سبک خراسانی چیست و چه ویژگی هایی دارد؟ – تاریخچه، آثار + تفاوت با عراقی
سبک خراسانی نخستین سبک ادبی بعد از ورود اسلام در ایران است که از ویژگیهای آن میتوانیم به سادگی زبان و واقعگرایی و از ادبای معروف آن به فردوسی و رودکی اشاره کنیم. در این مطلب از مجله فرادرس یاد میگیریم سبک خراسانی چیست و ویژگی های آن چیست. همچنین به بررسی ویژگی های شعر و نثر سبک خراسانی و مواردی چون قالب عمده شعر سبک خراسانی و... میپردازیم. در انتهای مطلب نیز پرسشهایی چهارگزینهای آوردهایم تا با استفاده از آنها میزان یادگیری خود را افزایش دهید.
- یاد میگیرید دوره تاریخی آثار سبک خراسانی چه زمانی است.
- ویژگی های زبانی، ادبی و فکری شعر سبک خراسانی را خواهید شناخت.
- باشاعران و نویسندگان مهم سبک خراسانی آشنا میشوید.
- ویژگی های ادبی، فکری و زبانی نثر خراسانی را یاد میگیرید.
- با دوره های نثر سبک خراسانی آشنا میشوید.
- نام های دیگر سبک خراسانی را یاد خواهید گرفت.
سبک خراسانی چیست؟
به سبک ادبی نخستین آثاری که بعد از اسلام به زبان فارسی نوشته شدند و ابتدا در سیستان و خراسان بزرگ (یعنی خراسان کنونی ایران، تاجیکستان، افغانستان، ترکستان و ماوراءالنهر) پدید آمدند، سبک خراسانی میگوییم. البته چون دوره اوج این سبک در زمان فرمانروایی سامانیان بوده است، به آن سبک سامانی نیز میگویند. از مهمترین ویژگیهای سبک خراسانی، سادگی، کم بودن لغات عربی، روح شادی و نشاط، قافیه و ردیف ساده و... است. از مهمترین شاعران و نویسندگان این سبک نیز میتوانیم به رودکی، فردوسی و ناصرخسرو اشاره کنیم.
برای اینکه یاد بگیریم سبک خراسانی چیست پیشنهاد میکنیم فیلم آموزش علوم و فنون پایه دهم انسانی در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ویژگی های سبک خراسانی چیست؟
در فهرست زیر برخی از مهمترین ویژگی های سبک خراسانی را به صورت خلاصه بیان کردهایم اما در ادامه مطلب، ویژگیهای زبانی، ادبی و فکری شعر و نثر خراسانی را به صورت کامل و جداگانه توضیح دادهایم.
برجستهترین ویژگی های شعر خراسانی را در فهرست زیر مشاهده میکنید.
- سادگی زبان شعر
- کم بودن لغات عربی
- استفاده از آرایههای ادبی در حد اعتدال
- غلبه روح شادی و خوشباشی
- شعر واقعگرا
- حاکم بودن روح حماسه
- فکر و کلام ساده
مهمترین ویژگی های نثر خراسانی را نیز در فهرست زیر آوردهایم.
- ایجاز و اختصار در لفظ و معنا
- تکرار اسم یا فعل
- استفاده از لغات کمکاربرد فارسی در دورههای بعد
- تمثیل و استشهاد به احادیث و آیات
- استفاده کمتر از لغات عربی (نسبت به دورههای بعدی)
- حذف افعال به قرینه
نمونه نثر سبک خراسانی
در کادر زیر، نمونه ای از نثر سبک خراسانی را آوردهایم.
و آغاز پدید آمدن مردم از کیومرث بود و ایشان که او را آدم گویند ایدون گویند که نخست پادشاهی که بنشست هوشنگ بود و او را پیشداد خوانند که پیشتر کسی که آیین داد در میان مردمان پدید آورد او بود و دیگر گروه، کیان بودند و سهدیگر، اشکانیان بودند و چهارم، گروه ساسانیان بودند و اندر میان گاه پیکارها و داوریها رفت از آشوب کردن با یکدیگر و تاختنها و پیشی کردن و برتری جستن. که از پادشاهی ایشان این کشور بسیار تهی ماندی و بیگانگان اندر آمدندی و بگرفتندی این پادشاهی به فروتنی؛ چنانک به گاه جمشید بود و به گاه اسکندر بود و مانند این.
(ابومنصور المعمری)
نمونه شعر سبک خراسانی
در کادر زیر مثالی برای شعر سبک خراسانی آوردهایم.
جز آنکه مستی عشق است هیچ مستی نیست
همین بلات بس است ای به هر بلا خرسند
خیال رزم تو گر در دل عدو گردد
ز بیم تیغ تو بندش جدا شود از بند
ز عدل توست به هم باز و صعوه را پرواز
ز حکم توست شب و روز را به هم پیوند
به خوشدلی گذران بعد از این که باد اجل
درخت عمر بداندیش را ز پا افگند
همیشه تا که بود از زمانه نام و نشان
مدام تا که بود گردش سپهر بلند
به بزم عیش و طرب باد نیکخواه تو شاد
حسود جاه تو بادا ز غصه زار و نژند
(رودکی)
سبک شعر خراسانی چیست؟
در این بخش از مطلب، ویژگیهای ادبی، زبانی و فکری شعر خراسانی را یاد میگیریم.
پیشنهاد میکنیم برای یادگیری درست این سبک فیلم آموزش رایگان سبکهای شعری در ادبیات فارسی از سبک خراسانی تا سبک هندی در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ویژگی زبانی سبک شعر خراسانی
در فهرست زیر، ویژگیهای زبانی شعر خراسانی را آوردهایم.
