استانداردهای مدیریت پروژه – به زبان ساده + ۵ رویکرد پایه

استاندارد مدیریت پروژه مجموعه‌ای از اصول، فرآیندها و بهترین تجربیات اثبات‌شده است. این استاندارد‌ها نقشه راهی ساختاریافته برای اجرای موفق پروژه‌ها و استفاده بهینه از منابع ارائه می‌دهند. از معتبرترین و شناخته‌شده‌ترین استانداردهای مدیریت پروژه می‌توان به استاندارد PMBOK و متدولوژی PRINCE2 اشاره کرد. در این مطلب از مجله فرادرس قرار است مهم‌ترین استانداردهای مدیریت پروژه را بشناسیم و با رئوس مهم آن‌ها به طور مختصر آشنا شویم.

استانداردهای مدیریت پروژه

استانداردهای مدیریت پروژه به چارچوب‌‌‌هایی گفته می‌شوند که برای اجرایی کردن فازهای مختلف پروژه‌ها از آن‌ها استفاده می‌کنیم. به کمک این استانداردها، می‌توانیم رویه‌های مشخص و ثابتی را برای انجام پروژه‌های مختلف در پیش بگیریم.

سازمان‌های بین‌المللی استانداردهای مختلفی برای مدیریت پروژه تدوین کرده‌اند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توانیم به موارد زیر اشاره کنیم:

• استاندارد PMBOK
• استاندارد PRINCE2
• استاندارد ICB
• استاندارد APM
• استاندارد British Standard (BS6079)
• استاندارد JPMF

در ادامه مطلب هریک از این استانداردها را به طور کامل معرفی می‌کنیم. توجه داشته باشید که «استاندارد» به معنی قاعده و الگوی پیشنهادی است و نباید آن را با آیین‌نامه یا قانون الزام‌آور اشتباه گرفت. هرچند در برخی صنایع خاص مانند صنایع غذایی، اجرای استانداردها می‌تواند اجباری باشد.

پیش از شروع، پیشنهاد می‌کنیم برای آشنایی کامل با مبانی مدیریت پروژه، فیلم آموزش مدیریت و کنترل پروژه همراه با گواهینامه از فرادرس را تماشا کنید.

استاندارد PMBOK برای مدیریت پروژه

پراهمیت‌ترین استاندارد مدیریت کردن پروژه‌ها، استاندارد PMBOK است که مراحل شفاف‌تر و کامل‌تری در مقایسه با بقیه استاندارد‌های مدیریت پروژه دارد. فرآیند‌های مدیریت پروژه در استاندارد PMBOK به ۵ دسته اصلی زیر تقسیم می‌شوند.

1. «گروه فرآیندی آغازین» (Initiating process group): در این مرحله، پروژه یا فاز پروژه تعریف شده و موضوع پروژه را مشخص می‌کنیم.
2. «گروه فرآیندی برنامه‌ریزی» (Planning process group): در این مرحله مشخص می‌کنیم که هدف از انجام پروژه موردنظر ما چیست و برای رسیدن به این هدف باید چه اقداماتی را طبق چه برنامه‌ای انجام دهیم.
3. «گروه فرآیندی اجرایی» (Executing process group): فرآیند‌های این بخش برای یکپارچه کردن و هماهنگی برنامه‌ریزی‌های انجام شده در مرحله قبلی انجام می‌شوند. همچنین، افراد و منابع موردنیاز برای اجرای برنامه مدیریت پروژه وارد فاز اجرایی پروژه می‌شوند.
4. «گروه فرآیندی نظارت و کنترل» (Monitoring & Controlling process group): این فرآیندها برای ارزیابی و پایش مداوم پیشرفت پروژه تدوین می‌شوند تا میزان انحراف از برنامه اولیه مشخص شود و بر اساس آن و در صورت نیاز، اقدامات اصلاحی لازم برای دستیابی به اهداف انجام بگیرد.
5. «گروه فرآیندی اختتامی» (Closing process group): در این مرحله، محصول یا خدمت موردنظر که در حقیقت نتیجه پروژه است، به کارفرما یا صاحب اصلی پروژه ارائه داده می‌شود و پروژه به نقطه نهایی خود می‌رسد.

