مبانی تحلیل متن در فارسی – به زبان ساده
تحلیل متن یعنی یک متن را با شیوهای خاص و با مبانی مشخصی بررسی کنیم و به نتیجهای برسیم. یکی از بهترین روشها برای تحلیل متون، بررسی آنها از منظر زبانی، ادبی و فکری است. در این مطلب از مجله فرادرس مبانی تحلیل متن در فارسی را توضیح میدهیم و تحلیل متن علوم فنون دهم را با مثال و به طور عملی توضیح میدهیم. در پایان مطلب نیز نمونه سؤال تحلیل متون را با پاسخ تشریحی آوردهایم.
- روش مناسب برای تحلیل متن را یاد خواهید گرفت.
- با مراحل تحلیل متن در شعر و نثر آشنا میشوید.
- نکات مهم برای تحلیل قلمرو زبانی متن را یاد میگیرید.
- با موارد مهم قلمرو ادبی برای تحلیل متن آشنا میشوید.
- نکات مهم در قلمرو فکری برای تحلیل متون ادبی را میشناسید.
- یاد میگیرید چگونه تحلیل متن را نتیجهگیری و نوع آن را تعیین کنید.
تحلیل متن
برای شناخت و ارزیابی متن لازم است معیارهایی طراحی شود و از روشی مشخص استفاده کنیم. یکی از کاربردیترین و آسانترین روشهای تحلیل متن این است که متن را در سه قلمرو زبانی، ادبی و فکری بررسی کنیم.
پیشنهاد میکنیم برای یادگیری تحلیل متن علوم و فنون دهم، فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
مبانی تحلیل متن چیست؟
در تحلیل و بررسی متن باید به نکات زیر توجه کنیم که آنها را همان مبانی تحلیل متن میدانیم.
- خوانش
- شناسایی و استخراج نکات زبانی
- شناسایی و استخراج نکات ادبی
- شناسایی و استخراج نکات فکری
- نتیجهگیری و تعیین نوع
از آنجاییکه در یک نگاه کلی متن یا آثار مکتوب ادبی را به دو بخش شعر و نثر تقسیم میکنیم، در ادامه هرکدام از موارد فهرست بالا را در شعر و نثر و با مثال توضیح میدهیم اما پیش از آن با نکات مهم در خود این مراحل آشنا میشویم.
خوانش متن
اولین گام مؤثر در رویارویی با متن، خواندن دقیق متن است. البته قبل از خوانش، نگاهی کلی به متن برای کشف لحن و آهنگ از ابتدا تا انتهای آن ضروری است. در واقع بعد از شناسایی لحن مناسب با حال و هوای اثر، باید خوانش را آغاز کنیم.
نکته: لازم است تمام اثر ادبی را یکباره و بیگسست بخوانیم تا درک ارتباط طولی و فهم محتوایی دچار اختلال نشود.
شناسایی و استخراج نکات زبانی متن
بعد از خوانش درست و دقیق شعر باید نکات برجسته آن در سطح زبانی را شناسایی کنیم. در فهرست زیر برخی از مهمترین شاخصهای زبانی در تحلیل متن را آوردهایم.
- وجود یا عدم وجود واژههای کهن فارسی
- وجود یا عدم وجود واژههای غیرفارسی و نوع و میزان آنها
- کاربرد شبکه معنایی
- ترکیبسازی
- وجود یا عدم وجود نمونههای دستور زبان تاریخی و کهن فارسی
- زبان ساده یا پیچیده
- کوتاه یا بلند بودن جملهها
- سادگی یا مرکب بودن جملهها
- ساده یا مرکب بودن ساختمان واژهها
شناسایی و استخراج نکات ادبی متن
در این مرحله با عینک زیباشناسی به شعر مینگریم تا مواردی چون فهرست زیر را درک کنیم.
- قالبهای شعر
- آرایههای ادبی لفظی
- آرایههای ادبی معنایی
شناسایی و استخراج نکات فکری متن
در این مرحله باید از سطح ظاهر شعر فراتر برویم و از طریق معنای اولیه و معانی ثانویه و... شعر، به دنبال یافتن مقصود شاعر از سرودن شعر و مفاهیمی باشیم که او سعی کرده است تا از طریق شعر خود آنها را بیان کند.
نتیجه گیری و تعیین نوع متن
در این مرحله باید نکات مربوط به ظاهر و معنای شعر یعنی همه آنچه در مراحل قبلی به دست آوردهایم را خلاصه کنیم و با استفاده از آنها به نتیجهگیری و تعیین سبک آن شعر برسیم.
برای نصب اپلیکیشن رایگان مجله فرادرس، کلیک کنید.
تحلیل متن شعری
در این بخش، مراحل تحلیل متن در اشعار را با مثال توضیح میدهیم. این مبانی و مراحل را در فهرست زیر آوردهایم و در ادامه هرکدام را جداگانه بررسی میکنیم.
- خوانش شعر
- شناسایی و استخراج نکات زبانی شعر
- شناسایی و استخراج نکات ادبی شعر
- شناسایی و استخراح نکات فکری شعر
- نتیجهگیری و تعیین نوع شعر
در ادامه همه مراحل بالا را یکی یکی و روی یک مثال، توضیح میدهیم. برای یادگیری تحلیل متن میتوانید فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم در فرادرس را تماشا کنید که لینک آن را در کادر زیر آوردهایم.
