معرفی رشته ژنتیک – از تحصیل تا اشتغال + فیلم رایگان

رشته ژنتیک مناسب چه کسانی است؟

اگر به کارهای تحقیقاتی علاقه‌مندید و مایل هستید هر روز با یک چالش جدید روبرو شوید، این رشته برای شما مناسب است. یک محقق، باید با انرژی پایان ناپذیر خود مسائل پیش روی خود را در ابعاد مختلف بررسی کرده و اِبایی از مشکلات دشوار و طاقت فرسا نداشته باشد؛ چراکه این مشکلات، شیرین‌ترین بخش کارهای تحقیقاتی هستند.

نقل قولی از پروفسور «F. Bieber» استاد دانشگاه هاروارد با این مضمون وجود دارد: «زمانی فکر می‌کردم ژنتیک زیرمجموعه‌ای از علم پزشکی است، اما حال بر این باورم که پزشکی شاخه از علم ژنتیک است.»

برای درک بهتر رشته ژنتیک می‌توانید فیلم آموزش رایگان معرفی آن از فرادرس در کادر زیر را مشاهده کنید.

اما در ژنتیک همه چیز فقط به بیماری‌ها منتهی نمی‌شود. آینده‌ای را تصور کنید که در آن می‌توان از رنگ چشم، مو و پوست تا قد و هوش فرزند خود را انتخاب کرد. تکنیکی در ویرایش و دستکاری ژنوم، به نام کریسپر (CRISPR)، این رویای بشر را به واقعیت تبدیل کرده است. حال با این دید کلی که به ژنتیک پیدا کردید به سراغ جزئیات می‌رویم.

با مطالعه اسلایدهای زیر می‌توانید با رشته ژنتیک بیشتر آشنا شوید.

مهارت‌های ضروری برای متخصصان ژنتیک در ایران

فعالیت در حوزه ژنتیک به ترکیبی از مهارت‌های فنی، توانایی‌های آزمایشگاهی و مهارت‌های نرم نیاز دارد. مهارت‌های فنی به شناخت روش‌ها و ابزارهای تخصصی مرتبط با ژنتیک مربوط می‌شوند. بیوانفورماتیک نیز برای تحلیل و بررسی داده‌های زیستی و ژنتیکی کاربرد دارد. مهارت‌های آزمایشگاهی به اجرای دقیق روش‌ها، رعایت اصول ایمنی و ثبت درست نتایج کمک می‌کنند. در کنار این موارد، توانایی کار تیمی، ارتباط موثر، مدیریت زمان و دقت در انجام وظایف نیز می‌توانند در فعالیت‌های دانشگاهی، پژوهشی و صنعتی اهمیت داشته باشند.

شیوه انتخاب رشته با کمک مسیر فرادرس

برای آنکه فرایند انتخاب رشته دانشگاه را با آگاهی بیشتری انجام دهید، می‌توانید از ابزار هوشمند و رایگان انتخاب رشته «مسیر» فرادرس استفاده کنید. «مسیر» به شما کمک می‌کند که فرایند انتخاب رشته را ساده‌تر و سریع‌تر انجام دهید. برای استفاده از ابزار «مسیر» ابتدا باید در آن ثبت‌نام کنید. مراحل ثبت‌نام در ویدیوی زیر آموزش داده شده است.

مراحل انتخاب رشته با ابزار مسیر

کدام دروس دوره دبیرستان در رشته ژنتیک بیشتر کاربرد دارند؟

به طور کلی اگر دروس دبیرستان را به خوبی فهمیده باشید، دوران کارشناسی راحت‌تری را پیش‌رو دارید. اما اگر کمی در دبیرستان مشکل داشتید، نگران نباشید چراکه با تلاش بیشتر می‌توان کاستی آن دوره را جبران کرد.