توجه داشته باشید که این ۵ مرحله در اکثر پروژه‌ها، مشترک هستند. در تصویر زیر، نمای کامل‌تری از گروه‌های فرآیندی استاندارد PMBOK مشاهده می‌کنید:

در نمودار زیر نیز می‌توانید میزان تعامل و ارتباط این مراحل و گروه‌های فرآیندی را در استاندارد مدیریت پروژه پی ام بوک مشاهده کنید:

حوزه‌های تدوین شده در استاندارد PMBOK

استاندارد PMBOK به عنوان کامل‌ترین استاندارد مدیریت پروژه، ۹ حوزه را برای اجرای فرآیند‌های پنچ‌گانه که در بخش قبلی به آن‌ها پرداختیم، تدوین کرده است که عبارت‌اند از:

1. «یکپارچگی» (Integration)
2. «محدوده» (Scope)
3. «زمان» (Time)
4. «هزینه» (Cost)
5. «منابع انسانی» (Human Resource)
6. «کیفیت» (Quality)
7. «ارتباطات» (Communication)
8. «ریسک» (Risk)
9. «تدارکات» (Procurement)

نکته جالب توجه در مورد این حوزه‌‌‌ها این است که نمی‌توانیم آن‌ها را در چنین تفکیک مناسبی در استاندارد‌های دیگر مشاهده کنیم. به همین دلیل، برای یادگیری کامل‌تر این استاندارد و نحوه استفاده از آن، پیشنهاد می‌کنیم فیلم آموزش مبانی مدیریت پروژه با رویکرد پی ام بوک PMBOK با گواهینامه از فرادرس را تماشا کنید.

فیلم آموزش مبانی مدیریت پروژه با رویکرد پی ام بوک PMBOK + گواهینامه در فرادرس

کلیک کنید

استاندارد PRINCE2 در مدیریت پروژه

استاندارد PRINCE2 به طور اختصاصی برای مدیریت پروژه و توسط تجربه مدیران، صاحب‌نظران و متخصصان این حوزه تدوین و ارائه شده است. در این استاندارد، رهنمود‌های توسعه داده شده دفتر تجارت دولتی انگلستان نیز گنجانده شده‌اند. در استاندارد مبتنی بر فرآیند PRINCE2 هفت فرآیند وجود دارد که عبارت‌اند از:

1. راه‌اندازی پروژه
2. شروع پروژه
3. هدایت پروژه
4. کنترل هر مرحله
5. مدیریت تحویل محصول
6. مدیریت مرز مراحل مختلف
7. خاتمه پروژه

عناصر چهارگانه در استاندارد PRINCE2

این مراحل عموما در قالب ۴ عنصر یکپارچه اصول، مضامین، فرآیند‌ها و محیط پروژه برنامه‌ریزی و اجرا می‌شوند. در فهرست زیر هریک از آن‌ها را به طور مختصر تعریف کرده‌ایم:

• اصول: دستورالعمل‌هایی که به کمک آن‌ها می‌توانیم میزان هماهنگی فرآیند مدیریت پروژه در حال انجام را با استاندارد PRINCE2 بسنجیم. از مهم‌ترین اصول PRINCE2 می‌توانیم به استمرار توجیه کسب‌وکار، یادگیری تجربیات، تعریف نقش‌ها و مسئولیت‌ها و ... اشاره کنیم.
• مضامین: به کمک مضمون‌ها، مولفه‌های مدیریت پروژه تعریف می‌شوند که باید به صورت مداوم و موازی در فرآیند انجام پروژه به کار گرفته شوند.
• فرآیند‌ها: همان ۷ مرحله‌ای هستند که در فهرست بالایی معرفی کردیم و چرخه حیات پروژه را توصیف می‌کنند.
• محیط پروژه: عنصر محیط شرایط موردنیاز برای انجام هر اندازه و نوع پروژه‌ای را در قالب PRINCE2 فراهم و تعریف می‌کند.

از مزایای استفاده از استاندارد PRINCE2 می‌توانیم به مواردی مانند کنترل داشتن روی شروع، ادامه و پایان پروژه، امکان بازنگری منظم میزان پیشرفت پروژه و ایجاد انعطف در تصمیم‌گیری اشاره کنیم.