خوانش شعر
در این مرحله باید شعر را با دقت و با لحن مناسب بخوانیم.
مثال
برای مثال باید بیتهای زیر از عطار را با لحن روایی و داستانی بخوانیم زیرا حکایتگونه است.
به دام افتاد روباهی سحرگاه
به روبهبازی اندیشید در راه
که گر صیاد بیند همچنینم
دهد حالی به گازر پوستینم
پس آنگه مرده کرد او خویشتن را
ز بیم جان فروافکند تن را
چو صیاد آمد او را مرده پنداشت
نمییارست روبه را کم انگاشت
ز بن ببرید حالی گوش او لیک
که گوش او به کار آید مرا نیک
به دل روباه گفتا: ترک غم گیر
چو زنده ماندهای یک گوش، کم گیر
یکی دیگر بیامد گفت: این دم
زبان او به کار آید مرا هم
زبانش را برید آن مرد ناگاه
نکرد از بیم جان یک ناله روباه
دگر کس گفت: ما را از همه چیز
به کار آید همی دندان او نیز
نزد دم تا که آهن درفکندند
به سختی چند دندانش بکندند
به دل روباه گفتا: گر بمانم
نه دندان باش و نه گوش و زبانم
دگر کس آمد و گفت: اختیار است
دل روبه که رنجی را به کار است
چو نام دل شنید از دور روباه
جهان بر چشم او شد تیره آنگاه
به دل میگفت: با دل نیست بازی
کنون باید به کارم حیلهسازی
بگفت این و به صد دستان و تزویر
بجست از دام، همچون از کمان تیر
حدیث دل حدیثی بس شگفت است
همه عالم حدیث دل گرفته است
(عطار نیشابوری)
شناسایی و استخراج نکات زبانی شعر
در این مرحله باید همه نکتههای زبانی شعر مانند ساده یا غیرساده بودن واژهها، جملهها، ترکیبها، نوع آنها و... را شناسایی کنیم.
مثال
در این بخش شعری که در بخش قبلی از «الهینامه» عطار نیشابوری آورده بودیم را از نظر زبانی بررسی میکنیم و نکات مهم آن را در فهرست زیر استخراج کردهایم.
- وجود واژههای کهن: مانند «نمییارست» و «گازر»
- کم بودن میزان واژگان غیرفارسی
- استفاده از شبکههای معنایی: مانند «دل، زبان، گوش و دندان» و «حیله، دستان، تزویر، دام»
- وجود ترکیب سازی: مانند «روبهبازی» و «حیلهسازی»
- وجود دستور زبانهای تاریخی فارسی: مانند «مرده کرد»، «کم انگاشت» و «به کار آید همی»
- زبان ساده
- جملههای ساده و کوتاه
- ساختمان ساده بیشتر واژهها
شناسایی و استخراج نکات ادبی شعر
در این مرحله باید مواردی مانند قالب شعر و آرایههای ادبی آن را استخراج کنیم.
پیشنهاد میکنیم برای یادگیری آرایههای ادبی و تشخیص درست آنها، فیلم آموزش رایگان آرایههای ادبی در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
مثال
در فهرست زیر نکات ادبی موجود در شعر روباره از الهینامه عطار را تحلیل کردهایم.
- قالب مثنوی: چون هر بیت قافیه متفاوتی با بیت بعدی دارد و هر دو مصراع هر بیت دارای قافیه هستند، قالب این شعر، مثنوی است.
- آرایه کنایه: در عبارتهایی مانند «ترک غم گرفتن (کنایه از غمگین نبودن)»، «دم نزدن (کنایه از اعتراض نکردن)» و «تیره شدن جهان بر چشم (کنایه از اتفاقات بد و تلخ)»
- آرایه تناسب: مانند تناسب بین واژههای «کمان و تیر» و «دندان و گوش و زبان»
- آرایه تشبیه: در عبارتهایی مانند «بجست از دام، همچون از کمان، تیر»
- آرایه استعاره: مانند عبارت «به دل میگفت»
شناسایی و استخراج نکات فکری شعر
در این مرحله باید به دنبال معنایی فراتر از معنای ظاهری شعر باشیم و سعی کنیم قصد شاعر را شناسایی کنیم.
مثال
در فهرست زیر نکات فکری شعر روباه الهینامه عطار را آوردهایم تا با نحوه استخراج این نکات از شعرها آشنا شوید.
- دادن جایگاه ویژه به «دل»: شاعر با مقایسه اجزای بدن مانند گوش و زبان و دندان با دل و برتری دادن به دل، آن را دارای جایگاه ممتازی میداند. او در بیت آخر نیز همین نتیجه را بیان میکند.
- ذهن خلاق شاعر: با وجود ظاهر ساده و داستانی شعر، پایانبندی آن نشاندهنده نکتهای عمیق درباره ارزش و جایگاه دل و گرانبها بودن آن است.
- ارزش وجودی ما: شاعر با گنجاندن این مفاهیم عمیق در داستان «روباه و شکارچی» ارزش وجودی انسان را در دل او میداند و دلیل ارزش دل را نیز این میداند که دل ما جایگاه خداوند است بنابراین همه ارزش ما به آن وابسته است.
نتیجه گیری و تعیین نوع در شعر
در مرحله پایانی نیز باید از همه مراحل پیش نتیجهگیری کنیم و نوع ادبی آن را تشخیص دهیم.