- سادگی زبان
- کم بودن واژههای عربی و لغات بیگانه (جز اصطلاحات دینی و علمی) نسبت به دورههای بعد
- تفاوت تلفظ برخی از واژهها با تلفظ امروز آنها (مانند تلفظ «یَک هَزار» به جای «یِک هِزار»)
- کاربرد واژههایی که در دورههای بعدی، کهنه و مهجور شدند و دیگر کاربرد نداشتند. (مانند «گبر» و «جوشن»)
- استفاده از دو حرف اضافه برای یک متمم (مانند استفاده از دو حرف اضافه «بر» در مصراع «زدش بر زمین بر به کردار شیر» از فردوسی)
ویژگی های ادبی شعر سبک خراسانی
همه ویژگی های ادبی شعر سبک خراسانی را در فهرست زیر آوردهایم.
- قالب عمده: قالب قصیده
- شکل گرفتن قالبهای مسمط، ترجیعبند و قالب شعری مثنوی در این دوره
- رواج قالب غزل در اواخر این دوره
- استفاده از آرایههای ادبی در حد اعتدال و به صورت طبیعی
- قافیه و ردیف بسیار ساده
- بهره گرفتن از تشبیه حسی در توصیف پدیدهها
ویژگی های فکری شعر سبک خراسانی
در فهرست زیر همه ویژگی های فکری شعر سبک خراسانی را آوردهایم.
- غلبه روح شادی و نشاط و خوش باشی در شعر خراسانی
- شعر واقع گرا و دارای توصیفات طبیعی، ساده، محسوس و عینی
- زمینی بودن معشوق به صورت عمدی
- حاکم بودن بیشتر روح حماسه بر ادبیات این دوره
- ساده بودن اشعار پندآموز و اندرزگونه این دوره و تمرکز بیشتر آنها بر جنبه عملی و دستوری
- مضمون عمده اشعار سبک خراسانی: حماسه، مدح و اندرز
- ساده بودن فکر و کلام: شعر این دوره هنوز با پیچیدگیهای عرفانی، حکمی و اندیشههای فلسفی در نیامیخته است.
در ادامه چند نمونه شعر سبک خراسانی را با هم مطالعه میکنیم تا با این سبک بیشتر آشنا شویم.
شعر فردوسی به سبک خراسانی
در کادر زیر بخشی از داستان جنگ رستم و اسفندیار از شاهنامه فردوسی را آوردهایم که مهم ترین اثر منظوم سبک خراسانی است.
همی گفت زار ای یل اسفندیار
جهانجوی و از تخمه شهریار
که کَند این چنین کوه جنگی ز جای
که افگند شیر ژیان را ز پای
که کند این پسندیده دندان پیل
که آگند با موج دریای نیل
چه آمد برین تخمه از چشم بد
که بر بدکنش بیگمان بد رسد
کجا شد به رزم اندورن ساز تو
کجا شد به بزم آن خوش آواز تو
کجا شد دل و هوش و آیین تو
توانایی و اختر و دین تو
چو کردی جهان را ز بدخواه پاک
نیامدْت از پیل وز شیر، باک
کنون آمدت سودمندی به کار
که در خاک بیند تو را روزگار
که نفرین برین تاج این تخت باد
بدین کوشش بیش و این بخت باد
که چو تو سواری دلیر و جوان
سرافراز و دانا و روشنروان
بدین سان شود کشته در کارزار
به زاری سرآید برو روزگار
(فردوسی)
شعر از رودکی سبک خراسانی
در این بخش شعری از رودکی در سبک خراسانی را آوردهایم که شاعری مهم در سبک خراسانی است.
ای آنکه غمگنی و سزاواری
وندر نهان سرشک همی باری
از بهر آن کجا ببرم نامش
ترسم ز بخت انده و دشواری
رفت آنکه رفت و آمد آنک آمد
بود که آن که بود، خیره چه غم داری؟
هموار کرد خواهی گیتی را؟
گیتیاست کی پذیرد همواری؟
مستی مکن که ننگرد او مستی
زاری مکن که نشنود او زاری
شو تا قیامت آید زاری کن
کی رفته را به زاری باز آری؟
آزار بیش بینی ز گردون
گر تو به هر بهانه بیازاری
گویی گماشتهاست بلایی او
بر هر که تو بر او دل بگماری
(رودکی)
یادگیری سبک های ادبی با فرادرس
تا اینجا یاد گرفتیم سبک خراسانی چیست و ویژگی های آن را در شعر و نثر شناختیم. سبکهای ادبی با تأثیر از جریانات اجتماعی و سیاسی دورههای تاریخی خود شکل گرفتهاند و شکل میگیرند و هرکدام از آنها دارای مشخصات زبانی، ادبی و فکری خاصی هستند که اینها نیز متأثر از همان شرایط اجتماعی نویسندگان آن دوره تاریخی هستند. در ادبیات فارسی، سبکهای ادبی مختلفی چون سبک خراسانی، سبک عراقی، سبک هندی، سبک بازگشت ادبی و سبک بیداری وجود دارند که با شناخت ویژگیهای هرکدام از آنها و همچنین ادیبات معروف هر دوره، میتوانیم تشخیص دهیم که یک شعر یا نثر ادبی، متعلق به کدامیک از سبکهای ادبی است. به همین دلیل در این بخش برخی از فیلمهای آموزشی فرادرس را آوردهایم که برای یادگیری سبکهای ادبی کاربردی هستند.
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم در فرادرس
- فیلم آموزش رایگان سبکهای ادبی از سبک خراسانی تا سبک هندی در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم در فرادرس
همچنین برای بهرهمندی از فیلمهای آموزشی دارای نمونه سؤال کنکور نیز میتوانید از آموزشهای زیر استفاده کنید.
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس
برای دسترسی به آموزشهای جامعتر در زمینه ادبیات و سبکهای ادبی، از مجموعه آموزشهای زیر استفاده کنید.