به طور کلی، با توجه به مکمل بودن دو استاندارد PMBOK و پرینس ۲ پیشنهاد می‌شود که از آن‌ها به صورت ترکیبی برای مدیریت کردن پروژه‌ها استفاده شود.

استاندارد ICB

«انجمن بین‌المللی مدیریت پروژه» (International Project Management Association | IMPA) با جمع‌آوری و مستندسازی نظرات مدیران پروژه، مجموعه استانداری را به نام «ICB - IMPA Competence Baseline» را در سال ۱۹۹۵ ارائه کرد. مجموعه ICB برای بازنگری و سنجش میزان شایستگی و صلاحیت شخصی مدیران پروژه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در سند ICB چهل و شش معیار برای ارزیابی مدیران و تعریف برنامه‌های آموزشی مناسب برای آن‌ها تدوین شده است که به عنوان مبنای شایستگی برای مدیریت پروژه به کار می‌روند. این استاندارد را در قالب مفهومی به نام «چشم شایستگی» (The Eye of Competence) بیان می‌کنند که معیارها را در سه دسته زیر بیان می‌کند:

• «شایستگی‌های فنی» (Technical Competencies): شامل ۲۰ عامل است که بخشی از آن‌ها که در مبحث PMBOK توضیح داده شد.
• «شایستگی‌های رفتاری» (Behavioral Competencies): شامل ۱۵ معیار مرتبط با رفتار که خصوصیات اخلاقی، رفتاری و شخصیتی موردنیاز برای مدیریت پروژه را تعریف می‌کنند.
• «شایستگی‌های مرتبط با شرایط اطراف پروژه» (Contextual Competencies): شامل ۱۱ معیار است که با کمک آن‌ها بستر انجام پروژه را با اقدامات آن هماهنگ می‌کنیم. مسائل مالی، حقوقی، انسانی سازمانی و ... که شکل دهنده فضای پروژه هستند، در این دسته قرار می‌گیرند.

تصویر چشم شایستگی را در زیر مشاهده می‌کنید:

یادگیری مدیریت پروژه حرفه ای با فرادرس

یادگیری استانداردهای مدیریت پروژه مانند PMBOK و PRINCE2، با ایجاد زبانی مشترک و چارچوبی اثبات‌شده، ابهامات را رفع کرده و کارایی اجرای پروژه‌ها را به شدت افزایش می‌دهد. این دانش با ارائه بهترین رویه‌ها برای کنترل ریسک و برنامه‌ریزی، خطاهای اجرایی را کاهش داده و نرخ موفقیت را بالا می‌برد.

علاوه بر این، تسلط بر این استانداردها نشان‌دهنده تعهد حرفه‌ای افراد بوده و فرصت‌های شغلی آن‌ها را در سطح بین‌المللی توسعه می‌بخشد. با توجه به اهمیت بالای یادگیری این استاندارد‌ها، پیشنهاد می‌کنیم با مشاهده آموزش‌های زیر دانش موردنیاز را در مورد آن‌ها به دست بیاورید:

• فیلم آموزش مدیریت و کنترل پروژه با گواهینامه از فرادرس
• فیلم آموزش مبانی مدیریت پروژه با رویکرد پی ام بوک PMBOK با گواهینامه از فرادرس
• فیلم آموزش مبانی مدیریت پروژه با تمرکز ارتباطات با گواهینامه از فرادرس
• فیلم آموزش برنامه ریزی و زمان بندی پروژه در فرادرس
• فیلم آموزش مدیریت ریسک پروژه با نکات کاربردی از فرادرس

برای دسترسی به آموزش‌های بیشتر نیز می‌توانید به صفحات زیر مراجعه کنید:

• مجموعه فیلم آموزش مدیریت و کنترل پروژه از مقدماتی تا پیشرفته در فرادرس

استاندارد APM

«انجمن مدیریت پروژه» (Association for Project Management | APM) در بریتانیا، با جمع‌آوری تجربیات متخصصان این حوزه، مجموعه استانداردی را در قالب «پیکره دانش مدیریت پروژه» (APM BoK) و «چارچوب شایستگی» (APM Competence Framework) ارائه کرده است. چارچوب شایستگی APM برای بازنگری، سنجش میزان صلاحیت حرفه‌ای مدیران پروژه و تدوین مسیر توسعه شغلی آن‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این استاندارد مفاهیم را در قالب یک ساختار یکپارچه بیان می‌کند که معیارها را در سه دسته اصلی زیر قرار می‌دهد:

