اسمز چیست؟ – به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید


اسمز چیست؟

حلالها و حل شوندهها
پدیده اسمز با «محلولهای شیمیایی» (Chemical Solutions) سروکار دارد. محلولها دو بخش دارند، یک بخش آنها را «حلالها» (Solvent) تشکیل میدهند و بخش دوم محلولها از «مواد حل شونده» (Solute) در حلال ساخته میشوند. وقتی ماده حل شونده در حلال حل شود، محصول نهایی به عنوان محلول در نظر گرفته میشود. آب نمک نمونهای از یک محلول ساده است. در این محلول نمک به عنوان ماده حل شونده و آب حلال را تشکیل میدهد.
انواع محلولها
در زیست شناسی، سه نوع محلول مختلف وجود دارد که سلولها میتوانند در آن قرار گیرند، این سه نوع محلول، شامل موارد زیر هستند:
- محلول ایزوتونیک (Isotonic Solution)
- محلول هیپوتونیک (Hypotonic Solution)
- محلول هایپرتونیک (Hypertonic Solution)
انواع مختلفی از محلولها به دلیل پدیده اسمز در سلول اثرات متفاوتی دارند.
محلول ایزوتونیک
محلول ایزوتونیک، به محلولی میگویند که غلظت مواد حل شونده آن، در داخل و خارج از سلول یکسان است. به عنوان مثال، اگر در سلولی غلظت نمک درون آن مشابه غلظت نمک در آب و سیال اطراف سلول باشد، میگویند آن سلول در محلول ایزوتونیک قرار گرفته است. در این شرایط، هیچ حرکت خالصی از حلال بین خارج و داخل سلول وجود ندارد. در این حالت، مقدار آب ورودی و خروجی از غشای سلول مساوی است.
محلول هیپوتونیک
در یک محلول هیپوتونیک، غلظت بیشتری از مواد حل شونده در داخل سلول نسبت به خارج از سلول وجود دارد. وقتی این اتفاق بیفتد، حلال بیشتری وارد سلول میشود تا غلظت مواد حل شونده را در دو سوی سلول متعادل کند.
محلول هایپرتونیک
محلول هایپرتونیک نقطه مقابل محلول هیپوتونیک است، به طوری که در خارج از سلول، غلظت مواد حل شونده بیشتری نسبت به غلظت مواد حل شونده درون سلول وجود دارد. در این نوع محلول، برای کاهش غلظت مواد حل شونده در خارج از سلول، حلال بیشتری از سلول خارج میشود تا غلظت محلول خارجی با غلظت محلول داخل سلول به تعادل برسد.
چگونه اسمز بر سلولها تأثیر میگذارد؟

هنگامی که سلول گیاهی در محلول ایزوتونیک قرار دارد، سلولهای آن دیگر متورم و پر از آب نیستند و برگهای گیاه پژمرده شده و از بین میروند. در محلول هایپرتونیک، آب از هر دو سلول حیوانی و گیاهی بیرون خواهد آمد و سلولها کوچک شده و خشک میشوند (در گیاهان، به این عمل پلاسمولیزاسیون گفته میشود). به همین دلیل است که وقتی بر روی حلزونها نمک پاشیده میشود، حلزونها کوچک شده و میمیرند، در این حالت مولکولهای آب سلولهای خود را به منظور تعادل بیشتر غلظت نمک در خارج از سلولها، ترک میکنند.

نمونههایی از اسمز
اسمز پدیدهای است که نشان میدهد، چگونه گیاه میتواند آب را از درون خاک جذب کند. ریشههای گیاه غلظت بالاتری از ترکیبات حل شونده نسبت به خاک اطراف دارند، بنابراین جهت ایجاد تعادل، آب از خاک به ریشهها منتقل میشود.
اسمز میتواند بر جانورانی مانند ماهیها اثرات منفی بگذارد. اگر ماهیهای آب شیرین یا ماهیهای آب شور در آبی قرار بگیرند که غلظت نمک متفاوتی نسبت به محیط اصلی زندگی آنها داشته باشد، به دلیل ورود بیش از حد آب به سلولهای بدن ماهی یا خروج آب از آنها، ماهیها میمیرند.
اثر خفیفتر اسمز را میتوان هنگامی که انگشتان دست و پا به مدت طولانی در آب قرار میگیرند، مشاهده کرد. در این زمان انگشتان حالت چروکیده به خود میگیرند که در نتیجه خروج بیش از حد آب از داخل سلولها اتفاق میافتد.
اصطلاحات مربوط به پدیده اسمز
- انتشار (Diffusion): فرآیندی که توسط آن مولکولها از مناطقی با غلظت بالا به مناطق با غلظت کم منتقل میشوند، انتشار نام دارد. اسمز یکی از انواع روشهای انتشار به شمار میآید.
- محلول (Solution): محلول، از مخلوط دو یا چند ماده تشکیل شده است که در آن یک ماده، به عنوان حلال، مواد دیگر را به عنوان حل شونده در خود حل میکند.
- غشای نیمه نفوذ پذیر (Semipermeable): به غشای نیمه نفوذ پذیر، غشایی با نفوذ پذیری انتخابی نیز میگویند. این بدان معنی است که فقط برخی از مواد میتوانند از این سد یا غشا عبور کنند. غشای سلولی یک غشای نیمه نفوذپذیر است.
- سلول (Cell): کوچکترین واحدی که یک ارگانیسم زنده را تشکیل میدهد، سلول نام دارد. یک سلول شامل بخشهای مختلفی به نام اندامکها است که دارای کارکردهایی مانند ذخیره مواد ژنتیکی و ساختن پروتئینها و تولید و ذخیره انرژی هستند.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید













توضیحات ساده و واضح و عالی است.
سپاسگزارم
علت ورود نمک درون خیارشور چیه؟ چون اگه ساخت خیارشور رو با اسمز توضیح بدیم، حالت هایپرتونیک بوجود میاد و آب خیار به سمت آب و نمک خارج میشه. اگه ورود نمک داخل خیار رو هم توضیح بدین لطف میکنین.
سلام ببخشید نوع مواد حل شده در اب , تاثیری بر اسمز و فشار اسمزی دارد؟
سلام
فشار اسمزی فقط به تعداد ذرات حل شونده بستگی دارد و به هیچ وجه نوع و خواص شیمیایی ذرات بر روی آن ها اثر ندارند.