تورم به معنی بزرگ شدن بی‌محتواست. زمانی که ظرفی در عین خالی بودن، ورم کرده باشد، می‌گوییم تورم دارد یا متورم شده است. در علم اقتصاد نیز به همین ترتیب پدیده تورم را می‌شناسند. پدیده تورم در اقتصاد هم ناشی از ورم غیر محتوایی است. به این معنی که سطح عمومی قیمت‌ها بدون پشتوانه و بی‌تعادل در طول یک زمان مشخص افزایش داشته است. تورم می‌تواند ناشی از بر هم خوردن تعادل میان موجودی کالا در جامعه با نقدینگی یا پول در گردش در جامعه باشد. به بیان دیگر زمانی که کالا برای عرضه کم باشد، می‌توان آن را به هر قیمتی فروخت در نتیجه جدا از ارزش واقعی آن کالا، قیمتش متورم شده و این فاصله بین قیمت واقعی و قیمت فروش کالا، تورم نامیده می‌شود. هر چه این فاصله بیشتر باشد، نرخ تورم نیز بیشتر خواهد بود. در این نوشتار سعی داریم بفهمیم نرخ تورم چیست و چگونه محاسبه می‌شود؟

نرخ تورم

تورم به عنوان شاخصی برای سنجش کارایی اقتصاد کشورها است. به همین دلیل برای مقایسه قابلیت‌های اقتصادی یک کشور «نرخ تورم» (Inflation Rate) را به همراه شاخص‌های دیگر مانند شاخص «تولید ناخالص ملی» یا (GDP (Gross Domestic Product نیز محاسبه کرده و بین کشورهای مختلف رتبه‌بندی می‌کنند. در همین راستا در این مطلب ابتدا به معنی تورم پرداخته و سپس نرخ تورم را معرفی خواهیم کرد. در ادامه نیز به همراه مثالی نرخ تورم را محاسبه می‌کنیم. در انتها، نرخ تورم در بین ماه‌ها و همچنین سال‌های مختلف کشور براساس آمار بانک مرکزی را مورد بررسی قرار خواهیم داد.

تورم چیست؟

تورم چیست

اقتصاددانان معمولا دو دلیل عمده برای تورم ذکر می‌کنند:

  • کاهش عرضه کل یا افزایش تقاضای کل
  • رشد عرضه پول مازاد بر رشد اقتصادی یا همان رشد نقدینگی

به این ترتیب می‌توان تورم را پدیده‌ای دانست که ناشی از عدم تناسب بین حجم پول در گردش با عرضه خدمات و کالا بوجود می‌آید. به این ترتیب هر چه میزان تورم بیشتر شود، قدرت خرید یک واحد پول، کاهش خواهد یافت.

برای مثال در نظر بگیرید که یک کالا برای فروش به ۱۰ نفر عرضه شده است. هر یک از این ۱۰ نفر برای خرید کالای مورد نظر، پیشنهاد قیمتی دارند. اما اگر تعداد کالا افزایش نداشته ولی مشتریان به ۱۰۰ نفر برسد، طبیعی است که فروشنده کالا را به کسی می‌فروشد که بیشترین قیمت پیشنهادی را دارد که مسلم است با ارزش واقعی آن کالا فاصله خواهد داشت.

این مثال نشان می‌دهد که وقتی تعداد مشترهای زیاد، در برابر کالای کم قرار می‌گیرند، تورم ایجاد شده و قیمت‌ها بالا می‌رود.

نرخ تورم چیست؟

نرخ تورم، شاخصی برای نمایش ارزش پول و قدرت خرید است که در یک بازه زمانی مورد محاسبه قرار می‌گیرد. نرخ تورم، برابر است با تغییرات نسبی در شاخص قیمت که معمولا شاخص قیمت مصرف‌کننده (CPI) یا Consumer Price Index است. نرخ تورم ممکن است از طریق محاسبه قیمت هفتگی، ماهانه و سالانه برای یک سبد کالای پایه حاصل شود. این سبد که به عنوان سبد پایه و شاخص کالا شناخته می‌شود، هر چند سال یکبار مورد بازنگری قرار می‌گیرد.

