی از زیباترین جلگه‌های طوماری با منظره دیدنی را تشکیل داده است.

جلگه دریاچه ای چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه دریاچه‌ای» (Lacustrine Plain)، زمین پست و همواری است که در زمین دریاچه‌های خشک شده به وجود می‌آید. هنگام از بین رفتن کامل آب دریاچه‌ها بر اثر عواملی نظیر تبخیر، زهکشی طبیعی و غیره، رسوبات برجای مانده در کف دریاچه، یک جلگه را تشکیل می‌دهند. با توجه به ترکیبات مواد رسوبی موجود در این جلگه‌ها، امکان فراهم شدن یک زمین حاصلخیز برای کشاورزی، تشکیل تالاب یا حتی بیابان وجود دارد.

جلگه‌های دریاچه‌ای، در نواحی جنوب ایالت ایندیانا در ایالات متحده بسیار رایج هستند. در گذشته، این نواحی، مملو از دریاچه‌های پیرایخچالی بوده‌اند. دره کشمیر در هندوستان نیز از مثال‌های بارز جلگه دریاچه‌ای است.

جلگه آتشفشانی چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه آتشفشانی» (Lava Plain)، جلگه‌ای است که از روی هم قرار گرفتن لایه‌های گدازه‌های آتشفشانی تشکیل می‌شود. جلگه‌های آتشفشانی گسترش چندین کیلومتری دارند و به راحتی از آسمان یا توسط تصاویر ماهواره‌ای قابل تشخیص هستند؛ چراکه رنگ تیره‌تری نسبت به نواحی اطراف خود دارند.

جلگه یخچالی چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه یخچالی» (Glacial Plain)، جلگه‌ای است که طی حرکت یخچال‌ها بر اثر نیروی گرانش به وجود می‌آید. این نوع جلگه به دو دسته زیر تقسیم می‌شود:

• جلگه برون‌شستی
• جلگه یخ‌نهشته‌ای

جلگه برون شستی چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه یا دشت برون‌شستی» (Outwash Plain)، یکی از انواع جلگه‌های یخچالی است که طی ته‌نشینی رسوبات درون یخچال تشکیل می‌شود. حرکت یخچال‌ها، فرسایش سنگ بستر و انتقال رسوبات حاصل از فرسایش را به همراه دارد. به مرور زمان، رسوبات مذکور بر اثر ذوب یخچال از آن جدا و بر روی زمین ته‌نشین می‌شوند و جلگه‌های برون‌شستی را به وجود می‌آورند. جلگه «Skeiðarársandur» در کشور ایسلند، بزرگ‌ترین جلگه درون‌شستی جهان است که ۱۳۰۰ کیلومتر مربع مساحت دارد.

جلگه یخ نهشته ای چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه یا دشت یخ‌نهشته‌ای» (Till Plain)، یکی دیگر از انواع جلگه‌های یخچالی است که بر اثر ته‌نشینی رسوبات درون تکه‌های یخچال به وجود می‌آید. هنگام جدا شدن قسمتی از یخچال‌ها از بدنه اصلی و ذوب شدن آب آن‌ها، رسوبات درون‌شان ته‌نشین شده و با تکرار این فرآیند به مرور زمان، جلگه یخ‌نهشته‌ای تشکیل می‌شود. جلگه‌های موجود در شمال ایالت اوهایو در ایالات متحده، از جلگه‌های نهشته‌ای حاصل از دوره یخچالی ویسکانسین هستند.

جلگه مغاکی چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه یا دشت مغاکی» (Abyssal Plain)، جلگه‌ای است که در اعماق زیاد کف اقیانوس‌ها قرار دارد. این نوع جلگه‌ها، در عمق بین ۳ تا ۷ کیلومتر از سطح آب‌های آزاد واقع شده‌اند. دشت‌های مغاکی حدود ۵۰ درصد از سطح کره زمین را تشکیل می‌دهند. با این وجود، این جلگه‌ها، از ناشناخته‌ترین عوارض زمین‌شناسی به شمار می‌روند. البته نکته مشخص در مورد جلگه‌های مغاکی، سطح بسیار صاف آن‌ها است. «جلگه سوهم» (Sohm) در اقیانوس آتلانتیک شمالی، یک جلگه مغاکی است که مساحتی بالغ بر ۹۰۰ هزار کیلومتر مربع را پوشش می‌دهد.