مثال
در اینجا نکات شعر «روباه و شکارچی» عطار را نتیجهگیری کردهایم و نوع آن را نیز مشخص کردهایم تا به خوبی با نحوه انجام این مرحله آشنا شوید.
- ظاهر شعر، ساده، محسوس و عینی است اما نتیجهگیری پایانی شاعر، مفهومی، ذهنی و معنوی است.
- شاعر در این شعر، معنایی حکمی و معرفتی را در قالب داستان ارائه کرده است بنابراین باید این شعر را در رده ادبی تعلیمی قرار بدهیم.
آموزش مبانی تحیلیل متن با فرادرس
تا اینجا دانستیم تحلیل متن چیست و مبانی تحلیل متن را یاد گرفتیم و مراحل آن را در شعر بررسی کردیم. در ادامه نیز به توضیح مبانی تحلیل متن نثری میپردازیم. در مباحث علوم و فنون ادبی، این مورد یکی از موارد اولیه در بررسی اشعار و نثرهای ادبی است و البته یادگیری درست آن باعث میشود ناخودآگاه به مباحث خیلی مهمی مانند آرایههای ادبی، معانی، نوع ادبی آثار و... نیز مسلط میشویم زیرا برای تحلیل درست متنها باید این مباحث را نیز به خوبی یاد گرفته باشیم. به همین دلیل در این بخش برخی از فیلمهای آموزشی فرادرس را آوردهایم که برای یادگیری همه این مباحث، کاربردی و مفید است.
- فیلم آموزش علوم و فنون ۱ پایه دهم در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ۲ پایه یازدهم در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ۳ پایه دوازدهم در فرادرس
- فیلم آموزش رایگان آرایههای ادبی به زبان ساده در فرادرس
همچینن برای یادگیری مباحث علوم و فنون ادبی همراه با نمونه سؤال، میتوانید از آموزشهای زیر استفاده کنید.
- فیلم آموزش علوم و فنون ۱ پایه دهم همراه با حل نمونه سؤال کنکور در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ۲ پایه یازدهم همراه با حل نمونه سؤال کنکور در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ۳ پایه دوازدهم همراه با حل نمونه سؤال کنکور در فرادرس
پیشنهاد میکنیم برای دسترسی به آموزشهای جامعتر نیز، از آموزشهای زیر استفاده کنید.
- مجموعه فیلمهای آموزش علوم انسانی دوره متوسطه در فرادرس
- مجموعه فیلمهای آموزش ادبیات فارسی و نگارش دوره متوسطه در فرادرس
- مجموعه فیلمهای آموزش آرایههای ادبی از تشبیه تا استعاره به زبان ساده در فرادرس
تحلیل متن نثری
برای بررسی و تحلیل نثر نیز همان مراحلی را طی میکنیم که برای تحلیل شعر بیان کردیم. البته برای تحلیل نثر یک مرحله قبل از مراحل تحلیل شعر وجود دارد که این مرحله و مراحل دیگر را در همین بخش و با مثال توضیح میدهیم.
- چشمخوانی
- خوانش نثر
- شناسایی و استخراج نکات زبانی نثر
- شناسایی و استخراج نکات ادبی نثر
- شناسایی و استخراج نکات فکری نثر
- نتیجهگیری و تعیین نوع نثر
در ادامه همه این مراحل را در بررسی یک نثر طی میکنیم تا با شیوه تحلیل نثر آشنا شوید. پیش از آن میتوانید با تماشای فیلم آموزش علوم و فنون ۱ پایه دهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس، مبانی تحلیل متن را به خوبی یاد بگیرید.
چشم خوانی
در این مرحله با آرامش متن را یک بار از نظر میگذارنیم. یعنی بدون آنکه درگیر ظاهر و متن نثر شویم تنها یکبار مانند خواندن روزنامه، متن نثری را بخوانیم.
خوانش نثر
در این مرحله، متن را با دقت میخوانیم و نکات مهم آن را در حین خواندن آن، در جایی یادداشت میکنیم. البته میتوانیم در خود متن نیز نشانهگذاری کنیم.
مثال
در کادر زیر متنی از نوع نثر را آوردهایم تا بتوانیم مراحل تحلیل متن را بر روی آن توضیح دهیم.
چون بشناختم که آدمی شریفتر خلایق است و قدر ایام عمر خویش نمیداند، در شگفت افتادم و چون نیک بنگریستم؛ دریافتم که مانع آن، راحت اندک و نیاز حقیر است که مردمان بدان مبتلاا گشتهاند.
هر که به امور دنیایی رو آورد و از سعادت آخرت خود غفلت کند، همچون آن مرد است که از پیش اشتر مست بگریخت و به ضرورت، خویشتن در چاهی آویخت و دست در دو شاخ زد که بر بالای آن روییده بود و پاهایش بر جایی قرار گرفت. در این میان، بهتر بنگریست، هر دو پای بر سر چهار مار بود که سر از سوراخ بیرون گذاشته بودند. نظر بر قعر جاه افکند، اژدهایی سهمناک دید؛ دهان گشاده و افتادن او را انتظار میکرد. به سر چاه، التفات نمود. موشان سیاه و سپید، بیخ آن شاخها دایم میبریدند و در اثنای این تدبیری میاندیشید و خلاص خود را طریقی میجست. پیش خویش، زنبورخانهای و قدری شهد یافت، چیزی از آن به لب برد، از نوعی در حلاوت آن مشغول گشت که از کار خود غافل ماند و نه اندیشید که پای او بر سر چهار مار است و نتوان دانست که کدام وقت در حرکت آیند و موشان در بریدن شاخها، جدّ بلیغ مینمایند و...، چندان که شاخ بگسست و آن بیچاره حریص در دهان اژدها افتاد.
پس من دنیا را بدان چاه پر آفت، مانند کردم و موشان سپید و سیاه و مداومت ایشان بر بریدن شاخها بر شب و روز و آن چهار مار را به طبایع که عماد خلقت آدمی است و هرگاه که یکی از آن در حرکت آید، زهر قاتل باشد و چشیدن شهد و شیرینی آن را مانند کردم به لذات این جهانی که فایده آن، اندک و رنج آن، بسیار است و راه نجات بر آدمی، بسته میگرداند و اژدها را مانند کردم به مرجعی که از آن، چاره نتوان بود؛ هرآینه بدو باید پیوست و آنگاه ندامت، سود ندارد و راه بازگشتن مهیا نیست.
(کلیله و دمنه، باب برزویه طبیب)
شناسایی و استخراج نکات زبانی نثر
در این بخش نکات زبانی متن بالا را فهرست کردهایم.
- استفاده از واژههایی کهن که امروز کاربرد دیگری دارند مانند «اشتر، شاخ، بنگریست، نتوان دانست و...»
- جمع کلمه موش با «ان»
- استفاده از فعل «بگسست» با معنای «بریده شده، شکست»
- استفاده از واژه «شهد» با معنای «عسل»
- استفاده از واژه «قاتل» در معنای کشنده (برای غیرانسان)
- جدا نوشتن نشانه منفیساز فعل: مانند فعل «نه اندیشید» که شکل امروزی آن «نیندیشید» است.
- استفاده از «را» به جای «برای»: در جمله «خلاص خود را طریقی میجست. (برای خلاص خود راهی میجست.)»
- استفاده از ترکیب «زنبورخانه» به جای «لانه زنبور»
- کوتاه و قابل فهم بودن اکثر جملههای متن
شناسایی و استخراج نکات ادبی نثر
در این مرحله مانند شناسایی نکات ادبی شعر، به بررسی آرایههای ادبی موجود در متن میپردازیم.
- آرایه تناسب: بین واژههای «شهد، شیرینی، چشیدن، زنبور و حلاوت»
- آرایه تضاد: بین واژههای «سیاه و سفید / پا و سر / سر و قعر / سر چاه و قعر چاه / زهر و شهد / رنج و لذت / اندک و بسیار»
- آرایه تمثیل: استفاده از مثال و ساخت دنیای مثالی برای بیان مفهوم «غفلت انسان»
شناسایی و استخراج نکات فکری نثر
در فهرست زیر، نکات مهم در قلمرو فکری این نثر را مشخص کردهایم تا با شیوه انجام این کار آشنا شوید.
- برجسته بودن نگرش حکمی و تعلیمی در این حکایت
- مقصود نویسنده: بهرهگیری از گذر عمر برای سعادت آنجهانی
- شریف بودن انسان در میان مخلوقات
- گرانبها بودن لحظات عمر
- هوشیاری و پرهیز از خوشیهای زودگذر
- نگاه مثبت و خوشبینانه به جایگاه و ارزش انسان
- نگاه و نگرش منفی نسبت به خوشیهای زودگذر و لذتهای مادی
نتیجه گیری و تعیین نوع نثر
در فهرست زیر، نتیجهگیریهای نهایی از این متن را آوردهایم.
- القای تفکر جایگاه والای انسان و نگاه خوشبینانه داشتن به این جایگاه
- لزوم قدر دانستن همه لحظههای عمر
- لزوم حفظ هوشیاری و غافل نشدن در سرگرمیهای دنیایی
- به دست آوردن سعادت و نیکبختی راستین در کسب خشنودی خدا
- بر اساس موارد پیشین و تأکید درونمایه اثر، این متن نمونهای از متن تعلیمی و اندرزی است.
سؤالات پرتکرار مبانی تحلیل متن
تا اینجا با مبانی تحلیل متن آشنا شدیم و در این بخش به سؤالات پرتکرار تحلیل متن پاسخ میگوییم تا ابهامی در زمینه این مبحث در ذهن شما باقی نماند.
پیشنهاد میکنیم برای یادگیری مبانی تحلیل متن، فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
در کتاب علوم و فنون مقصود از متن چیست؟
به طور کلی هر چیزی که ذهن ما را به پویایی دربیاورد، متن است. در واقع منظور از متن، نوشتههای روی کاغذ یا کتاب نیست بلکه هر صدایی که میشنویم، هر بویی که حس میکنیم، هر رویدادی که میبینیم، مزهای که میچشیم و چیزی که لمس میکنیم متن محسوب میشوند.
بنا بر این تعریف، متنها، شنیداری، بویایی، دیداری و... هستند. برای مثال، کتابها متنهای دیداری هستند و وقتی خوانده میشوند، آنها را متنهای شنیداری یا خوانداری محسوب میکنیم. در کتاب علوم و فنون مقصود از متن، آثار شعر و نثر فارسی است.
آخرین گام در تحلیل متن چه نام دارد؟
آخرین گام در تحلیل متن، نتیجه گیری و تعیین نوع متن است یعنی باید از همه آنچه در مراحل تحلیل زبانی، ادبی و فکری به دست آوردهایم به نتیجهگیری درستی از آن متن برسیم و نوع آن (حماسی، غنایی، نمایشی، تعلیمی و...) را نیز با توجه به همین نتیجهگیریها شناسایی کنیم.
تحلیل متن نمایشنامه ممکن است؟
نمایشنامه را نیز مانند سایر متون ادبی میتوانیم تحلیل کنیم. البته برای تحلیل نمایشنامه باید علاوه بر مبانی تحلیل که در این مطلب با آنها آشنا شدیم، متن را از منظر عناصر نمایشنامه مانند راوی، پیرنگ، قهرمان، صحنه و... نیز تحلیل کنیم.
در مطلب زیر از مجله فرادرس با عناصر و اجزای نمایشنامه و نوع ادبی نمایشی آشنا میشویم.
نمونه سؤال تحلیل متن فنون دهم
حال که مبانی تحلیل متن را یاد گرفتیم و آنها را با مثال شناختیم، در این بخش نمونه سوال تحلیل متن را آوردهایم تا یادگیری خود را تثبیت کنید. برای پاسخ به این سؤالات، جواب درست مورد نظر خود در هر پرسش را انتخاب و روی آن کلیک کنید. سپس با کلیک بر گزینه «مشاهده گزینه صحیح» پاسخ درست را مشاهده خواهید کرد. با ثبت هر یک جواب درست، یک امتیاز دریافت میکنید و امتیاز نهایی خود را در پایان آزمون و بعد از ثبت پاسخ همه پرسشها و با کلیک بر «دریافت جواب آزمون» مشاهده میکنید.
تمرین و آزمون
۱. در کدام گزینه، مفهوم متن را درست توضیح دادهایم و مثالهایی مناسب برای متن ارائه کردهایم؟
نقاشیهایی که میبینیم، موسیقیهایی که میشنویم و کتابهایی که میخوانیم متن هستند.
هر چیزی که قابل تبدیل به متن مکتوب باشد را متن حساب میکنیم. برای مثال اشعار آهنگها میتوانند متن محسوب شوند.
متن در معنای عام هر چیزی است که ذهن ما را به پویایی درآورد اما به طور خاص، مقصود از متن، آثار شعر و نثر فارسی است. برای مثال دیوان حافظ، فیهمافیه مولانا و... نمونههایی خاص از متن هستند. اما در معنای عام آن، هر مزه، بو، صدا و... میتواند متن باشد.
در معنای کلی، متن هر شامل نثر و هم شامل نظم میشود اما در معنای خاص آن، فقط نثر را در دسته متن قرار میدهیم. برای مثال غزلیات سعدی و فیهمافیه مولانا در تعریف کلی متن محسوب میشوند اما در معنای خاص آن، فقط میتوانیم فیهمافیه را متن محسوب کنیم.
۲. یکی از آسانترین و کاربردیترین شیوهها در بررسی و تحلیل متن چیست؟
از آسانترین و کاربردیترین روشها برای تحلیل متن، خوانش درست آن متن و نتیجهگیری از آن متن درباره مقصود مؤلف آن است.
از کاربردیترین روشها برای تحلیل متن، بررسی آن متن از نظر معنا و آرایههای ادبی است.
از آسانترین و کاربردیترین شیوههای تحلیل متن میتوانیم به بررسی متن از سه منظر زبانی، ادبی و فکری اشاره کنیم.
از آسانترین روشهای تحلیل متن میتوانیم به بررسی زبان شعر یا نثر و بررسی مفهوم و مقصود نویسنده از نگارش آن متن اشاره کنیم.
۳. در کدام گزینه شعر زیر را از منظر قلمرو فکری بررسی کردهایم؟
آب را گل نکنیم؛
در فرودست انگار کفتری میخورد آب
یا که در بیشه دور، سیرهای پر میشوید
یا در آبادی، کوزهای پر میگردد
آب را گل نکنیم؛
شاید این آب روان میرود پای سپیداری تا فروشوید اندوه دلی
دست درویشی شاید نان خشکیده فرو برده در آب
(سهراب سپهری)
در این شعر، آرایههای زیر وجود دارند:
آرایهتکرار: تکرار جمله «آب را گل نکنیم.» و واژه «آب»
آرایه تناسب: میان واژههای «فرودست و بیشه و آبادی»، «کفتر و سیره»، «کوزه و آب»، «آب و روان» و «نان و آب»
آرایه استعاره: در عبارت «تا فروشوید اندوه دلی» (تشبیه اندوه به کثیفی)
آرایه مجاز: اندوه دل (دل مجاز از کل وجود است.)
ویژگیهای فکری این شعر را در این بخش آوردهایم.
جملههای کوتاه
جملههای ساده
زبان ساده و صریح
در این شعر، شاعر با استفاده از تمثیل آب و گِل تلاش کرده است تا به پاکی زندگی و روح انسان اشاره کند و به ما یادآوری کند که نباید پاکی زندگی را با آلودگیها یعنی زشتیها و پلیدیها بیالاییم. بنابراین نگاه سهراب در این شعر، عرفانی است.