براساس استانداردهای جهانی، مرجع تعیین سبد کالای پایه و همچنین محاسبه و اعلام نرخ تورم، بانک مرکزی هر کشور است. اداره آمارهای اقتصادی در بانک مرکزی ایران مسئول تهیه شاخص نرخ تورم و مصادیق سبد کالا است. از سال ۱۳۳۸ تعیین اقلام این سبد کالا آغاز شده و آخرین بار در سال 1383 بازنگری روی آن صورت گرفته است. به این ترتیب در سبد کالای پایه 359 قلم کالا و خدمات در 75 شهر منتخب کشور مورد بررسی قرار گرفت و به 12 گروه کالایی تقسیم شد.

شاخص بهای کالاها و خدمات مصرف کننده، معیاری برای سنجش تغییرات قیمت کالاها و خدماتی است که توسط خانوارها به مصرف می‌رسد. از این شاخص به عنوان معیاری برای اندازه‌گیری سطح کلی قیمت‌ کالا و خدمات استفاده شده و یکی از بهترین معیارها برای نمایش تغییر قدرت خرید پول داخلی هر  کشور محسوب می‌شود.

نکته: این شاخص به صورت نسبی محاسبه شده و دارای واحد نیست. بنابراین با تغییر واحد پولی، تغییر نخواهد کرد. برای مثال اگر نرخ تورم را براساس شاخص CPI بر حسب ریال محاسبه کنیم، با نرخ تورم که به کمک شاخص CPI با واحد تومان اندازه‌گیری شده است، یکسان خواهد بود.

مقاطع اندازه‌گیری نرخ تورم نیز بطور معمول به سه طبقه یا گروه تقسیم می‌شود.

  • نرخ تورم نقطه به نقطه
  • نرخ تورم سال به سال پایه
  • نرخ تورم متوسط سالانه

نرخ تورم نقطه به نقطه

نرخ تورم نقطه به نقطه، بوسیله درصد تغییرات شاخص CPI در یک مقطع زمانی نسبت به مقطع دیگر، اندازه‌گیری می‌شود. برای مثال می‌توان، نرخ تورم در ماه اردیبهشت در سال ۱۳۹۸ را نسبت به خرداد همان سال بدست آورد. برای این کار کافی است که مقدار شاخص CPI را در ماه اردیبهشت از ماه خرداد کم کرده و حاصل را بر شاخص CPI اردیبهشت ماه تقسیم کنیم. همچنین ممکن است نرخ تورم نقطه به نقطه تیرماه را در دو سال ۱۳۹۸ و ۱۳۹۷ بدست آوردیم. برای انجام این کار کافی است که تغییرات شاخص CPI را در این دو ماه در نظر گرفته و نسبت تغییرات را محاسبه کنیم.

نکته: در شاخص نرخ تورم نقطه به نقطه، مقاطع زمانی بین دو نقطه در نظر گرفته نمی‌شوند و هر گونه تغییر در این بین نادیده گرفته می‌شود.

متوسط نرخ تورم سالانه

اگر متوسط نرخ تورم ماهانه را در یک سال در نظر بگیریم، متوسط (میانگین هندسی) این نرخ‌ها را به عنوان متوسط نرخ تورم سالانه در نظر می‌گیرند. این امر کمک می‌کند که بتوان متوسط نرخ تورم در یک سال را با متوسط نرخ تورم سال دیگر مقایسه کرد.

نکته: از آنجایی که نرخ تورم به صورت درصدی است، میانگین مقادیر آن باید توسط میانگین هندسی محاسبه شود. از طرفی مشخص است که نرخ تورم ماهانه در یک سال بر اساس تغییرات ماه به ماه شاخص CPI صورت می‌گیرد.