- مجموعه فیلمهای آموزش ادبیات فارسی و نگارش متوسطه در فرادرس
- مجموعه فیلمهای آموزش رشته انسانی در دوره متوسطه در فرادرس
ویژگی های نثر در سبک خراسانی
در این بخش به معرفی ویژگی های نثر سبک خراسانی در دو دوره آن پرداختیم.
- دوره اول نثر سبک خراسانی (تا اوایل قرن پنجم): دوره سامانی / دوره غزنوی و سلجوقی
- دوره دوم نثر سبک خراسانی (قرن پنجم و ششم)
پیشنهاد میکنیم برای یادگیری سبک خراسانی، فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ویژگی های نثر دوره سامانی
در فهرست زیر، همه ویژگی های نثر دوره سامانی را به صورت خلاصه توضیح دادهایم.
- اختصار و ایجاز در لفظ و معنا
- تکرار فعل یا اسم (به حکم ضرورت معنا)
- کوتاه بودن جملهها
- استفاده از لغات کمکاربرد فارسی (در مقایسه با دورههای ادبی بعدی)
- استفاده کمتر از لغات عربی
- افزایش کاربرد نشانههای جمع فارسی نسبت به جمع عربی
- دارای محتوای عمدتاً علمی (گاهی: حماسی، تاریخی و دینی)
نمونههای موفق نثر دوره سامانی را نیز در فهرست زیر آوردهایم.
- ترجمه تفسیر طبری
- تاریخ بلعمی
- التفهیم
- شاهنامه منثور ابومنصوری
نمونه نثر دوره سامانی
در کادر زیر مثالی از نثر دوره سامانی را از تاریخ بلعمی آوردهایم.
گفتا ای موسی شما به در فرعون شوید که او عاصی شدست و از بزرگی که خویشتن را دارد دعوی خدایی کند و خلق را بر پرستش خویش خواند. شما چون با او سخن گویید به نرمی گویید تا بشنود و شما در پیغامبری من تقصیر نکرده باشید پس این ادب پیغامبری بود که او را بیاموخت تا همه ادبش تمام شد و همه نعت بر او تمام شد و مناجات سپری شد و موسی از مقام مناجات بازگشت با مرتبهها و نعمتها و برکتها و برکت پیغامبری و برکت وحی و مناجات و برکت شریعت و دین و برکت مرتبت و قربت.
(ابوعلی محمد بن محمد بن بلعمی)
ویژگی های نثر دوره غزنوی و سلجوقی
در این بخش همه مشخصات نثر سبک خراسانی در دوره غزنوی و سلجوقی را به طور خلاصه بیان کردهایم.
- اطناب (یعنی طولانی بودن جملهها)
- تمثیل و استشهاد به آیات، احادیث و اشعار
- حذف افعال به قرینه
- افزایش کاربرد لغات عربی نسبت به نثر دوره سامانی
در فهرست زیر نمونه های مهم نثر سبک خراسانی در دوره غزنوی و سلجوقی را آوردهایم.
- تاریخ بیهقی
- قابوسنامه
- سفرنامه ناصرخسرو
- سیاستنامه
- کیمیای سعادت
- کشف المحجوب
نمونه نثر دوره غزنوی و سلجوقی
در کادر زیر بخشی از تاریخ بیهقی را آوردهایم که مشهورترین کتاب نثر این دوره است.
و حسنک را به پای آوردند نعوذ بالله من القضاء السوء و دو پیک ایستانیده بودند که از بغداد آمده بودند. و قرآنخوانان قرآن میخواندند. حسنک را فرمودند که جامه بیرون کش. وی دست اندر زیر کرد و ازاربند استوار کرد و پایچههای ازار را ببست و حبّه را بیرون بکشید و دور انداخت با دستارو برهنه با ازار بایستاد و دستها در هم زده، تنی چون سیم سفید و رویی چون صد هزار نگار و همه خلق به درد میگریستند... و حسنک را همچنان میداشتند و او لب میجنبانید و چیزی میخواند... و درین میان احمد جامهدار بیامد سوار و روی به حسنک کرد و پیغامی گفت که خداوند سلطان میگوید: «این آرزوی توست که خواسته بودی و گفته که «چون تو پادشاه شوی، ما را بر دار کن.» ما بر تو رحمت خواستیم کرد اما امیر المؤمنین نبشته است که تو قرمطی شدهای و به فرمان او بر دار میکنند.»
(ابوالفضل بیهقفی)
ویژگی های نثر دوره دوم سبک خراسانی
در فهرست زیر، ویژگی های عمده دوره دوم نثر خراسانی یعنی قرن پنجم و ششم را آوردهایم.
- استفاده از آرایههای ادبی مانند موازنه، سجع، مراعات نظیر، تشیبیه و...
- حذف افعال به قرینه
- استفاده از لغات مهجور عربی، ترکی، مغولی و اصطلاحات علمی و فنی
- رواج نثر داستانی، نثر عرفانی و تمثیلی
- آوردن مترادف ها و توصیفات فراوان
- به کار بردن آیات، احادیث و اشعار در متن
- استفاده از ترکیبات دشوار
برخی از مهمترین آثار منثور این دوره را نیز در فهرست زیر بیان کردهایم.
- قابوسنامه
- تاریخ بیهقی
- چهارمقاله نظامی عروضی
- مقامات حمیدی
- کلیله و دمنه
نمونه نثر دوره دوم سبک خراسانی
در کادر زیر، بخشی از «چهارمقاله» نظامی عروضی را آوردهایم که نمونهای از این نوع نثر سبک خراسانی است.
بر پادشاه واجب است که هرجا رود ندیم و خدمتکار که دارد او را بیازماید. اگر شرع را معتقد بود و به فرائض و سنن آن قیام کند و اقبال نماید، او را قریب و عزیز گرداند و اعتماد کند و اگر بر خلاف این بود، او را مهجور گرداند و حواشی مجلس خود را از سایه او محفوظ دارد که هر که در دین خدای عزوجل و شریعت محمد مصطفی صلعم اعتقاد ندارد او را در هیچکس اعتقاد نبود و شوم باشد بر خویشتن و بر مخدوم.
(نظامی عروضی)
ویژگی های سبکی قرن پنجم و ششم هجری
در این بخش ویژگیهای کلی سبکی قرون پنجم و ششم هجری را نیز بیان میکنیم که برخی آن را سبک بینابین مینامند زیرا از نظر مشخصات، بین سبک خراسانی و عراقی قرار دارد اما از طرفی دیگر میتوانیم آن را اخرین دوره از سبک خراسانی بدانیم. به هر حال، ویژگیهای زبانی، ادبی و فکری آثار ادبی این دوره زمانی را در همین بخش معرفی میکنیم.
برای یادگیری همه سبکهای ادبی و ویژگیهای آنها میتوانید مجموعه فیلمهای آموزش علوم انسانی دوره متوسطه همراه با حل مثال و تست در فرادرس را تماشا کنید. لینک این مجموعه آموزش را در کادر زیر قرار دادهایم.
مختصات زبانی
در فهرست زیر، مشخصات زبانی این دوره را آوردهایم.
- از بین رفتن کاربرد لغات مهجور فارسی نسبت به سبک خراسانی در دورههای پیشین
- فراوانی ترکیبات نو
- کاهش سادگی و روانی سخن و حرکت به سمت دشواری زبان
- ورود لغات ترکی و مغولی به زبان فارسی
مختصات ادبی
ویژگیهای ادبی آثار فارسی در این دوره را در فهرست زیر بیان کردهایم.
- رواج و اوجگیری اکثر قالبهای شعری به ویژه غزل و مثنوی
- رواج داستانسرایی و منظومههای داستانی
- توجه بیشتر به آرایههای ادبی
- استفاده از ردیفهای فعلی و اسمی دشوار در شعر
مختصات فکری
در فهرست زیر، ویژگیهای فکری آثار ادبی قرون پنجم و ششم هجری را مشخص کردهایم.
- ورود اصطلاحات عرفانی به ادبیات
- فراوانی وعظ و اندرز در شعر
- فاصله گرفتن غزل از عشق زمینی
- رواج هجو و هجوگویی در شعر
- رواج حس دینی
- رواج مفاخره، شکایت و انتقادهای اجتماعی
تاریخ ادبیات سبک خراسانی
تا اینجا یاد گرفتیم سبک خراسانی چیست و در این بخش تاریخ ادبیات سبک خراسانی را در دو بخش زیر، با هم بررسی میکنیم و ویژگیهای آثار ادبی در آنها را معرفی میکنیم.
- قرن اول تا سوم هجری
- قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم هجری
- قرن پنجم و قرن ششم
برای یادگیری سبک خراسانی و ویژگیها و تاریخ ادبیات آن، پیشنهاد میکنیم فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
قرن اول تا سوم هجری
در سه قرن اول هجری، ایرانیان به فعالیتهای علمی و ادبی خود ادامه دادند و آثار فراوانی را به زبانهای فارسی، پهلوی و عربی تألیف کردند. ابتدای قرن سوم حکومت طاهری و حکومت صفاری در ایران روی کار آمدند. یعقوب لیث صفاری در صدد ایجاد حکومت مستقل ایرانی بود و اجازه نداد زبان عربی در دستگاه حکومت به کار برود. او زبان فارسی دری را زبان رسمی اعلام کرد. بعد از آن نیز حکومتهای سامانی، آل بویه و... پدید آمدند و زبان فارسی دری، فرصت رسمی شدن و رشد در فضای ادبی، سیاسی و علمی را پیدا کرد.
قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم
این دوره زمانی، مهمترین دوره تمدن اسلامی ایران بوده است. هم نظم و هم نثر فارسی در این دوره شکوفا شدند. در ابتدای این دوره، دولت سامانی روی کار آمد و رسمها و سنتهای فرهنگی کهن ایران را رواج داد.
دوره حکومت سامانیان
در دوره حکومت سامانیان، عمدهترین مرکز فرهنگی بخارا بود و بسیاری از اندیشمندان این شهر، آثار ارزندهای به پارسی و عربی تألیف کردند. برخی از امیران سامانی شاعران فارسیگو را تشویق میکردند تا شعر فارسی بگویند و مترجمان را به ترجمه کتابهای معتبر نثر فارسی برمیانگیختند.
در مجموع، قرن چهارم هجری، دوره غلبه، رواج، حفظ و ارائه آداب و رسوم ملی بود. پایه حماسه های ملی به زبان فارسی در این دوره گذاشته شد که این حماسهها، زبان فارسی را با ادبیات غنی آن به اوج رساند. قرن چهارم دوره طلایی همراه با شکوفایی روح ایرانی بود که با دانشمندی چون زکریای رازی آغاز شد و با شاعری چون فردوسی ادامه پیدا کرد.
قرن پنجم
این درخشش زبان فارسی، با شکست خوردن سامانیان از ترکان آل افراسیاب، به تیرگی رفت و خراسان ابتدا به دست سبکتگین و بعد پسر او، محمود، افتاد و سلسله غزنوی تأسیس شد و غزنویان برای ماندگاری حکومت خود، ناچار به رواج زبان فارسی بودند و تا پایان سلطنت مسعود غزنوی، دربار آنها به شاعران پارسیگوی بزرگی مانند عنصری و فرخی و منوچهری، آراسته شده بود.
بعد از گذشت چند سده و رواج و نفوذ معارف اسلامی و متون دینی، آمیختگی فارسی دری با زبان عربی افزایش یافت. در قرن چهارم و اوایل قرن پنجم، بسیاری از اصطلاحات علمی، ادبی، دینی و سیاسی جدید از راه ترجمه متنهای عربی وارد فارسی دری شدند. در آغاز این دوره، اندیشمندان ایرانی ناچار بودند آثار خود را به عربی بنویسند تا بتوانند در همه جهان اسلام، خواننده داشته باشند.