جلگه ساحلی چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه ساحلی» (Coastal Plain)، زمین پست و همواری است که در نزدیکی نواحی ساحلی تشکیل می‌شود. به طور کلی، دو مکانیزم برای تشکیل جلگه‌های ساحلی وجود دارد. برخی از این جلگه‌ها، فلات قاره‌ای (یک لایه افقی مسطح زیر سطح دریا) بوده‌اند که پس از کاهش سطح آب اقیانوس‌ها، در گذر زمان نمایان شده‌اند.

برخی دیگر از جلگه‌های ساحلی، با ته‌نشینی رسوبات موجود در رودهای متصل به اقیانوس‌ها به وجود آمده‌اند. در هر صورت، این نوع جلگه‌ها معمولا توسط دیگر عوارض زمین نظیر کوه‌ها از زمین‌های اطراف جدا می‌شوند.

جلگه کارستی چیست و چگونه تشکیل می شود؟

«جلگه یا دشت کارستی» (Karst Plain)، جلگه‌ای است که از انحلال سنگ‌های کربناته نظیر سنگ آهک یا دولومیت به وجود می‌آید. این نوع جلگه، معمولا دارای حفره، غار، چشمه و رودهای زیرزمینی است. شبه‌جزیره یوکاتان در مکزیک و ،منطقه گوانگشی ژوانگ در چین، از جلگه‌های کارستی معروف در دنیا هستند.

اهمیت و کاربردهای جلگه چیست؟

جلگه‌ها، زمین‌های مسطح و حاصلخیزی هستند که برای مقاصد مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند. در این بخش از مطلب مجله فرادرس، اهمیت و کاربرد جلگه‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

اهمیت و کاربرد جلگه در کشاورزی چیست؟

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جلگه‌ها که در اغلب منابع به آن اشاره می‌شود، حاصلخیز بودن خاک آن‌ها است. این ویژگی در کنار ویژگی‌های دیگری نظیر دسترسی به منابع آبی کافی، جلگه‌ها را به بهترین گزینه برای کشاورزی تبدیل می‌کند. علاوه بر این، جلگه‌ها دارای زمین مسطح هستند. به همین دلیل، انتقال محصولات کشاورزی تولید شده در این زمین‌ها و توزیع آن‌ها به مناطق دیگر، بسیار ساده‌تر خواهد بود.

اهمیت و کاربرد جلگه در شهرسازی چیست؟

زمین‌های مسطح و حاصلخیز، بهترین گزینه برای شهرسازی به شمار می‌روند. به همین دلیل، از زمان‌های گذشته تا کنون، جلگه‌ها، نقش بسزایی در توسعه تمدن‌ها داشته‌اند. زمین مسطح، فرآیند ساختمان‌سازی، راه‌سازی و اجرای زیرساخت‌ها را ساده‌تر می‌کند. برخلاف مناطق کوهستانی، وسعت جلگه‌ها، فضای کافی را برای توسعه شهرهای بزرگ با گزینه‌های فراوان را در اختیار سازندگان قرار می‌دهد. به دلیل نبود پستی و بلندی‌های زیاد، طراحی مسیرهای ارتباطی و حمل و نقل، به کارآمدترین شکل ممکن می‌شود.

جلگه‌ها نسبت به دیگر نواحی زمین، کمتر مستعد بلایای طبیعی هستند. بنابراین، شهرسازی در این نواحی، ایمنی سازه‌ها را افزایش می‌دهد. می‌توان به تمام این مزایای معرفی شده، کاهش هزینه‌ها، زیبایی، دسترسی به منابع طبیعی و امکان کشاورزی را اضافه کرد.

اهمیت و کاربرد جلگه در ترابری چیست؟

مسیرهای حمل و نقل، یکی از معیارهای سنجش میزان صنعتی بودن یک منطقه محسوب می‌شوند. به عنوان مثال، در مورد اهمیت و کاربرد جلگه در کشاورزی و شهرسازی صحبت کردیم. وجود راه‌های ارتباطی، رشد و ترقی سریع‌تر این صنایع را به همراه دارد. زمین مسطح جلگه‌ها، زمینه ساخت سریع و راحت این مسیرها را برای مقاصدی نظیر جابجایی انسان‌ها، محصولات و زیرساخت‌ها فراهم می‌کند. هرچه جلگه‌های یک منطقه وسیع‌تر باشند، زمینه توسعه بهتر صنایع وابسته راه، راه‌آهن و فرودگاه، فراهم می‌شود.