سهراب در این شعر درباره طبیعت و عناصر و اجزای او سخن میگوید. او سعی میکند با این شعر به مخاطب خود یادآوری کند تا برای حفظ اکوسیستم و پاکیزگی آن تلاش کنیم. بنابراین این شعر را باید در دسته ادبی تعلیمی قرار بدهیم.
۴. در خوانش دقیق شعر زیر باید به چه نکاتی توجه کنیم؟
نهنگی بچه خود را چه خوش گفت:
به دین ما حرام آمد کرانه
به موج آویز و از ساحل بپرهیز
همه دریاست ما را آشیانه
(اقبال لاهوری)
باید در خوانش این شعر به هجاهای عروضی و ارکان عروضی آن توجه کنیم.
در خوانش این شعر باید توجه کنیم که چه لحنی را برای خواندن آن انتحاب کنیم. لحن مناسب برای خواندن این شعر، روایی است زیرا داستانی است.
در خوانش این شعر برای تحلیل آن باید به آرایههای ادبی آن توجه کنیم. البته در این مرحله، تمرکز ما باید بر آرایههای لفظی باشد نه آرایههای معنوی.
در خوانش این شعر باید به شخصیتهای موجود در این شعر توجه کنیم و هر بیت را با لحنی متفاوت از بیت دیگر بخوانیم.
پرسشهای تشریحی
در ای بخش سؤالات تشریحی مبانی تحلیل متن را آوردهایم. ابتدا سعی کنید با دانش خود به هر سؤال پاسخ دهید و سپس با کلیک بر گزینه «جواب» پاسخ درست همان سؤال را مشاهده خواهید کرد.
هر که زین گلشن، لبی خندانتر از گل بایدش
خاطری فارغ ز عالم چون توکل بایدش
خردهای از مال دنیا در بساط هر که هست
جبهه واکردهای پیوسته چون گل بایدش
هر که میخواهد که از سنجیدهگفتاران شود
بر زبان، بند گرانی از تأمل بایدش
سبر بر جور فلک کن تا بر آیی روسفید
دانه چون در آسیا افتد تحمل بایدش
قطره آبی که دارد در نظر گوهر شدن
از کنار ابر، تا دریا تنزل بایدش
(صائب تبریزی)
در فهرست زیر، کنایهها، تشبیهها، تشخیصها، مثلها و مراعاتنظیرهای این شعر را در هر بیت آن مشخص کردهایم.
- بیت اول: لبی خندانتر از گل (استعاره و تشخیص در لب داشتن گل) / خاطری فارغ ز عالم (کنایه از رها کردن دنیا) / چون توکل بایدش (تشبیه)
- بیت دوم: در بساط هر که هست (کنایه از داشتن / «بساط» مجاز از دارایی) / مصراع دوم (تشبیه: تشبیه جبهه (پیشانی) به گل) / جبهه واکرده (کنایه از خوشرو بودن)
- بیت سوم: سنجیدهگفتاران (کنایه از انسانهایی که با فکر و عقلانیت حرف میزنند.) / زبان (مجاز از سخنان) / بند گرانی از تأمل بایدش (تشبیه تأمل به بند سنگین)
- بیت چهارم: جور فلک (استعاره و تشخیص: تشبیه فلک به انسان دارای جور) / روسفید (کنایه از آبرومند شدن) / مصراع دوم: تمثیل (مثال زدن دانه درون آسیاب برای توضیح موقعیت انسانی که در رنج است.)
- بیت پنجم: واژههای «قطره، آب، ابر، دریا» (تناسب و مراعات نظیر) /قطره آبی که دارد در نظر دریا شدن (استعاره و تشخیص) / کل بیت (مثل برای توضیح موقعیت انسان که باید رنج را تحمل کند تا به جایگاه والایی برسد.)
۲. دو ویژگی زبانی متن زیر را استخراج کنید و بگویید چه عاملی باعث شد خلیفه، رفتاری متفاوت با دو خوابگزار داشته باشد؟
شنیدم که خلیفهای خوابی دید، بر آن جمله که پنداشتی که همه دندانهای او بیرون افتادی به یکبار. بامداد خوابگزاری را بخواند و پرسید که
: «تعبیر این خواب چیست؟»
معبر گفت: «زندگانی امیر دراز باد، همه اقربای تو پیش از او بمیرند، چنان که کس از تو باز نماند.»
خلیفه گفت: «این مرد را صد چوب بزنید؛ چرا بدین دردناکی سخن اندر روی من بگفت؟ چه اگر همه اقربای من پیش از من بمیرند، پس آنگاه من که باشم؟»
خوابگزاری دیگر بیاوردند. همین خواب با وی بگفت.
خوابگزار گفت: «بدین خواب که امیر گفت، دلیل کند که خداوند، دراز زندگانیتر از همه اقربای خویش بود.»
خلیفه گفت: «تعبیر از آن بیرون نشد (سخن همان است)؛ اما از عبارن تا عبارت، بسیار فرق است؛ این مرد را صد دینار بدهید.»
(قابوسنامه)
در فهرست زیر ویژگیهای زبانی متن بالا را آوردهایم.
- سادگی جملهها
- استفاده از واژههای عربی: مانند واژه «اقربا» به جای «خویشان»
- جملههای کوتاه
- کاربرد دستور تاریخی: مانند «اندر» به جای «در» و مانند «پنداشتی» به جای «میپنداشت»
تفاوت نحوه بیان تعبیر خواب دو خوابگزار باعث شد که خلیفه رفتار متفاوتی با آنها داشته باشد. هر دو آنها یک مفهوم را بیان کردند اما خوابگزار اول، با کلمات و جملهبندی نامناسب، تعبیر خواب را به صورت منفی بیان کرد و خوابگزار دوم با انتخاب زاویه دید مثبت، جملهبندی و واژگان خود را طوری انتخاب کرد که تعبیر او، باری مثبت داشته باشد.
روزی شخصی پیش بهلول بیادبی نمود. بهلول او را ملامت کرد که چرا شرط ادب را به جا نیاوردی؟
او گفت: «چه کنم؟ آب و گل مرا چنین سرشتهاند.»
گفت: «آب و گل تو را نیکو سرشتهاند اما لگد کم خورده است.»
(لطایف الطوایف)
در قلمرو ادبی، باید آرایههای ادبی این حکایت را بررسی کنیم که آنها را در فهرست زیر آوردهایم.
- شرط ادب به جا آوردن: کنایه از مؤدب بودن
- آب و گل: مجاز از کل وجود
- آب و گل مرا چنین سرشتهاند: کنایه از اینکه «من اینگونه آفریده شدهام.»
- بیادبی و ادب: تضاد
- آب و گل تو را نیکو سرشتهاند: تلمیح به ماجرای آفرینش انسان
- لگد کم خورده است: ایهام تناسب (معنای دارای تناسب با سرشتن آب و گل انسان: لگد کردن آب و خاک برای ساخت گل / معنای درست: تنبیه بدنی)
قلمرو فکری حکایت
در این حکایت، نویسنده با شیوه داستانسرایی سعی میکند این مفهوم را منتقل کند که ترتبیت انسان نقش مهمی در کردار و گفتار او دارد. طبق باور او، همه انسانها دارای ذات پاک و درستی هستند اما تربیت نادرست میتواند باعث بیادب شدن یا دچار شدن به سایر رذایل اخلاقی شود. او این مفهوم تعلیمی را با داستان و روایت به مخاطب منتقل کرده است.
در کتاب آمد که در عهد قدیم
خانهای میساخت سقراط حکیم
چون به پایان برد کار آن سرا
آمدند از ره، رفیق و آشنا
جمله گفتند: این بنای مختصر
نیست در خورد تو، ای صاحبنظر
چون توانی زیستن در این قفس؟
این قفس نبود مقام چون تو کس
بهر مردی چون تو والا و حکیم
بارگاهی باید و کاخی عظیم
در شبستان تو چون آییم جمع
همچو پروانه به گرد روی شمع؟
گفت در پاسخ: که ما را باک نیست
عارفان را خانه الا خاک نیست
حجره خود گر بدینسان ساختم
خانهای در خورد یاران ساختم
بیش از این گر یار یکدل داشتم
بام خود تا عرش میافراشتم
در حقیقت یار یکدل کیمیاست
چون صدف، کمیاب و چون دُر، پربهاست
(نیره سعیدی)
در فهرست زیر همه موارد خواسته شده در صورت سؤال را آوردهایم.
- نوع لحن: لحن این شعر، روایی و داستانی است. باید ابتدا با آهنگی نرم و کشش آوایی آن را بخوانیم و با تغییر فضا و شخصیتها، لحن را نیز در خوانش، تغییر بدهیم.
- قلمرو زبانی: ساختمان ساده بیشتر واژهها، زبان ساده، استفاده بیشتر از واژههای فارسی به جای واژههای زبانهای بیگانه، استفاده از واژههای کمکاربرد مانند «حکیم» (به جای دانشمند) و «سرا» (به جای دانشمند)
- قلمرو ادبی: قالب مثنوی (قافیه جداگانه در هر بیت) / سقراط حکیم (تلمیح به شخصیت سقراط) / به پایان برد کار (کنایه از تمام کردن کاری) / رفیق و آشنا (مجاز از همه آشنایان) / جمله گفتند (جمله کنایه از همه) / نیست در خورد تو (کنایه از اینکه شایسته تو نیست.) / صاحب نظر (کنایه از انسان دانا) / قفس (اغراق و استعاره از خانه کوچک) / تکرار واژه «قفس» (آرایه تکرار) / والا و حکیم (تناسب) / بارگاه و کاخ و عظیم (تناسب) / آییم جمع (کنایه از برپایی گردهمایی) / همچو پروانه به گرد روی شمع (تشبیه: یاران سقراط (تشبیه به پروانه) خود سقراط (تشبیه به شمع)) / عارفان را خانه الا خاک نیست (کنایه از افتاده بودن و جدایی از مال دنیا) / خاک (مجاز از خانه ساده و سادگی) / حجره و خانه (تناسب) / تکرار واژه «ساختم» (آرایه تکرار) / در خورد (کنایه از شایسته بودن) / یار یکدل (یکدلی کنایه از صادق و همراه بودن) / بام خود تا عرش میافراشتم (اغراق / بام مجاز از کل خانه) / یار یکدل کیمیاست (تشبیه یاران یکدل به کیمیا) / چون صدف کمیاب (تشبیه یار یکدل به صدف) / چون در پربهاست (تشبیه یار یکدل به دُر)
- قلمرو فکری: شاعر در این شعر سعی کرده است تا این مفهوم را به مخاطب منتقل کند که عارفان واقعی به اموال دنیا دلبستگی و علاقهای ندارند و همچنین دوستان واقعی بسیار کم هستند.
