غده هیپوفیز و عملکرد آن – هر آنچه باید بدانید

غده هیپوفیز چیست؟

عملکرد غده هیپوفیز

محل غده هیپوفیز

تصویر زیر به صورت شماتیک جایگاه غده هیپوفیز را نشان می‌دهد که در نزدیکی پایه مغز انسان قرار دارد. این تصویر اندازه نسبی غده هیپوفیز را نیز مشخص می‌کند.

به همین ترتیب، یک اتصال عروقی نازک در داخل ساقه هیپوفیز (Infundibulum) ایجاد می‌شود که کنترل آن توسط هیپوتالاموس را تسهیل می‌کند. به علاوه، خون‌رسانی به غده هیپوفیز توسط شاخه‌هایی از شریان کاروتید داخلی تامین می‌شود.

تنظیم غده هیپوفیز با روابط بازخورد منفی بین هیپوفیز و هیپوتالاموس انجام می‌شود. نقشه زیر ‌رابطه پیچیده نظارتی بین هیپوتالاموس فوقانی و غده هیپوفیز را نشان می‌دهد. این رابطه از یک حلقه بازخورد منفی (فیدبک منفی) پیروی می‌کند.

هورمون‌های غده هیپوفیز

همان طور که در بالا اشاره شد، غده هیپوفیز دارای دو بخش قدامی و خلفی است که هر کدام هورمون‌های جداگانه‌ای را تولید کرده و در بدن آزاد می‌کنند. در اینجا به بررسی هر کدام از این بخش‌ها و هورمون‌های اختصاصی آن‌ها می‌پردازیم.

فیلم آموزش فیزیولوژی سیستم‌ عصبی‌ مرکزی در فرادرس

کلیک کنید

لوب خلفی هیپوفیز

لوب قدامی هیپوفیز

لیست هورمون‌های غده هیپوفیز

در این قسمت هورمون‌های هر لوب غده هیپوفیز در قالب فهرستی آورده شده است.

لوب هیپوفیز خلفی

• هورمون آنتی‌دیورتیک یا ضد ادرار
• اکسی توسین

لوب هیپوفیز قدامی

• هورمون پرولاکتین (PH)
• هورمون تحریک کننده فولیکول (FSH)
• هورمون لوتئینه کننده (LH)
• هورمون تحریک کننده تیروئید (TSH)
• هورمون تحریک کننده غده فوق کلیوی یا آدرنوکورتیکوتروپین (ACTH)
• هورمون رشد (GH)

ساختار غده هیپوفیز

از نظر ساختاری، غده هیپوفیز به سه بخش مختلف با عملکرد اختصاصی تقسیم می‌شود:

• لوب‌ قدامی‌ (بخش جلو)
• لوب میانی (Intermediate Lobe)
• لوب خلفی (بخش پشت)

هرکدام از این لوب‌ها را می‌توان طبق عملکرد‌های منحصر به فرد خود توصیف کرد. لوب قدامی‌ غده هیپوفیز نقش اصلی را در رشد بدن انسان دارد. عملکرد این بخش شامل ترشح هورمون‌هایی است که تولید مثل و بلوغ جنسی بدن را ایجاد می‌کنند. این هورمون‌ها رشد را کنترل کرده و در فعال کردن غدد فوق کلیوی و تیروئید و اندام‌های جنسی نیز نقش مهمی دارند.

نقش لوب میانی هیپوفیز در انسان هنوز به خوبی مشخص نشده است اما لوب میانی هورمون‌هایی (هورمون تحریک ملانوسیت) را ترشح می‌کند که برخی از سلول‌های بدن را برای تولید رنگدانه‌‌های پوستی تحریک می‌کنند، به این سلول‌ها ملانوسیت‌ (Melanocytes) گفته می‌شود. این ملانوسیت‌ها دلیل وجود تنوع در رنگ پوست انسان‌ها به شمار می‌آیند.

لوب خلفی باعث ایجاد هورمون ADH می‌شود، یعنی هورمونی که به کلیه‌ها اجازه می‌دهد تا آب را از جریان خون بازجذب ‌کرده و از کمبود آب بدن جلوگیری کنند. اکسی توسین نیز در لوب خلفی ساخته شده و باعث انقباضات در هنگام زایمان می‌شود. در حالی که همه این هورمون‌ها برای بقا انسان بسیار مهم هستند، اما آن‌ها تنها بخش کوچکی از هورمون‌ها را تشکیل می‌دهند که توسط غده هیپوفیز تولید و آزاد می‌شوند.

اختلالات غده هیپوفیز

کمبود هر یک از هورمون‌های ذکر شده در بالا می‌تواند باعث بیماری شود که براساس نوع هورمون، شدت این بیماری‌ها با هم متفاوت است. از هورمون لوب خلفی شروع می‌کنیم، کمبود ADH باعث افزایش حجم ادرار شده و تشنگی را در فرد زیاد می‌کند. کمبود پرولاکتین به طور قابل پیش بینی به ناتوانی در شیردهی منجر می‌شود که تا به امروز درمانی برای این نوع اختلال شناسایی نشده است.

کمبود هورمون تحریک کننده تیروئید دارای علائمی‌ شبیه به اختلالات غده تیروئید است که شامل خستگی، کاهش حافظه و ضعف کلی بدن هستند.

تولید بیش از حد هورمون‌های هیپوفیز نیز عواقب خاص خود را دارد. به عنوان مثال، اگر هورمون رشد بیش از حد توسط غده هیپوفیز تولید شود، می‌تواند منجر به ناهنجاری غول پیکری و آکرومگالی یا رشد بیش از حد استخوان‌ها شود، از طرفی دیگر افزایش بیش از حد هورمون رشد موجب رشد بافت‌های نرم در بدن شده که خود منجر به مشکلات قلبی و ایجاد اختلال وقفه تنفسی در خواب می‌شود.