نرخ تورم سالانه

نرخ تورم سال منتهی به هر ماه، از محاسبه درصد تغییر متوسط شاخص CPI در دوازده ماه منتهی به ماه مورد نظر نسبت به دوره مشابه قبل به دست می‌آید. بدیهی است چنانچه ماه مورد نظر اسفند باشد، به آن نرخ تورم سال مورد نظر نسبت به سال قبل می‌گویند. در جدول زیر نرخ تورم و همچنین شاخص CPI را برای ماه‌های مختلف سال ۱۳۹۷ مشاهده می‌کنید.

جدول ۱: شاخص بهای کالا و نرخ تورم نقطه به نقطه ماه‌های سال ۱۳۹۷

ماه شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی نرخ تورم
آبان ۱۵۳.۶ ۱۸.۴
مهر ۱۴۸.۴ ۱۵.۹
شهریور ۱۴۱.۹ ۱۳.۵
مرداد ۱۳۳.۸ ۱۱.۵
تیر ۱۲۶.۸ ۱۰.۲
خرداد ۱۲۲.۶ ۹.۴
اردیبهشت ۱۱۷.۵ ۹.۱
فروردین ۱۱۵.۶ ۹.۲

نرخ تورم سال به سال پایه

ممکن است نرخ تورم را براساس شاخص CPI یک سال نسبت به یک سال پایه در نظر گرفت. به این ترتیب مشخص می‌شود که میزان تورم نسبت به یک سال خاص چقدر است. باز هم کافی است که شاخص CPI سال پایه را از سال جاری کسر کنیم و حاصل را بر سال پایه تقسیم کنیم.

جدول ۲: شاخص بهای کالا و نرخ تورم سالانه (منتهی به اسفند هر سال) سال پایه ۱۳۹۵

سال شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی نرخ تورم
۱۳۹۶ ۱۰۹.۶ ۹.۶
۱۳۹۵ ۱۰۰.۰ ۹.۰
۱۳۹۴ ۹۱.۷۱۴ ۱۱.۹
۱۳۹۳ ۸۱.۹۴۸ ۱۵.۶
۱۳۹۲ ۷۰.۹۱۶ ۳۴.۷
۱۳۹۱ ۵۲.۶۳۵ ۳۰.۵
۱۳۹۰ ۴۰.۳۲۱ ۲۱.۵
۱۳۸۹ ۳۳.۱۸۸ ۱۲.۴
۱۳۸۸ ۲۹.۵۲۷ ۱۰.۸
۱۳۸۷ ۲۶.۶۶ ۲۵.۴
۱۳۸۶ ۲۱.۲۶۵ ۱۸.۴
۱۳۸۵ ۱۷.۹۵۵ ۱۱.۹
۱۳۸۴ ۱۶.۰۴۸ ۱۰.۴
۱۳۸۳ ۱۴.۵۴۴ ۱۵.۲
۱۳۸۲ ۱۲.۶۲۴ ۱۵.۶
۱۳۸۱ ۱۰.۹۱۵ ۱۵.۸
۱۳۸۰ ۹.۴۲۷ ۱۱.۴
۱۳۵۵ ۰.۱۰۱ ۱۶.۶
۱۳۵۴ ۰.۰۸۵ ۹.۹
۱۳۵۳ ۰.۰۷۷ ۱۵.۵
۱۳۵۲ ۰.۰۶۹ ۱۱.۲
۱۳۵۱ ۰.۰۶ ۶.۳
۱۳۵۰ ۰.۰۵۶ ۵.۵
۱۳۴۹ ۰.۰۵۶ ۱.۵
۱۳۴۸ ۰.۰۵۲ ۳.۶
۱۳۴۷ ۰.۰۵۲ ۱.۵
۱۳۴۶ ۰.۰۵۲ ۰.۸

شیوه محاسبه نرخ تورم

با توجه به تعریف‌هایی که در بالا ارائه شده می‌توان فرمول زیر را برای نرخ تورم نقطه به نقطه مورد استفاده قرار داد.

$$\large T = \dfrac{CPI_p – CPI_b}{CPI_b}$$

رابطه ۱

که در آن $$CPI_p$$ شاخص کالا و خدمات در مقطع زمانی جاری و $$CPI_b$$ شاخص CPI را در مقطع پایه در نظر گرفته شده است.