اهمیت جلگه برای محیط زیست چیست؟

جلگه‌ها، نقش بزرگ و مهمی در فرآیندهای بوم‌شناسی و حفظ زیست‌بوم‌های متنوع یک منطق دارند. از مهم‌ترین کاربردهای این عوارض زمین‌شناسی بر روی محیط زیست می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تعدیل آب منطقه: جذب آب باران و جلوگیری از سیلاب در پایین‌دست جریان‌های آبی
• ترسیب کربن: ذخیره کربن در مواد آلی خاک و بهبود کیفیت هوا
• حفظ زیستگاه موجودات زنده: تامین شرایط مورد نیاز برای زندگی حیوانات، پرندگان، حشرات و حتی میکرواورگانیسم‌ها
• چرخه عناصر غذایی: کمک به فرآیند چرخه عناصر غذایی بین جانداران و بخش‌های مختلف محیط زیست برای حفظ حاصلخیزی و رشد گیاهان
• گرده‌افشانی: فراهم کردن زمینه گرده‌افشانی برای اطمینان از باروری گونه‌های گیاهی مختلف و حفظ فرآیند تولید مواد غذایی
• تعدیل کیفیت هوا: جذب آلودگی‌های جو و کمک به افزایش کیفیت هوا
• تعدیل آب و هوا: تاثیر بر روی اقلیم محلی و منطقه‌ای با تاثیر بر روی الگوی باد، تغییر دما و توزیع رطوبت

در مجموع، جلگه‌ها، از اهمیت بسیار بالایی در حفظ سلامت و پایداری محیط زیست انسان‌ها و دیگر موجودات زنده برخوردار هستند.

چه خطراتی جلگه ها را تهدید می‌کنند؟

جلگه‌ها، از عوارض استراتژیک زمین برای هر منطقه‌ای محسوب می‌شوند. فواید این زمین‌های پست و هموار به اندازه‌ای زیاد است که سیل جمعیت انسانی را به سمت آن‌ها روانه می‌کند.

در این شرایط، احتمال استفاده نادرست از منابع موجود در جلگه‌ها و به خطر افتادن بقای آن‌ها افزایش می‌یابد. برخی از مهم‌ترین خطرات تهدیدکننده جلگه‌ها عبارت هستند از:

• کشاورزی غیراصولی: اجرای روش‌های نادرست و غیراصولی در کشاورزی، باعث کاهش حاصلخیزی خاک جلگه‌ها می‌شود.
• استفاده از آفت‌کش‌ها و کودهای سمی: مواد شیمیایی مورد استفاده برای از بین بردن حشرات و تقویت رشد محصولات کشاورزی، زندگی گیاهان و جانوران منطقه را تهدید می‌کنند. امکان نفوذ این مواد به درون آب‌های زیرزمینی و به خطر افتادن جان انسان‌ها نیز وجود دارد.
• افزایش بیش از حد جمعیت: رشد بی‌رویه جمعیت در جلگه‌ها، باعث افزایش سرعت مصرف منابع و احتمال به اتمام رسیدن آن‌ها می‌شود.
• قطع درختان جنگلی: توسعه مناطق مسکونی و صنعتی در جلگه‌ها، قطع درختان و آسیب رسیدن به زیستگاه جانوران و گیاهان منطقه را در پی دارد.

روش‌های مختلفی برای جلوگیری از نابودی جلگه‌ها و حفظ منابع آن‌ها وجود دارد. اجرای اصولی فعالیت‌های کشاورزی، کاشتن نهال در مناطق مختلف و افزایش آگاهی مردم راجع به اهمیت جلگه‌ها، از مهم‌ترین روش‌های حفظ جلگه‌ها به شمار می‌روند.

مقایسه جلگه با دیگر عوارض زمین شناسی

در این بخش، جلگه‌ها را با دیگر عوارض زمین‌شناسی مرتبط مقایسه می‌کنیم.

مقایسه جلگه و دشت

دشت و جلگه، معمولا به جای هم مورد استفاده قرار می‌گیرند. این دو عبارت، اغلب به زمین‌های پست و هموار اشاره دارند. البته، جلگه‌ها معمولا از یک طرف به کوه و از طرف دیگر به دریا یا دریاچه محدود می‌شوند. در حالی که دشت‌ها، اغلب از هر طرف به کوه می‌رسند.

روش‌های تشکیل جلگه‌ها و دست‌ها، تفاوت چندانی ندارند. با این وجود، جلگه‌ها معمولا از ته‌نشینی مواد رسوبی در طول زمان به وجود می‌آیند. در طرف دیگر، عواملی نظیر فرسایش، فعالیت های آتشفشانی یا حرکت یخچال‌ها، به عنوان منشا پیدایش دشت‌ها در نظر گرفته می‌شوند.