وضعیت اندیشمندان در این دوره
قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم دوره ترقی در همه زمینههای علمی بود و اندیشمندان بزرگی در این دوره در فلسفه، طب و علوم دینی دست به تألیف میزدند. برای مثال ابن سینا در این دوره به فارسی و عربی شعر میسرود.
سخنورانی چون رودکی، عنصری، فردوسی و... اهمیت این دوره را بیان میکنند. آغاز این دوره که با اوج حاکمیت سامانیان همزمان است، عصر اندیشه استقلال ملی ایران به شمار میرود. حاکمان سامانی با تأکید بر ضرورت تألیف به زبان فارسی دری و گردآوری تاریخ و روایات گذشته ایرانی، در برابر خلافت بغداد به هویتی مستقل دست پیدا کردند و با تشویق شاعران و نویسندگان میکوشیدند در ماوراءالنهر و خراسان بزرگ، ترکیب تازهای از هویت فرهنگی، یعنی بازیافتن اندیشهای ایرانی در چارچوب فرهنگ اسلامی را ترویج کنند.
قرن پنجم و ششم
در فهرست زیر، مهمترین نکات مربوط به تاریخ ادبیات قرن پنجم و ششم را آوردهایم.
- علاقهمندی شاعران به سرودن غزلهای لطیف و زیبا (مانند انوری و سنایی)
- سرگرم بودن شاعران خراسان و و سیستان به رونقبخشیدن به سبکب تازه
- متمایز ساختن سبک شعر فارسی توسط شاعران معروف آذربایجان (مانند خاقانی و نظامی)
- ظهور شاعران و نویسندگان تأثیرگذار در حوزه ادبی فارس و نواحی مرکزی (عراق عجم: اصفهان، همدان، ری و...)
- تحول سبک شعر و فراهم شدن مقدمه ظهور سبک عراقی در قرن هفتم
- تنوع شعر و سرودن اشعاری در شاخهها و رشتههایی چون مدح، هجو، طنز، وعظ، حکمت، داستانسرایی، تغزل و حماسه
- تأثیرپذیری برخی از شاعران از ادبیات عرب و مضامین شعری آن
- پرهیز برخی از شاعران چون ناصرخسرو و سنایی از مدح شاهان و انتساب به دربار
- تحول روحی و معنوی سنایی به عنوان آغازی برای دگرگونی عمیق در شعر فارسی و روی آوردن بسیاری از ادبا به تصوف و عرفان
- بلوغ نثر فارسی در نیمه قرن پنجم و رسیدن به کمال و پختگی در قرن ششم و اوایل قرن هفتم
- رواج نگارش کتاب در موضوعات علمی گوناگون
- رسیدن نثر ساده به کمال و رایج شدن نثر مصنوع
- توجه نویسندگان به فارسینویسی
- رسیدن به نثر موزون (نثر دارای سجع)
سؤالات متداول سبک خراسانی
حال که دانستیم سبک خراسانی چیست و ویژگیها و نمونه های آن را بررسی کردیم، در این بخش به پرتکرارترین سؤالات درباره این سبک پاسخ میدهیم تا همه ابهامات شما درباره این سبک از بین برود.
برا یادگیری این سبک میتوانید فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر قرار دادهایم.
سبک خراسانی در ادبیات چیست؟
به سبک ادبی نخستین آثار نظم فارسی بعد از اسلام، سبک خراسانی میگوییم زیرا این آثار ابتدا در سیستان و سپس در خراسان بزرگ (خراسان امروزی، افغانستان، تاجیکستان، ماوراءالنهر و ترکستان) پدید آمدند. از سوی دیگر به دلیل اینکه اوج این سبک در زمان حکومت سامانیان بوده است، آن را با نام سبک خراسانی نیز میشناسند.
خود سبک خراسانی بر حسب زمان به سبک فرعی سامانی، غزنوی و سلجوقی تقسیم میشود که ویژگیهای مشترکی دارند. البته سبک دوره سلجوقی در واقع، سبک بینابین است زیرا مشخصات سبک ادبی عراقی نیز در آن وجود دارد.
در مطلب زیر از مجله فرادرس، سبک عراقی را به طور کامل بررسی و معرفی کردهایم.
قالب سبک خراسانی چیست؟
قالب اصلی سبک خراسانی قصیده است اما قالب های مسمط، مثنوی و ترجیعبند نیز در این دوره شکل گرفتند و قالب غزل نیز در اواخر سبک خراسانی رایج شد.
قالب عمده شعر دوره سبک خراسانی چیست؟
قالب عمده شعر خراسانی قالب قصیده است.
نام دیگر سبک خراسانی چیست؟
نام های دیگر سبک خراسانی، سبک سامانی و سبک ترکستانی است. علت نامگذاری سبک سامانی این است که دوره اوج سبک خراسانی در زمان حکومت سامانیان بر ایران بوده است. دلیل نامگذاری این سبک به سبک ترکستانی نیز این است که نویسندگان و شاعران در خراسان امروزی، افغانستان، ترکستان، تاجیکستان و ماوراءالنهر به تألیف آثار خود با مشخصات سبک خراسانی دست میزدند.
سبک معماری خراسانی چیست؟
سبک خراسانی در معماری مربوط به شیوه ساخت بناها است و ارتباطی به سبک ادبی خراسانی ندارد اما سبک معماری خراسانی از نظر دوهر تاریخی با سبک ادبی خراسانی همزمان است. یعنی اولین شیوه معماری ایران بعد از ورود اسلام است و در سدههای اول تا چهارم هجری، سبک غالب در معماری بوده است.