مثال

فرض کنید قیمت کالایی در سال پایه برابر با ۴۰۰ هزار تومان باشد، در سال جاری این کالا 5 میلیون تومان ارزش‌گذاری شده است. نرخ تورم در سال جاری نسبت به سال پایه با توجه به $$CPI_b=400000$$ و $$CPI_p=5000000$$ برابر است با:

$$\large T = \dfrac{CPI_p – CPI_b}{CPI_b}=\dfrac{5000000-400000}{400000}=11.5$$

در نتیجه مشخص می‌شود که حدود 1150 درصد تورم در سال جاری نسبت به سال پایه وجود دارد.

محاسبه ارزش کالا با توجه به تورم

فرض کنید، می‌خواهید ارزش ریالی کالایی که در گذشته $$a$$ تومان ارزش داشته را در زمان حال بررسی کنید. برای تبدیل ارزش ریالی مبلغی در یک مقطع زمانی، نسبت به مقطع زمانی دیگر (در گذشته) از شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی (CPI) به صورت زیر می‌توان استفاده کرد.

CPI formula

رابطه ۲

مثال

قیمت خوردوی پیکان جوانان در سال ۱۳۵۰ حدود ۲۷۵ هزار ریال بوده است. می‌خواهیم بدانیم که ارزش چنین خودرویی در سال ۱۳۹۶ با توجه به نرخ تورم و شاخص CPI چقدر خواهد بود. فرمول مربوط به رابطه ۲ را به کار می‌بریم.

$$\large \dfrac{109.6 \times 275000}{0.056} = 538214286$$

زیرا شاخص CPI در سال ۱۳۵۰ برابر با 0٫056 و در سال 1396 برابر با 109٫6 است. بنابراین چنین خودرویی اگر در سال 1396 ساخته می‌شد ارزشی تقریبا برابر با 54 میلیون تومان می‌داشت.

paykan

جدول مقایسه شاخص تورم در ایران

در ادامه جدولی را مشاهده می‌کنید که نرخ تورم و شاخص بهای کالا و خدمات مصرف کننده در آن دیده می‌شود. سال پایه در این جدول، برای محاسبه شاخص بهای کالا و خدمات مصرف کننده، سال ۱۳۹۰ در نظر گرفته شده است.

نرخ تورم
نرخ تورم نسبت به سال پایه ۱۳۹۵

خلاصه و جمع‌بندی

در این نوشتار با مفهوم تورم و شاخص بهای کالا و خدمات مصرف کننده، آشنا شدیم و نحوه محاسبه نرخ تورم را فرا گرفتیم. همچنین براساس جداولی که ارائه شد، تفاوت بین نرخ تورم در سال‌های مختلف و البته در بین کشورهای گوناگون نیز مورد بررسی قرار گرفت.

اگر این مطلب برای شما مفید بوده است،‌ آموزش‌های زیر نیز به شما پیشنهاد می‌شوند:

^^

«آرمان ری‌بد» دکتری آمار در شاخه آمار ریاضی دارد. از علاقمندی‌های او، یادگیری ماشین، خوشه‌بندی و داده‌کاوی است و در حال حاضر نوشتارهای مربوط به آمار و یادگیری ماشین را در مجله فرادرس تهیه می‌کند.

بر اساس رای 58 نفر

آیا این مطلب برای شما مفید بود؟

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *