کلوئید در شیمی چیست؟ – به زبان ساده + مثال و جدول انواع
- میآموزید کلوئید چیست و در دستهبندی کدام مواد قرار میگیرد.
- با خواص کلوئید و اجزای تشکیل دهنده آن آشنا میشوید.
- میتوانید چندین نوع کلوئید با انواع مختلف ماده تشکیلدهنده را تشخیص دهید.
- با اثر تیندال و نقش کلوئید در صابونها آشنا میشوید.
- خواص الکتریکی ذرات کلوئید و کاربرد آنها را میشناسید.
- با تاریخچه کلوئیدها و انواع ژلها آشنا میشوید.

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
کلوئید چیست؟


در ادامه خواص کلوئید را نام بردهایم:
- ذرات پایدار و معلق
- اندازه ذرات بین ۱ تا ۱۰۰۰ نانومتر
- پراکندگی نور
- نوعی مخلوط ناهمگن
- اندازه ذرات بین محلول و سوسپانسیون
اجزای کلوئید
همانند تقسیمبندی یک محلول به دو جزء حلشونده و حلال، کلوئیدها نیز بر اساس اجزای تشکیلدهنده دستهبندی میشوند. اجزایی که به طور کلی در مقادیر کم حضور دارند «فاز پخش شونده» (Dispersed Phase)، و فضایی که اجزای فاز پخش شونده در آن پراکنده شدهاند، «فاز پخش کننده» (Dispersion Medium) نام دارد. کلوئيد ها ترکیبی از تمامی حالتهای ماده را شامل میشوند که نمونههایی از آنها در جدول زیر آورده شده است.
| حالت | فاز پخش شونده | فاز پخش کننده | مثال | نام |
| جامد در گاز | جامد | گاز | دود | آیروسول جامد |
| جامد در مایع | جامد | مایع | رنگ، شیر منیزی، نشاسته در آب | سول |
| جامد در جامد | جامد | جامد | برخی سنگهای قیمتی | سول جامد |
| مایع در گاز | مایع | گاز | ابر، مه، افشانه (اسپری) | ایروسول |
| مایع در مایع | مایع | مایع | شیر، مایونز، کره | امولسیون |
| مایع در جامد | مایع | جامد | ژله، ژل، صدف و عقیق | ژل |
| گاز در مایع | گاز | مایع | فوم، کف، خامه زده شده | فوم |
| گاز در جامد | گاز | جامد | سنگ پا | فوم جامد |
تهیه یک سیستم کلوئیدی
دو روش اصلی برای تهیه کلوئیدها وجود دارد:
- پخش کردن اجزای بزرگ یا قطرات کلوئید بوسیله اسپری کردن، آسیاب کردن، مخلوط کردن، تکان دادن و ...
- میعان مولکولهای کوچک حلشده در اجزای بزرگتر کلوئیدی با روشهای تهنشینی، تراکمی یا واکنشهای ردوکس.
روش اول موسوم به «روش پخشی» (Dispersion Method) است. در این روش، اجزای بزرگتر به اجزای کوچکتر خرد میشوند. نمونهای از آن جوهر رنگی است که با پخش کردن اجزای بزرگ یا آسیاب کردن دانههای رنگی بوجود میآید.

برخی جامدات در برخورد با مایعات به طور خود به خودی در مایع پخش میشوند و تشکیل کلوئيد میدهند. ژلاتین، چسب، نشاسته و پودر شیر خشک چنین رفتاری دارند. امولسیونها با تکان دادن یا ترکیب دو مایع امتزاج ناپذیر نیز بوجود میآیند. این عمل موجب قطره قطره شدن یک مایع و تبدیل آن به ذرات کلوئیدی میشود. مرحله بعد شامل پخش شدن قطرات مایع در مایع دیگر است. نمونهای از این مدل را میتوان در آلودگی آب دریاها توسط قطرات نفت بررسی کرد. پاک کردن آلودگی آب دریا توسط قطرات نفت دشوار است چراکه موج دریا امولسیونی از نفت و آب تشکیل میدهد.
عامل امولسیون کننده
در بسیاری از امولسیونها، فاز پخششونده در نهایت به قطرات بزرگی تبدیل و تهنشین (جدا) میشود. در این شرایط، برای پایداری امولسیونها از «امولسیون کننده» (Emulsifying Agent) استفاده میکنند. امولسیون کننده مادهای است که مانع از تبدیل فاز پخش شونده به قطرات بزرگتر میشود.

واکنشهای شیمیایی و تولید کلوئید
برخی از سولهای جامدی که در سال ۱۸۵۷ از این روش تولید شدهاند، همچنان به همان صورت و بدون جدا شدن ذرات کلوئیدی باقی ماندهاند که گواهی بر پایداری طولانی مدت بسیاری از کلوئیدها است.
فلش کارت خواص کلوئیدها
درادامه خواص کلوئیدها و تفاوت آنها با محلول و سوسپانیون در قالب فلش کارت آورده شده است. با کلیک بر روی هر تصویر میتوانید مفاهیم مربوط به هر یک را مشاهده کنید.
اثر تیندال
نمونههایی از کلوئیدها، ابرها هستند. ابرها از قطرات آب با مولکولهایی بزرگ تشکیل شدهاند اما اندازه این مولکولها به قدری نیست که سبب تهنشست آنها شوند.