نمونه سؤال سبک خراسانی
حال که یاد گرفتیم سبک خراسانی چیست و ویژگی های آن را نیز بررسی کردیم، میتوانید در تمرین زیر شرکت کنید. این تمرین در واقع یک آزمون متشکل از ده پرسش چهارگزینهای است که برای پاسخ دادن به آنها باید گزینه درست مورد نظر خود در هر پرسش را انتخاب و روی آن کلیک کنید. سپس روی گزینه «مشاهده گزینه صحیح» کلیک کنید تا جواب درست را مشاهده کنید. برای دسترسی به پاسخهای تشریحی نیز انجام همین مراحل کافی است. با ثبت هر یک پاسخ درست، یک امتیاز دریافت میکنید و امتیاز نهایی خود را در پایان آزمون یعنی بعد از ثبت پاسخ همه پرسشها و با کلیک بر گزینه «دریافت جواب آزمون» دریافت میکنید.
تمرین و آزمون
۱. در کدام گزینه، همه ویژگی های بیان شده، ویژگی های شعر سبک خراسانی است؟
زبان ساده، تعداد کم واژههای عربی و بیگانه نسبت به سبکهای بعدی، استفاده از واژههای مهجور در دورهای بعدی، شعر واقعگرا، پیچیده بودن فکر و کلام
سادگی زبان، تفاوت تلفظ برخی از واژهها که اکنون نیز کاربرد دارند، عمده بودن قالب قصیده، دارای توصیفات طبیعی و ساده و محسوس، قافیه و ردیف بسیار ساده، حاکم بودن روح حماسه بر شعر
استفاده از دو حرف اضافه برای یک متمم، استفاده از آرایههای ادبی بیشتر از سبکهای ادبی بعدی، استفاده بیشتر از قالب غزل نسبت به قالبهای شعری دیگر، غلبه روح غم و اندوه در اشعار خراسانی
زمینی بودن معشوق در شعر به صورت عمدی، ساده بودن زبان و فکر این دوره، شکلگیری قالبهای مسمط و ترجیعبند در این دوره، استفاده کم و طبیعی از آرایههای ادبی، مضمون عمده: طبیعت، عشق و عرفان
موارد نادرست در گزینههای اول، سوم و چهارم این سؤال را در فهرست زیر مشخص کردهایم.
- گزینه اول: «پیچیده بودن فکر و کلام» نادرست است زیرا ساده بودن فکر و کلام از ویژگیهای سبک خراسانی است.
- گزینه سوم: به جز مورد اول، همه موارد این گزینه نادرست هستند. استفاده از آرایههای ادبی در این سبک در حد اعتدال بود. در این دوره قالب قصیده قالب عمده بوده و قالب غزل در اواخر آن رواج پیدا کرده است. روح شادی و نشاط و خوشباشی بر سبک این دوران غلبه داشت.
- گزینه چهارم: مضمون عمده اشعار سبک خراسانی، حماسه و مدح و اندرز است.
۲. در کدام گزینه ویژگیهای نثر دوره سامانی از نثر سبک خراسانی را آوردهایم؟
ایجاز و اختصار در لفظ و معنا، تکرار فعل یا اسم به حکم ضرورت معنا، استفاده از لغات کمکاربرد فارسی، استفاده زیاد از لغات عربی،
کوتاه بودن جملهها، افزایش استفاده از نشانههای جمع عربی نسبت به نشانههای جمع فارسی، تکرار بیدلیل فعل یا اسم
اطناب جملهها، دارای محتواهای عمدتاً تاریخی و دینی و گاهی نیز محتوای علمی، استفاده کمتر از لغات عربی نسبت به دورههای بعدی، تکرار فعل یا فاعل
دارای محتوای عمدتاً علمی و گاهی محتوای حماسی و تاریخی، اختصار و ایجاز در لفظ و معنا، استفاده متوسط از واژههای عربی، استفاده از لغات کمکاربرد فارسی نسبت به دورههای بعدی
موارد نادرست موجود در گزینههای دوم تا چهارم این سؤال را در فهرست زیر مشخص کردهایم.
- گزینه دوم: در این دوره، استفاده از نشانههای جمع فارسی نسبت به جمع عربی افزایش پیدا کرد. / فعل یا اسم نیز در سبک این دوره به دلیل ضرورت معنا تکرار میشد نه بدون دلیل.
- گزینه سوم: به جز گزینه «استفاده کمتر از لغات عربی نسبت به دورههای بعدی» بقیه موارد این گزینه درباره سبک سامانی نادرست هستند. جملههای این سبک، کوتاه هستند. محتوای آن عمدتاً علمی و گاهی نیز تاریخی و دینی و حماسی است. تکرار فعل یا اسم به ضرورت معنا نیز از ویژگیهای این نثر است.
- گزینه چهارم: «استفاده متوسط از واژههای عربی» نادرست است زیرا در این نوع نثر، از لغات عربی کم استفاده میشده است نه متوسط.
۳. در کدام گزینه نمونههای مهم نثر سبک خراسانی دوره غزنوی و سلجوقی را آوردهایم؟
شاهنامه فردوسی، سیاستنامه، کشفالمحجوب، ترجمه تاریخ بلعمی، التفهیم
ترجمه تفسیر طبری، شاهنامه ابومنصوری، کیمیای سعادت، التفهیم، تاریخ بلعمی
تاریخ بیهقی، قابوسنامه، سفرنامه ناصرخسرو، سیاستنامه، کشفالمحجوب
قابوسنامه، سفرنامه خواجه نصرالدین، حدیقة الحقیقة، شاهنامه منثور ابومنصوری، منطق الطیر
در فهرست زیر، مواردی که در گزینههای اول، دوم و چهارم وجود دارند و متعلق به نثر دوره غزنوی و سلجوقی نیستند را مشخص کردهایم.