گرایش‌های رشته ژنتیک برای ادامه تحصیل چه هستند؟

این سوالی بسیار مهم است که جواب دادن به آن انرژی بسیار زیادی از هر دانشجو خواهد گرفت. برای کنکور کارشناسی ارشد دو راه پیش‌روی شما است: وزارت بهداشت و وزرات علوم. بسیاری از دانشجویان زیست شناسی سلولی-مولکولی و علوم آزمایشگاهی، کنکور وزارت بهداشت را انتخاب می‌کنند و دلیل آن چیزی جز آینده روشن‌تر نیست. پرطرفدارترین رشته‌های وزارت بهداشت که دانشجویان برای قبولی در آن‌ها وارد رقابتی بسیار سنگین می‌شوند به شرح زیر است:

• مجموعه علوم آزمایشگاهی (1)
  • بیوشیمی بالینی
  • بیوتکنولوژی پزشکی
    • (+) فیلم آموزش بیوتکنولوژی میکروبی
  • ژنتیک انسانی
    • (+) مجموعه آموزش‌های علم ژنتیک (Genetic)
• مجموعه علوم آزمایشگاهی (2)
  • ایمنی‌شناسی پزشکی
    • (+) فیلم آموزش ایمونولوژی (Immunology)
  • هماتولوژی
• مجموعه علوم آزمایشگاهی (3)
  • انگل‌شناسی
    • (+) فیلم آموزش انگل شناسی ۲ (تک یاخته و حشره)
  • قارچ‌شناسی
  • میکروبیولوژی
    • (+) مجموعه آموزش‌های میکروب شناسی و ویروس‌شناسی
  • ویروس‌شناسی
    • (+) فیلم آموزش ویروس‌شناسی (Medical Virology)

در این میان رشته‌های بیوشیمی بالینی، ژنتیک انسانی و هماتولوژی بیشترین داوطلب را دارا هستند. توضیح هر کدام از این‌ها مقاله‌ای جداگانه می‌طلبد، اما توضیحی کوتاه در مورد ژنتیک انسانی ارائه خواهیم کرد. با گذراندن مقطع ارشد و دکتری در ژنتیک پزشکی (انسانی)، مهر نظام پزشکی به شما تعلق خواهد گرفت (که البته چهار-پنج سالی است اعطای آن با مشکل موقتی مواجه شده، اما تلاش‌ها در جهت رفع آن در جریان است) و با آن قادر خواهید بود مطبی برای مشاوره ژنتیک یا آزمایشگاهی برای انجام تحقیقات مربوطه تاسیس کنید.

البته ناگفته نماند، ظرفیت بسیار پایین قبولی در وزارت بهداشت (حدود 150 تا 200 نفر برای مجموعه علوم آزمایشگاهی 1) باعث شده قبولی در آن بسیار سخت شود.

در ادامه، لازم است توضیحی نیز در مورد رشته‌های وزارت علوم بدهیم. رشته‌هایی که در مقطع ارشد برای این منظور می‌توانید انتخاب کنید، شامل مواردی است که در ادامه ذکر شده‌اند.

• ژنتیک
• میکروبیولوژی
• زیست سلولی-مولکولی
• بیوشیمی
• بیوتکنولوژی میکروبی
• بیوتکنولوژی دریا
• بیوتکنولوژی صنعت و محیط زیست
• بیوفیزیک

اولین تفاوت کنکور بهداشت و علوم در تعداد دروسی است که از آن‌ها آزمون گرفته خواهد شد. به طور مثال، برای رشته ژنتیک پزشکی (وزارت بهداشت) 4 درس بیوشیمی، ژنتیک، زیست سلولی-مولکولی و زبان تخصصی پزشکی شامل آزمون خواهند بود؛ اما برای مهندسی ژنتیک (وزارت علوم) دروس زبان تخصصی، مجموعه زیست شناسی (شامل میکروبیولوژی، اکولوژی، بیوشیمی، بیوفیزیک، تکامل، زیست گیاهی، جانوری و سلولی مولکولی)، بیوشیمی، ژنتیک، زیست سلولی-مولکولی، میکروبیولوژی و بیوفیزیک در آزمون دخیل هستند.