کلوئید و پاککنندگی صابونها

خواص الکتریکی ذرات کلوئید
بسیاری از هیدروکسیدهای فلزی، کلوئیدهایی با بار مثبت هستند در حالیکه بیشتر فلزات و سولفید فلزات در پخش شدن، تشکیل بار منفی میدهند. در حقیقت، تمامی ذرات کلوئیدی موجود در یک سیستم دارای بار یکسان هستند. اگر این امر اتفاق نیوفتد، ذرات با بار ناهمنام یکدیگر را جذب و رسوب میکنند. کربن و گرد و غبار در دوده، خاصیت کلوئیدی دارند. این ذرات همچنین به لحاظ الکتریکی باردار هستند. «فردریک کوترل» (Frederick Cottrell)، شیمیدانی بود که با اختراع دستگاهی، کمک کرد تا این ذرات از یکدیگر جدا شوند.
تصفیه هوا به کمک خواص الکتریکی
ذرات باردار دوده، جذب الکترودهایی میشوند که شدیدا باردار هستند. با این کار، ذرات باردار، خنثی و تهنشین میشوند. این روش دارای بیشترین کاربرد در فرآیندهای صنعتی است. از این روش در بازیافت محصولات حاصل از دوده ذوب آهن و کورهها استفاده میشود. همچنین بر این اساس، فیلترهایی یونی نیز برای منازل طراحی شده است تا کیفیت هوای ورودی را افزایش دهند.
ژلها

تاریخچه
واژه کلوئید ریشهای یونانی دارد و از دو کلمه «کُلّا» (Kolla) به معنای چسب و «ئیدوس» (Eidos) به معنای شبیه گرفته شده است. این واژه در سال 1861، توسط «توماس گراهام» (Thomas Grraham) برای دستهبندی خواص مخلوطهایی همچون نشاسته در آب و ژلاتین استفاده شد. بسیاری از اجزای کلوئیدی، مجموع هزاران هزار مولکول هستند.
یادگیری شیمی با فرادرس
کلوئیدها گروهی از مخلوطهای ناهمگن هستند که ذرات آنها اندازهای بین محلولها و سوسپانسیونهای معمولی دارند و میتوانند برای مدتی در محیط پخش باقی بمانند. شیر، مایونز و ژلاتین نمونههایی از کلوئیدها هستند که در زندگی روزمره با آنها سروکار داریم. برای درک بهتر این مفهوم، لازم است تفاوت میان کلوئید، محلول و سوسپانسیون را بشناسید و با ویژگیهایی مانند اندازه ذرات، نحوه پراکندگی و پایداری آنها آشنا شوید.
یادگیری مبحث کلوئیدها، بخشی از شناخت گستردهتر مخلوطها و رفتار مواد در شیمی است. پس از آشنایی با این موضوع، میتوانید مباحثی مانند محلولها، غلظت، حلالیت و روشهای جداسازی مخلوطها را نیز مطالعه کنید. آموزشهای شیمی فرادرس میتوانند در یادگیری منظم این مفاهیم و ارتباط دادن آنها با مثالهای روزمره کمک کنند. همچنین حل تمرینهای مختلف باعث میشود بتوانید نوع مخلوط را در مثالهای جدید تشخیص دهید و ویژگیهای هرکدام را بهتر تحلیل کنید.
- آموزش شیمی کوانتومی ۱ – مبانی تا مفاهیم کاربردی – بخش یکم
- آموزش زبان تخصصی شیمی – ایمنی در آزمایشگاه (رایگان)
- آموزش پلیمرها – معرفی پلیمرها و طبقه بندی واکنشهای سنتزی (رایگان)
برای مشاهده آموزشهای مشابه میتوانید از لینک زیر استفاده کنید.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید

































اندازه ذرات مگه 1تا 100 نانو متر نیست؟
با سلام؛
بله. در دستهبندی رایج شیمی، اندازه ذرات کلوئیدها حدود ۱ تا ۱۰۰ نانومتر در نظر گرفته میشود. در بعضی منابع، بازه کلوئید را ۱ تا ۱۰۰۰ نانومتر مینویسند. این تفاوت به تعریف و منبع آموزشی برمیگردد، ولی برای شیمی دبیرستان و بسیاری از منابع دانشگاهی، ۱ تا ۱۰۰ نانومتر تعریف رایجی است. هر دو مورد صحیح هستند.
با تشکر از همراهی شما با مجله فرادرس
با سلام لطفا در خصوص فلزهای کلوئیدی که در ساخت ظروف کاربرد دارند توضیحاتی ارائه نمائید.
با تشکر
با سلام؛
نانوذرات بهبودیافته با پلیمرهای خطی را به عنوان نانوذرات فلزات کلوئیدی میشناسند. این پلیمرهای خطی لایههای محافظ نانوذرات را تشکیل میدهند که کاربردهای مختلفی از جمله در پزشکی و کشف سرطان دارند.
از همراهی شما با مجله فرادرس سپاسگزاریم