افزایش بیش از حد هورمون تحریک کننده تیروئید باعث لرز، تحریک پذیری و فشار خون بالا می‌شود. ترشح بیش از حد هورمون پرولاکتین  تولید نامناسب شیر را ایجاد می‌کند که در خانم‌ها یا آقایان ممکن است اتفاق بیافتد و همچنین می‌تواند باعث ضعف استخوان‌ها شود.

آدرنوکورتیکوتروپین بیش از حد، باعث افزایش وزن و افزایش شکنندگی استخوان‌ها و بی ثباتی خلق و خو خواهد شد. همچنین میزان ترشح بالای هورمون‌های لوتئینه کننده و تحریک کننده فولیکول با ناباروری و قاعدگی نامنظم در ارتباط است.

تومور‌ها در غده هیپوفیز

شایع‌ترین نوع اختلال غده هیپوفیز تومور‌های این غده به شمار می‌آیند. اکثریت عمده تومور‌های هیپوفیز خوش خیم هستند یا فقط تورم‌های غیرسرطانی در این غده را ایجاد می‌کنند که ممکن است علامتی نداشته باشند. برخلاف بسیاری از انواع تومور‌ها، بیشتر مبتلایان به تومور‌های هیپوفیز سابقه خانوادگی قبلی در مورد مشکلات مربوط به غده هیپوفیز را ندارند یا به عبارتی دیگر، این تومورها زمینه ژنتیکی ندارند.

بیماری نئوپلازی چندگانه غدد درون ریز (Multiple Endocrine Neoplasias) یا (MEN) یک استثنا در این مورد است، به طوری که این بیماری مجموعه‌ای از اختلالات ارثی است که غده‌های سیستم درون ریز بدن از جمله غده هیپوفیز را به سمت تولید بیش از حد هورمون‌های خود سوق می‌دهد.

انواع تومور‌های غده هیپوفیز

انواع مختلفی از تومور‌های هیپوفیز وجود دارند. به طور کلی، افراد مبتلا به تومور غده هیپوفیز یک سری علائم خاص را تجربه می‌کنند. بیشترین مشکلات افراد مبتلا به تومور هیپوفیز شامل اختلالاتی در بینایی، سردرد، تغییرات قاعدگی، ناباروری، تغییرات خلقی، خستگی و حتی سندرم کوشینگ هستند. سندرم کوشینگ علائم خاص خود از جمله فشار خون بالا، افزایش وزن و ترشح بیش از حد ACTH را نیز به همراه دارد.

شایع‌ترین نوع تومور هیپوفیز، تومور ‌بی‌عملکرد‌ (Non-functioning tumor) ​​نامیده می‌شود. نام این نوع از تومورهای هیپوفیز، از ناتوانی در ایجاد هورمون‌ها ناشی می‌شود. بیماران مبتلا به تومور بی‌عملکرد هیپوفیز در بینایی خود مشکلاتی دارند و اغلب دچار سردرد می‌شوند.

در حالت کلی، تومور‌های هیپوفیز با توجه به مشکلاتی که در بدن ایجاد می‌کنند، می‌توانند به دو گروه تقسیم شوند:

تومور ترشح بیش از حد (Hypersecretion) همان طور که از نامش پیدا است، موجب تولید بیش از حد هورمون‌های غده هیپوفیز می‌شود. تومور هیپوفیز اغلب در هنگامی که اندازه کوچکی دارد، به ایجاد این حالت در بدن منجر می‌شود.

برعکس این شرایط، کاهش ترشح و تولید هورمون توسط غده هیپوفیز (Hyposecretion) است و به طور معمول به دلیل وجود یک تومور بزرگ در هیپوفیز به وجود می‌آید که از نظر فیزیکی، ساخت هورمون توسط غده هیپوفیز را مسدود می‌کند. این کاهش ترشح هورمون‌های هیپوفیز همچنین می‌تواند ناشی از جراحی برداشتن تومور باشد.

در حالت کلی، اثرات وجود توده تومور مواردی است که از تومور رو به رشد هیپوفیز ناشی می‌شود که بر روی غده هیپوفیز فشار می‌آورد و ممکن است منجر به مشکلات بینایی و سردرد شود.

سایر اختلالات غده هیپوفیز

یکی از مهم‌ترین اختلالات دیگر غده هیپوفیز که می‌توان به آن‌ اشاره کرد، شامل «کرانیوفارنژیوما» (Craniopharyngioma) است. این اختلال نوعی کیست یا تومور مادرزادی به شمار می‌آيد و در بدو تولد در کودک وجود دارد. این تومور می‌تواند با مایعی پرشده و به صورت متورم درآید و همین امر ممکن است باعث ایجاد سردرد و مشکلات بینایی در فرد شود و همچنین مشکلات خواب یکی دیگر از علائم این اختلال است.

«سندرم سلا یا زین خالی» (Empty Sella Syndrome یا ESS) نوعی بیماری است که ناشی از ناهنجاری در ساختار استخوانی است که مغز را محاصره کرده و هیپوفیز را احاطه می‌کند. ESS اولیه نقص کوچکی خواهد بود که باعث ایجاد فشار زیاد در پایه استخوانی مغز شده و باعث صاف و مسطح شدن غده هیپوفیز می‌شود. از طرف دیگر، سندرم سلا خالی ثانویه ناشی از جراحی یا جراحتی است که باعث شده است، غده هیپوفیز از کار بیفتد. علائم مربوط به کاهش عملکرد هیپوفیز در این بیماری شامل ناباروری و خستگی مفرط خواهد بود.