- گزینه اول: شاهنامه فردوسی، ترجمه تاریخ بلعمی و التفهیم
- گزینه دوم: ترجمه تفسیر طبری، شاهنامه ابومنصوری، التفهیم و تاریخ بلعمی
- گزینه چهارم: سفرنامه خواجه نصر الدین، حدیقة الحقیقة، شاهنامه منثور ابومنصوری، منطق الطیر
۴. در کدام گزینه فقط شاعران و نویسندگان سبک خراسانی وجود دارند؟
فردوسی، نظامی، رودکی، ابومنصور، بیهقی
فرخی سیستانی، رودکی، منوچهری، بلعمی، بیهقی
ابوالمعالی کیکاووس بن وشمگیر، بیهقی، ناصر خسرو، فرخی یزدی
فردوسی، رودکی، بلعمی، بیهقی، ناصرخسرو
۵. در کدام گزینه نمونهای از سبک خراسانی وجود دارد؟
تا کند سیمین قواره در زمین
سر ز جیب آسمان برکرد صبح
خواب چشم ساقیان بست آشکار
دود رنگین کز نهان برکرد صبح
زآتشی کافتاد از حراق شب
شمع در صحرای جان برکرد صبح
(خاقانی)
چو خورشید بر گنبد لاژورد
سراپردهای زد ز دیبای زرد
خروشی بلند آمد از دیدگاه
به گودرز کای پهلوان سپاه
سپاه آمد و راه نزدیک شد
ز گرد سپه، روز تاریک شد
(فردوسی)
گر مرا بیتو در بهشت برند
دیده از دیدنش بخواهم دوخت
کاین چنینم خدای وعده نکرد
که مرا در بهشت باید سوخت
(سعدی)
پس عدالت چنان اقتضا کند که بعد از ادای حقوق خالق هیچ فضیلت زیادت از رعایت حقوق پدر و مادر و شکر نعمتهای ایشان و تحصیل مرضات ایشان نباشد.
(خواجه نصیرالدین طوسی)
۶. کدامیک از گزینههای زیر از آثار سبک خراسانی نیست؟
را به کار جهان هرگز التفات نبود
رخ تو در نظرم چینین خوشش آراست
نخفتهام ز خیالی که میپزد دل من
خمار صد شبه دارم، شرابخانه کجاست
(از غزلیات حافظ)
و مواضعه نبشت و زدیک استادم فرستاد و امیر به خط خود جواب نبشته بود و هر چه خواسته بود و التماس نموده این شرایط اجابت فرمود و خلعتی سخت فاخر راست کردند و دوشنبه ششم جمادی الاولی خلعت بپوشانیدند، کمر هزارگانی بود در آن و حاجب بلگاتگین بازوی وی گرفت و نزدیک تخت بنشاند.
(تاریخ بیهقی از ابوالفضل بیهقی)
مسجدی بود که ما در آنجا بودیم اندک رنگ و شنجرف و لاجورد با من بود بر دیوار آن مسجد بیتی نوشتم و برگ شاخ و برگی در میان آن بردم. ایشان بدیدند عجب داشتند و همه اهل حصار جمع شدند و به تفرج آن آمدند و مرا گفتند که اگر محراب این مسجد را نقش کنی، صد مَن خرما به تو دهیم.
(سفرنامه ناصرخسرو)
بدان که غیبت آن بود که که حدیث کسی کنی اندر غیبت وی که اگر بشنود وی را کراهیت آید اگرچه راست گفته باشی و اگر دروغ گفه باشی آن را زور و بهتان گویند و هرچه به نقصان کسی بازگردد و آن گویی، غیبت است اگرچه اندر نسبت و جامه و اندر ستور اندر سرای و اندر کردار وی گویی.
(کیمیای سعادت از غزالی)
۷. در کدام گزینه نمونهای از نثر دوره سامانی سبک خراسانی را آوردهایم؟
و هرون سه روز بزیست و روز پنجشنبه فرمان یافت. ایزد تعالی بر وی رحمت کناد که خوب بود اما بزرگ خطایی کرد که بر تخت خداوند نشست و گنجشک را آشیانه باز طلب کردن محال است و از وقت آدم -علیه السلام- الی یومنا هذا قانون بر این رفته است که هر بنده که قصد خداوند کرده استجان شیرین بداده است و اگر یک چندی بادی خیزد، از دست شود و بنشیند.
(تاریخ بیهقی از ابوالفضل بیهقی)
و جملگی این اندر حکایت داوود علیه السلام بیاید که چون حق تعالی وی را خلیفت گردانید وی را صوتی خوش داد و حلق او را مزامیر گردانید و کوهها را رسایل وی کرد؛ تا حدی که وحوش و طیور از کوه و دشت به سماع آمدندی و آب باستادی و مرغان از هوا در افتادی.
(کشف المحجوب از هجویری)
و درویشان را همه گرد کرد و هرکه کاری ندانست بفرمودش که مزدوری کن یا کشتورزی کن و هرکه نابینا بود و کار نتوانستی کردن، او را از خزانه خود اجر بداد و گفت نخواهم که اندر پادشاهی من درویش بود و یا مردم گرسنه بود.
(تاریخ بلعمی از ابوعلی بلعمی)
اما جهد کن تا دشمن نیندوزی پس اگر دشمنت باشد مترس و دلتنگ مشو که هر که را دشن نبود، دشمنکام بود. ولیکن در نهان و آشکارا از کار دشمن غافل مباش و از بد کردن با او میاسای. دایم در تدبیر و مکر او باش و هیچوقت از حیله او ایمن مباش و از حال وی خود را روی پوشیده همی دار تا در بلا و آفت و غفلت بر خود بسته باشی.
(قابوسنامه از عنصرالمعالی)
۸. در کدامیک از گزینههای زیر، نمونهای از نثر سبک خراسانی در دوره غزنوی و سلجوقی را مشاهده میکنید؟
شنیدم که در غزنین خبازان در دکانها ببستند و نان عزیز و نایافت شد و غربا و درویشان در رنج افتادند و به تظل به درگاه شدند و پیش سلطان ابراهیم از نانوایان بنالیدند. فرمود تا همه را حاضر کردند. گفت: «چرا نان تنگ کردهاید؟» گفتند: «هر باری که گندم و آرد در این شهر میآرند، نانوای تو میخرد و در انبار میکند و میگوید: «فرمان چنین است.» و ما را نمیگذارد که یک من بار بخریم.» سلطان بفرمود تا خبار خاص را بیاوردند و پر زیر پای پیل افکندند.