تفاوت بعدی در ظرفیت پذیرش دانشگاه‌ها است. همان‌طور که اشاره شد، وزارت بهداشت برای جلوگیری از اشباع شدن رشته‌های خود اقدام به پایین آوردن ظرفیت پذیرش کرده اما در وزارت علوم خبری از این سیاست نیست.

سخن را کوتاه کنیم. اگر مایل به کارهای تحقیقاتی هستید، بهتر است وزارت علوم را انتخاب کنید؛ چراکه تمرکز بیشتری بر افزایش بار علمی برای توسعه ایده‌ها و طرح‌های تحقیقاتی دارد. اما در صورتی که انجام کارهای درمانی بیشتر برایتان خوشایند است، بهتر است به سمت وزارت بهداشت بروید. البته این بدان معنا نیست که دانشجویان وزارت بهداشت خروجی تحقیقاتی ندارند؛ خیر، منظور این است که رشته‌های این وزارتخانه بیشتر به کار درمان بالینی نزدیک هستند. در مورد بازار کار این دو رشته، در ادامه توضیح بیشتری خواهم داد.

شاخه‌های ژنتیک در ایران

ژنتیک حوزه‌های تخصصی متنوعی دارد که هرکدام بر جنبه‌ای از اطلاعات ژنتیکی و کاربردهای آن تمرکز می‌کنند. ژنتیک پزشکی به بررسی ارتباط تغییرات ژنتیکی با بیماری‌ها و سلامت انسان می‌پردازد. ژنتیک گیاهی و کشاورزی در شناخت ویژگی‌های ارثی گیاهان و بهبود محصولات اهمیت دارد. ژنتیک جانوری به مطالعه وراثت و تنوع ژنتیکی در جانوران مربوط می‌شود و حوزه‌هایی مانند زیست‌فناوری و ژنومیک نیز از روش‌های پیشرفته برای بررسی و استفاده از اطلاعات ژنتیکی بهره می‌گیرند. انتخاب حوزه تخصصی به علاقه، زمینه تحصیلی و امکانات آموزشی و پژوهشی بستگی دارد.

شناخت رشته های دانشگاهی با فرادرس

با شناخت درست هر رشته می‌توانید درباره انتخاب آن بهتر عمل کنید. یعنی اگر دروس هر رشته، شرایط تحصیل در آن، دانشگاه‌های ارائه‌دهنده آن، مشاغل موجود برای آن و... را بشناسید و این موارد را با سلیقه، علایق و توانایی‌های خود تطبیق دهید، می‌توانید بهترین انتخاب را انجام دهید. به همین دلیل در این بخش مجموعه فیلم‌های معرف رشته‌های دانشگاهی در فرادرس را آورده‌ایم تا برای انتخاب مناسب‌ترین رشته برای خود، آماده شوید.

• مجموعه فیلم‌های معرفی رشته های دانشگاهی در فرادرس

مهم‌ترین دروس دانشگاهی رشته ژنتیک چه هستند؟

در ادامه فهرستی از مهم‌ترین دروس مقطع کارشناسی مهندسی ژنتیک ارائه شده است:

• زبان تخصصی
• (+) زیست سلولی و مولکولی
• (+) ژنتیک 1 و 2
• ژنتیک انسانی
• (+) ژنتیک جمعیت
• (+) سیتوژنتیک
• (+) بیوشیمی
• (+) مجموعه شیمی (شامل شیمی عمومی 1 و 2 و شیمی آلی 1 و 2)
• (+) زیست
• (+) فیزیولوژی جانوری
• (+) فیزیولوژی گیاهی
• (+) بیوفیزیک
• زیست پرتوی
• (+) ایمونولوژی
• آزمایشگاه‌های هر کدام از این دروس

دروس رشته ژنتیک

دروس دانشگاهی رشته ژنتیک ترکیبی از مباحث پایه زیست‌شناسی، شیمی و موضوعات تخصصی مرتبط با وراثت و عملکرد ژن‌ها هستند. از جمله درس‌های مرتبط با این رشته می‌توان به ژنتیک ۱ و ۲، ژنتیک انسانی، زیست‌شناسی سلولی و مولکولی، ژنتیک جمعیت، سیتوژنتیک، بیوشیمی، ایمونولوژی، بیوفیزیک، فیزیولوژی جانوری، زیست‌شناسی و زبان تخصصی اشاره کرد. این دروس به دانشجویان کمک می‌کنند ساختار و عملکرد سامانه‌های زیستی و روش‌های مطالعه اطلاعات ژنتیکی را بهتر بشناسند. عنوان دقیق درس‌ها و تعداد واحدها ممکن است با توجه به دانشگاه و برنامه آموزشی تفاوت داشته باشد.

فارغ التحصیل رشته ژنتیک در چه کارها و صنایعی می‌تواند شاغل شود؟

بیشتر متخصصان ژنتیک به رشته‌های پزشکی، کشاورزی و جرم و جنایت کشیده می‌شوند. با این سه رشته، ژنتیک‌دانان شانس خوبی برای یافتن شغل در دولت، دانشگاه‌ها، مخزن زیستی یا بیوبانک‌ها و شرکت‌های بزرگ داروسازی دارند. این سه زمینه از نظر پژوهشی می‌توانند ارتباط تنگاتنگی با هم داشته باشند. این بدان معنی است که متخصصان ژنتیک می‌توانند بدون در نظر گرفتن تخصص، ارتباط‌های مفید زیادی در صنعت برقرار کنند. به طور کلی فارغ التحصیلان این دو رشته (رشته ژنتیک پزشکی و مهندسی ژنتیک) می‌توانند در آزمایشگاه‌های پژوهشی، تشخیصی و کادر درمان (ژنتیک پزشکی) مشغول به کار شوند.

مسیرهای شغلی برای رشته ژنتیک

فارغ‌التحصیلان رشته ژنتیک می‌توانند با توجه به مقطع تحصیلی، مهارت‌ها و شرایط حرفه‌ای خود، حوزه‌های کاری مختلفی را بررسی کنند. پزشکی، کشاورزی و جرم‌شناسی از زمینه‌هایی هستند که در آن‌ها دانش ژنتیک کاربرد دارد. برای مثال، اطلاعات ژنتیکی می‌توانند در پژوهش‌های پزشکی، اصلاح گیاهان و بررسی شواهد زیستی در علوم جنایی نقش داشته باشند. با این حال، نوع فعالیت و امکان اشتغال در هر حوزه به آموزش تخصصی، ضوابط حرفه‌ای و شرایط استخدام بستگی دارد و مدرک ژنتیک به‌تنهایی به معنای صلاحیت انجام همه فعالیت‌های تخصصی این حوزه‌ها نیست.

مؤسسات و مراکز شغلی مرتبط با رشته ژنتیک

فارغ‌التحصیلان و متخصصان ژنتیک ممکن است در موسسات پژوهشی، آزمایشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و استارتاپ‌های علوم زیستی فعالیت کنند. از دیگر محیط‌های مرتبط می‌توان به پزشکی قانونی، صنایع دارویی و واکسن‌سازی، موسسات تحقیقات کشاورزی و اصلاح نباتات، آزمایشگاه‌های تحقیقاتی ژنتیک و آزمایشگاه‌های ژنتیک پزشکی اشاره کرد. وظایف این مراکز یکسان نیست؛ برخی بر پژوهش و تولید دانش تمرکز دارند و برخی خدمات تخصصی یا توسعه محصولات زیستی ارائه می‌کنند. شرایط استخدام و مسئولیت‌های حرفه‌ای نیز به نوع مرکز و مقررات مربوط بستگی دارد.

بازار کار رشته ژنتیک به چه صورت است؟

پیدا کردن کار در مقطع کارشناسی رشته ژنتیک کمی سخت اما امکان‌پذیر است. معمولاً فارغ التحصیلان مقطع لیسانس رشته ژنتیک می‌توانند در آزمایشگاه‌های تشخیص طبی مشغول به کار شوند. اما در مقطع ارشد و دکتری، از آنجایی که فارغ التحصیلان به دو دسته ژنتیک پزشکی و مهندسی ژنتیک تقسیم می‌شوند، داستان کمی متفاوت است.

برای فارغ‌ التحصیلان مهندسی ژنتیک، با توجه به نامناسب بودن بازار کار رشته‌های علوم پایه، پیدا کردن موقعیت شغلی در آزمایشگاه‌ها و مراکز پژوهشی همچون انستیتو پاستور، مرکز ملی تحقیقات و غیره کمی سخت است. این افراد معمولاً بیشتر چشم به مهاجرت دارند؛ زیرا مدرک وزارت علوم برای مهاجرت از اعتبار بیشتری برخوردار است.

اما برای فارغ التحصیلان ژنتیک پزشکی، آینده روشن‌تری در پیش‌رو قرار دارد. از آنجایی که این رشته پذیرش بسیار پایین‌تری دارد، احتمال اشباع شدن بازار کار آن نیز به حداقل می‌رسد. بخشی از موقعیت شغلی این افراد را وزارت بهداشت با داشتن مراکز تحقیقاتی و درمان تامین می‌کند و بخشی دیگر را خود فارغ التحصیلان، با گذراندن مقطع ارشد و دکتری و با تاسیس کلینیک و آزمایشگاه ژنتیک پزشکی تامین می‌کنند.

• (+) آموزش اصول کار در آزمایشگاه بالینی
• (+) آموزش تجهیزات عمومی بیمارستان ها و کلینیک های پزشکی - بخش یکم

لازم به ذکر است که فارغ التحصیلان هر دو رشته در کادر آموزش نیز می‌توانند مشغول به کار شوند.

برای ورود به بازار کار، علاوه بر آشنایی با مهارت‌های تخصصی رشته مورد نظر باید با سایر مهارت‌های فردی هم آشنایی داشته باشید. در حقیقت، این مهارت‌های فردی هستند که یک شخص را از میان رقبا متمایز می‌کنند و سبب موفقیت او در زمینه‌ها و موقعیت‌های شغلی می‌شوند. چنین مهارت‌هایی سبب تعامل بهتر فرد در سازمان و محیط‌های کاری خواهد شد و به طور معمول با نام «مهارت‌های نرم» از آن نام می‌برند. به همین دلیل، برای یادگیری مهارت‌های فردی، مشاهده مجموعه فیلم‌‌های آموزش توسعه مهارت فردی فرادرس پیشنهاد می‌شود که لینک آن در زیر آورده شده است.

• برای مشاهده مجموعه فیلم‌های آموزش توسعه مهارت فردی + اینجا کلیک کنید.

چالش‌های بازار کار ژنتیک در ایران

بازار کار ژنتیک با فرصت‌ها و چالش‌هایی همراه است. تامین مالی و دسترسی به منابع پژوهشی می‌تواند بر امکان اجرای پروژه‌های تحقیقاتی تاثیر بگذارد. محیط نظارتی و مقررات مربوط نیز در برخی فعالیت‌های تخصصی اهمیت دارد. همکاری‌های بین‌المللی می‌توانند به تبادل دانش و گسترش فعالیت‌های پژوهشی کمک کنند، اما تحقق آن‌ها به شرایط علمی، اجرایی و نهادی وابسته است. در کنار این عوامل، روندهای نوظهور مانند ژن‌درمانی، پزشکی شخصی و کاربردهای ژنتیک در کشاورزی پایدار، زمینه‌هایی برای توسعه پژوهش و فناوری فراهم می‌کنند؛ هرچند رشد این حوزه‌ها لزوما به معنای ایجاد فرصت شغلی یکسان در همه مناطق نیست.

کدام دانشگاه‌ها رشته ژنتیک دارند؟

برای انتخاب دانشگاه در رشته ژنتیک، باید علاوه بر نام دانشگاه، برنامه آموزشی، مقطع پذیرش، امکانات آزمایشگاهی و فرصت‌های پژوهشی آن را بررسی کرد. در فهرست معرفی‌شده در این آموزش، نام دانشگاه‌هایی از جمله دانشگاه تهران، دانشگاه شیراز، دانشگاه تبریز، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه بوعلی‌سینا همدان، دانشگاه شهید باهنر کرمان، دانشگاه گیلان، دانشگاه شهید چمران اهواز و دانشگاه ارومیه دیده می‌شود. این فهرست را باید نقطه شروعی برای بررسی گزینه‌ها دانست، نه فهرستی قطعی از دانشگاه‌های دارای پذیرش در سال جاری. ظرفیت پذیرش و عنوان دقیق رشته‌محل‌ها ممکن است تغییر کند؛ بنابراین، بررسی دفترچه‌های رسمی پذیرش و وب‌سایت دانشگاه‌ها ضروری است.

امکان ادامه تحصیل در رشته ژنتیک در داخل ایران چگونه است؟

هر دو رشته در ایران تا مقطع ارشد و دکتری قابل ادامه دادن هستند. همچنین دانشگاه‌های تهران، شهید بهشتی، بقیة الله، تربیت مدرس، اصفهان، شیراز و مشهد از جمله بهترین دانشگاه‌های کشور برای ادامه تحصیل در هر سه مقطع ممکن به حساب می‌آیند.

امکان ادامه تحصیل در رشته ژنتیک در خارج از کشور به چه صورت است؟

بهترین کشور مناسب رشته ژنتیک برای مهاجرت ایالات متحده آمریکا است. اما با توجه به قوانین فعلی، گرفتن پذیرش و مهاجرت به این کشور کار بسیار سختی محسوب می‌شود. مقصد بعدی کانادا و کشورهای اروپایی همچون آلمان، اتریش و دانمارک هستند و در وهله بعد کشورهایی همچون سنگاپور، چین، استرالیا، روسیه و غیره را نیز می‌توان مدنظر داشت.

به علاقه‌مندان به مهاجرت، پیشنهاد می‌شود که سعی کنند مقطع ارشد خود را در یک دانشگاه خوب در ایران به اتمام برسانند. سپس رزومه خود را پربارتر کرده و برای دکتری اپلای کنند. به خاطر داشته باشید مقاله خوب و تسلط بر زبان انگلیسی برگ برنده افراد برای مهاجرت به حساب می‌آید.

• برای مشاهده مجموعه فیلم‌های آموزش زبان خارجی + اینجا کلیک کنید.

دروس دانشگاهی رشته ژنتیک تا چه میزان نیازهای بازار کار را پاسخگو هستند؟

در رشته ژنتیک، پیشرفت در شغل کاملا وابسته به میزان تسلط شما بر دروس دانشگاهی است. به علاقه‌مندان این رشته، پیشنهاد می‌شود سعی کنند تا جای ممکن بر دروس اصلی در کارشناسی تسلط پیدا کنند؛ چراکه در مقطع ارشد و دکتری دیگر وقتی برای بازگشت به دروس پایه نیست و باید تمرکز خود را روی خواندن مقالات و به روز نگه داشتن خود بگذارید.

برای آشنایی بیشتر و بهتر با سایر رشته‌های دانشگاهی روی این لینک کلیک کنید.

اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، آموزش‌های زیر از سایت و مجله فرادرس نیز به شما پیشنهاد می‌شوند:

• مجموعه آموزش‌های زیست‌شناسی
• آموزش مهندسی ژنتیک
• آموزش مبانی علم ژنتیک
• آموزش طراحی پرایمر با نرم افزار الیگو (Oligo)
• آموزش طراحی پرایمر با نرم افزار الیگو (Oligo)
• آموزش شبیه سازی روند کلونینگ و PCR با نرم افزار SnapGene
• معرفی رشته‌های مختلف دانشگاه — از تحصیل تا اشتغال