یکی دیگر از تفاوت‌های اصلی جلگه و دشت، حاصلخیزی خاک آن‌ها است. جلگه‌ها معمولا حاصلخیز بوده و برای کشاورزی مناسب هستند. در طرف مقابل، دشت‌ها می‌توانند حاصلخیز یا غیرحاصلخیز باشند.

مقایسه جلگه و دلتا

دلتا، سرزمین مثلثی شکلی است که از انباشت دائمی آبرفت‌ها و مصب رودها در محل تلاقی جریان آب با دریا یا دریاچه به وجود می‌آید. این عارضه زمین‌شناسی، مانند جلگه‌ها، پست، هموار، حاصلخیز و قابل سکونت است. هر دوی این عوارض، به دلیل فعالیت‌های رودخانه تشکیل می‌شوند. با این وجود، موقعیت و نحوه تشکیل آن‌ها با یکدیگر تفاوت دارد.

مقایسه جلگه و فلات

به مناطق کوهستانی دارای زمین تخت و پهن، فلات یا پهنه می‌گویند. جلگه‌های مرتفع یا تخت‌کوه‌ها نیز با عنوان فلات شناخته می‌شوند. البته برخلاف فلات‌ها، اغلب جلگه‌ها دارای ارتفاع پایین هستند. بالاآمدگی زمین بر اثر فعالیت‌های آتشفشانی یا فرسایش قله کوه‌ها، از عوامل اصلی تشکیل فلات به شمار می‌روند. در صورتی که جلگه‌ها هم بر اثر فرسایش و هم بر اثر ته‌نشینی به وجود می‌آیند.

حاصلخیزی فلات‌ها به ترکیب خاک آن‌ها بستگی دارد. این عوارض زمین‌شناسی، در برخی از موارد مانند جلگه‌ها حاصلخیز هستند. فلات‌ها معمولا شیب ملایم دارند. در صورتی که جلگه‌ها، معمولا بدون شیب هستند.

سوالات متداول در رابطه با جلگه

در آخرین بخش این مطلب از مجله فرادرس، به برخی از پرتکرارترین سوالات مرتبط با جلگه‌ها به طور مختصر پاسخ می‌دهیم.

تعریف جلگه چیست؟

سرزمین‌های پست و همواری که از یک طرف به کوه‌ها و از طرف دیگر به دریا یا دریاچه‌ها راه دارند، با عنوان جلگه شناخته می‌شوند.

مهمترین علل پیدایش جلگه ها چه هستند؟

از اصلی‌ترین دلایل پیدایش جلگه‌ها می‌توان به ساختمان زمین، مقاومت سنگ، عمق آب و تراکم آبرفت اشاره کرد.

مراحل تشکیل جلگه چیست؟

جلگه‌ها معمولا طی فرآیند فرسایش خاک و سنگ، حمل و نقل و ته‌نشینی به وجود می‌آیند. این فرآیند می‌تواند در طول میلیون‌ها سال رخ دهد.

انواع جلگه چیست؟

جلگه‌های ساختاری، فرسایشی، رسوبی، آبرفتی، ساحلی، آتشفشانی، یخچالی، کارستی (نمکی) و سیلابی، از مهم‌ترین انواع جلگه‌ها هستند.

عوامل موثر بر تغییر جلگه ها چه هستند؟

پدیده‌های طبیعی مانند جذر و مد، فرسایش، جریان آب، باد، آتشفشان و غیره به همراه فعالیت‌‌های انسانی نظیر کشاورزی، ساخت و ساز، احداث کارخانه و غیره، عوامل موثر بر تغییر جلگه ها هستند.

مهم ترین جلگه های ایران کدامند؟

جلگه خوزستان، جلگه میناب، جلگه باهوکلات، جلگه مغان، جلگه گرگان، جلگه مازندران، جلگه گیلان، جلگه آستارا، جلگه تلخه رود، جلگه میاندوآب، جلگه کناره خلیج فارس و جلگه کناره دریای عمان، از شناخته شده‌ترین جلگه‌های ایران محسوب می‌شوند.

جلگه های ایران در کجا واقع شده اند؟

جلگه‌های ایران در کنار دریاها، دریاچه‌ها و رودهای پرآب کشور واقع شده‌اند. اغلب این جلگه‌ها را می‌توان در کنار دریای عمان، خلیج فارس، دریاچه ارومیه و دریای خزر مشاهده کرد.