(سیاستنامه از خواجه نظام الملک طوسی)
و میگویند که هر که نام او میبرد حاجتش روا میشود و کسی که در بیابان هلاک میشود یا شتری گم میکند و نام او میبرد، باز راه مییابد و آن گمشده را باز مییابد. شما فردادینجنگ، نام محمد علامت دارید تا نصرت ما را بود.
(تاریخ بلعمی از ابوعلی بلعمی)
مرا عجب میآید که این حافظان، چون پی نمیبرند از احوال عارفان؟ چنین شرح که میفرماید «و لاتطع کلّ حلّاف غمّاز» خاص خود اوست که فلان را مشنو هرچه گوید که او چنین است با تو همّاز مشّاء بنمیم مناع للخیر. الا قرآن عجب جادوست غیور چندان میبندد که صریح در گوش خصم میخواند چنانکه فهم میکند و هیچ خبر ندارد.
(فیهمافیه از مولانا)
اکابر سلف عدالت را یکی از فضایل اربعه شمردهاند و بنای امور معاش و معاد بر آن نهادهاند. معتقد ایشان آن بوده که «بالعدل قامت السموات و الارض» و خود مأمور «ان الله یأمر بالعدل و الاحسان» بداشتندی.
(اخلاق الاشراف از عبید زاکانی)
۹. در کدام گزینه یکی از اشعار سبک خراسانی وجود دارد؟
که شنیدی که برانگیخت سمند غم عشق
که نه اندر عقبش گرد ندامت برخاست
عشق غالب شد و از گوشهنشینان صلاح
نام مستوری و ناموس کرامت برخاست
(سعدی)
ترنج بیدار اندر شده به خواب گران
گل غنوده برانگیخته سر از بالین
هرآنکه خاتم مدح تو کرد در انگشت
سر از دریچه زرین برون کند چو نگین
(رودکی)
با لب او چه خوش بود گفت و شنید ماجرا
خاصه که درگشاید و گوید «خواجه اندر آ»
با لب خشک گوید او قصه چشمه خضر
بر قد مرد میبرد درزی عشق او قبا
(مولانا)
لباس مرگ بر اندام عالمی زیباست
چه شد که کوته و زشت این قبا به دامن ماست
بیار باده که تا راه نیستی گیرم
من آزمودهام آخر بقای من به فناست
(عارف قزوینی)
۱۰. در کدام گزینه نمونهای از نثر سبک خراسانی را مشاهده نمیکنید؟
نخست نزدیک سباشی رفتیم. کمرکش او حسن پیش او بود چون سوری را بدید روی سرخش زرد شد و با وی چیزی نگفت و وی را مرا تبجیل کرد و من بنشستم. روی به من کرد که: فرمان چیست؟ گفتم: «پیغامی است از سلطان، چنانکه او رساند و من مشرفم تا جواب برده آید.» خشک شد و اندیشید زمانی، پس گفت: «چه پیغام است؟» و کمرکش را دور کرد سوری و او بیرون رفت و بگرفتندش.
(ابوالفضل بیهقی از تاریخ بیهقی)
و این از بهر آن گفتند که این زمین بسیار تهی بوده است از مردمان و چون مردم نبود پادشاهی به کار نیاید چه مهتر به کهتران بود و هرجا که مردم بود از مهتر چاره نبود و مهتر بر کهتر از گوهر مردم باید. چنانک پیامبر مردم هم از مردم بایست و هم گویند که پس از مرگ کیومرث صد و هفتاد و اند سال پادشاهی نبود و جهانیان یله بودند چون گوسپندان بیشبان در شبانگاهی.
(ابومنصور المعمری از شاهنامه منصور ابومنصوری)
گفت: «یا رب من یکی از ایشان بکشتهام و مرا به جای او بکشند و نگر تا نپنداری که موسی از کشتن بترسید یا از بیم جان ولیکن از نقصان شدن مرتبت را اندر پیامبری و نارسیدن و تمام کردن پیام.» و اندرین آن خواست که آن مرتبت او تمام شود و آن تدبیر محمود بود و آن مرتبه از قربت که موسی را داد از نبوت و پیغامبری و مناجات با وی و سخن خویش او را بشنوانید بی آنکه میان او اندر هیچ فریشته بود و هیچ واسطه.
(ابوعلی بلعمی از تاریخ بلعمی)
شبی در مسجد جامع مصر آتش افتاد و بسوخت. مسلمانان را توهم آن شد که آن را نصارا کردهاند به مکافات آن آتش در خانههای ایشان انداختند. سلطان مصر جماعتی را که آتش در خانههای ایشان انداخته بودند، بگرفت و در یک جا جمع کرد و بفرمود تا به عدد ایشان رقعهها نوشتند در بعضی کشتن و در بعضی دست بریدن و در بعضی تازیانه زدن و آن رقعهها را بر ایشان افشاندند بر هر کس هر رقعه که افناد با وی به مضمون آن معامله کردند.
(جامی از بهارستان)
جمع بندی سبک خراسانی
در این مطلب از مجله فرادرس یاد گرفتیم سبک خراسانی چیست و ویژگی های آن را بررسی کردیم. به علاوه به بررسی ویژگی های شعر و نثر سبک خراسانی پرداختیم. همچنین قالب عمده شعر خراسانی را معرفی کردیم. در انتهای مطلب نیز پرسشهایی چهارگزینهای طرح کردیم تا با پاسخ دادن به آنها میزان یادگیری خود را افزایش دهید.