- نتیجهگیری و تعیین نوع: در این شعر، شاعر با زبانی ساده و به صورت داستانی درباره مفاهیم عمیقی مانند عدم تعلق به دنیا و مادیات آن و اندک بودن انسانها و دوستان یکرو و واقعی سخن میگوید. بنابراین میتوانیم این شعر را در دسته ادبیات تعلیمی قرار بدهیم.
۵. چند ویژگی قلمرو زبانی، ادبی و فکری حکایت زیر را بیان کنید.
پارسازادهای را نعمت بیکران به دست افتاد؛ فسق و فجور را آغاز کرد.
باری، به نصیحتش گفتم: ای فرزند، دخل، آب روان است و عیش، آسیاب گردان؛ یعنی خرج فروان کردن، مسلم کسی را باشد که دخل معین دارد.
چو دخلت نیست خرج آهستهتر کن
که میگویند ملاحان سرودی
اگر باران به کوهستان نبارد
به سالی دجله گردد خشکرودی
عقل و ادب، پیش گیر و لهو و لعب بگذار که چون نعمت سپری شود، سختی بری و پشیمانی خوری.
پسر این سخن در گوش نیاورد و بر قول من اعتراض کرد و گفت:
برو شادی کن ای یار دلافروز
غم فردا نشاید خورد امروز
دیدم نصیحت نمیپذیرد و دم گرم من در آهن سرد او اثر نمیکند؛ روی از مصاحبت بگردانیدم و قول حکما کار بستم که گفتهاند:
گرچه دانی که نشوند بگوی
هرچه دانی ز نیکخواهی و پند
زود باشد که خیرهسر بینی
به دو پای اوفتاده اندر بند
دست بر دست میزند که دریغ
نشنیدم حدیث دانشمند
(سعدی، باب هفتم گلستان)
در فهرست زیر ویژگیهای زبانی و ادبی و فکری این حکایت را مشخص کردهایم.
- قلمرو زبانی: جملههای کوتاه / زبان ساده / استفاده زیاد از واژههای عربی مانند «ملاح»، «لهو و لعب»، «قول» و «مسلم و معین» / استفاده از کاربرد تاریخی «را» با معنای «برای» در جمله «خرج فراوان کردن مسلم کسی را باشد که دخل معین دارد.» / استفاده از «بری / خوری» به جای «ببری / بخوری»
- قلمرو ادبی: به دست افتاد (کنایه از کسب کردن) / فسق و فجور (تناسب) / دخل آب روان است (تشبیه درآمد به آب روان) / عیش، آسیاب گردان است (تشبیه خوشی زندگی به آسیاب در حال حرکت) / خرج و دخل (تضاد و تناسب) / مسلم و معین (تناسب) / روان و گردان (سجع) / خرج آهستهتر کن (آهسته کنایه از کمکم) / باران و دجله و رود (تناسب) / کوهستان و دجله و رود (تناسب) / به سالی دجله گردد خشکرودی (اغراق) / سال (مجاز از زمان اندک) / دجله و خشکرود (تضاد) / «عقل و ادب» و «لهو و لعب» (تضاد) / پیش گیر و بگذار (تضاد) / پیش گیر (کنایه از انجام دادن کار) / بگذار (کنایه از رها کردن) / سپری شود (کنایه از تمام شدن) / سختی بری (کنایه از سختی کشیدن) / پشیمانی خوری (حسآمیزی و کنایه از پشیمان شدن) / سخن و گوش (تناسب) / سخن در گوش نیاورد (کنایه از اهمیت ندادن به حرف کسی) / امروز و فردا (تضاد) / شادی و غم (تضاد) / غم خوردن (کنایه از غمگین بودن) / دم گرم (استعاره از نصیحتها) / آهن سرد او (استعاره از عدم نصیحتپذیری فرزند) / دم و آهن (تضاد) / گرم و سرد (تضاد) / روی بگردانیدم (کنایه از رها کردن) / کار بستم (کنایه از عمل کردن) / نشنوند و بگوی (تناسب) / تکرار واژه «بند» / نیکخواهی و پند (تناسب) / خیرهسر (کنایه از انسان گستاخ و بیفکر) / به دو پای اوفتاده (کنایه از کنایه از تسلیم و نابود شدن) / سر و پا (تناسب) / اندر بند (کنایه از گرفتار بودن) / دست بر دست میزند (کنایه از حسرت خوردن) / نشنیدم و حدیث (تناسب) / دست یر دست زدن و دریغ (تناسب)
- قلمرو فکری: لزوم تناسب ایجاد کردن بین درآمد و مخارج / پشیمانی قطعی کسانی که پند نمیپذیرند. / پشیمانی کسانی که فقط به فردای خود فکر میکنند نه آینده دور.
جمع بندی تحلیل متن
در این مطلب از مجله فرادرس یاد گرفتیم تحلیل متن چیست و مبانی تحلیل متن در فنون دهم را دانستیم. سپس به توضیح هرکدام از این مبانی همراه با مثال برای هریک از آنها پرداختیم. در انتهای مطلب نیز پرسشهایی چهارگزینهای آوردهایم که نمونه سوال تحلیل متن هستند و یادگیری شما را تثبیت میکنند.