• «شایستگی‌های مرتبط با تحویل و اجرا» (Delivery Competencies): شامل ۱۳ معیار که مکانیک و فرآیند اجرای پروژه را شکل می‌دهند. مدیریت دامنه، زمان، هزینه، ریسک، کیفیت و یکپارچگی که برای تحویل خروجی‌های پروژه ضروری هستند، در این دسته قرار می‌گیرند.
• «شایستگی‌های مرتبط با افراد» (People Competencies): شامل ۶ معیار مرتبط با رفتار انسانی که مهارت‌های بین‌فردی موردنیاز برای هدایت موفق تیم‌ها را تعریف می‌کنند. رهبری، کار تیمی، مدیریت تعارض، مذاکره و ارتباطات در این بخش جای دارند. برای درک بهتر مفهوم تعارض، می‌توانید مطلب مرتبط با آن را از مجله فرادرس را مطالعه کنید.
• «شایستگی‌های مرتبط با بستر و چشم‌انداز» (Perspective / Context Competencies): شامل ۱۰ معیار است که با کمک آن‌ها نحوه استقرار پروژه‌ها را با محیط سازمان هماهنگ می‌کنیم. حاکمیت سازمانی، همسویی با استراتژی‌های کلان، درک محیط کسب‌وکار و مدیریت ذی‌نفعان که شکل‌دهنده فضای پیرامون پروژه هستند، در این دسته قرار می‌گیرند.

استاندارد British Standard برای مدیریت پروژه

«موسسه استاندارد بریتانیا» (British Standards Institution | BSI) با هدف ایجاد یک زبان مشترک و راهنمای عملی برای صنایع مختلف، استاندارد مدیریت پروژه خود را با نام BS 6079 در سال ۱۹۹۶ ارائه کرد (که آخرین بازنگری جامع آن در سال ۲۰۱۹ منتشر شد). مجموعه BS 6079 بیشتر به عنوان یک راهنمای کاربردی برای مدیران ارشد، مدیران پروژه و حامیان پروژه جهت برنامه‌ریزی، اجرا و کنترل موفق پروژه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

فیلم آموزش مدیریت و کنترل پروژه + گواهینامه در فرادرس

کلیک کنید

در استاندارد BS 6079 به جای تمرکز بر شایستگی‌های فردی، مجموعه‌ای از اصول و دستورالعمل‌ها برای هدایت فرآیندهای پروژه تدوین شده است که به عنوان مبنای اجرای اصولی پروژه‌ها در سازمان‌ها به کار می‌روند.

این استاندارد چارچوب خود را بر اساس رویکردی چرخه‌محور بیان می‌کند که مفاهیم را در سه دسته کلی زیر بیان می‌کند:

• «اصول و محیط پروژه» (Principles and Project Environment): این بخش شامل دستورالعمل‌هایی که محیط پیرامون پروژه را تفسیر کرده و ارتباط آن را با سازمان مادر تعریف می‌کنند. حاکمیت شرکتی، ساختار حمایت از پروژه و همسویی اهداف پروژه با استراتژی‌های سازمانی در این دسته قرار می‌گیرند.
• «مدیریت چرخه حیات پروژه» (Project Life Cycle): این بخش شامل فرآیندها و معیارهایی برای مدیریت مراحل مختلف پروژه است. از مرحله ایده اولیه و امکان‌سنجی گرفته تا برنامه‌ریزی، اجرا، تحویل، و ارزیابی‌های پس از اتمام پروژه در این بخش تعریف می‌شوند.
• «نقش‌ها، مسئولیت‌ها و شایستگی‌ها» (Roles, Responsibilities and Competencies): شامل معیارهایی است که وظایف افراد کلیدی را تفکیک می‌کنند. تعریف دقیق نقش مدیر پروژه، حامی پروژه، اعضای تیم و مهارت‌های مورد نیاز برای تصمیم‌گیری و مدیریت منابع در این دسته قرار می‌گیرند.

استاندارد JPMF

«انجمن مدیریت پروژه ژاپن» (Project Management Association of Japan | PMAJ) با حمایت دولت این کشور، چارچوب مدیریت پروژه ژاپنی را که با نام استاندارد «P2M | Project and Program Management for Enterprise Innovation» شناخته می‌شود، در سال ۲۰۰۱ ارائه کرد. مجموعه P2M برای ارزیابی شایستگی متخصصان و هدایت پروژه‌ها از منظر نوآوری سازمانی و خلق ارزش مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در سند P2M حوزه‌های دانشی و رویکردهای مختلفی برای ارزیابی مدیران و تعریف تفکر استراتژیک آن‌ها تدوین شده است که به عنوان مبنای شایستگی برای اجرای نوآوری در کسب‌وکار به کار می‌روند.

استاندارد P2M برخلاف سایر چارچوب‌ها تمرکز ویژه‌ای بر ترکیب استراتژی با اجرا دارد و مفاهیم را در سه دسته زیر بیان می‌کند:

• «مدیریت طرح» (Program Management): شامل معیارهایی که بر همسویی مجموعه‌ای از پروژه‌ها با ماموریت‌های کلان سازمان تمرکز دارند. خلق ارزش، مدیریت تغییرات، معماری برنامه و ارزیابی استراتژیک که برای هدایت کلان کسب‌وکار ضروری‌اند، در این دسته قرار می‌گیرند.
• «مدیریت پروژه» (Project Management): شامل معیارهای مرتبط با برنامه‌ریزی و اجرای عملیاتی که رسیدن به یک هدف مشخص را تضمین می‌کنند. حل مسائل پیچیده، تحویل خروجی‌های ملموس در زمان و هزینه تعیین شده و مدیریت تیمی در این بخش تعریف می‌شوند.
• «مدیریت حوزه‌های تخصصی» (Segment Management): شامل ۱۱ بخش تخصصی (مانند مدیریت استراتژیک، مالی، سیستم‌ها، ریسک، سازمان، ارتباطات و ارزش) است که دانش، تکنیک‌ها و ابزارهای فنی لازم برای اجرای موفقیت‌آمیز طرح‌ها و پروژه‌ها را در اختیار مدیران قرار می‌دهند.

در صورت تمایل به آشنایی با برنامه‌ریزی برای انجام پروژه، پیشنهاد می‌کنیم فیلم آموزش برنامه ریزی و زمان بندی پروژه از فرادرس را ببینید.

جدول جمع‌بندی استانداردهای مدیریت پروژه

در این مطلب از مجله فرادرس با مهم‌ترین استاندارد‌های مدیریت پروژه آشنا شدیم. استانداردهای مدیریت پروژه به مجموعه‌ای از چارچوب‌ها، اصول و رویه‌ها گفته می‌شوند که برای برنامه‌ریزی، اجرا، کنترل و خاتمه پروژه‌ها به کار می‌روند.

استفاده از این استانداردها باعث می‌شود پروژه‌ها با نظم، شفافیت و رویکردی یکپارچه اجرا شوند. سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی مختلفی استانداردهای شناخته‌شده‌ای در این حوزه تدوین کرده‌اند که هرکدام تمرکز و کاربرد خاص خود را دارند.

فیلم مجموعه آموزش مدیریت و کنترل پروژه – مقدماتی تا پیشرفته در فرادرس

کلیک کنید

در جدول زیر، مهم‌ترین استانداردهای مربوط به مدیریت پروژه را به همراه توضیح کوتاه هریک آورده‌ایم:

برای درک بهتر این استاندارد‌ها و نحوه به‌کارگیری آن‌ها، پیشنهاد می‌کنیم فیلم آموزش مدیریت و کنترل پروژه همراه با گواهینامه از فرادرس را تماشا کنید یا سری به مجموعه فیلم آموزش مدیریت و کنترل پروژه از مقدماتی تا پیشرفته از فرادرس بزنید تا عنوان‌های آموزشی بیشتری را در آن ببینید.