حلال و حل شونده در شیمی | به زبان ساده

مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید
تعریف حلال و حل شونده
همانطور که گفته شد، در یک محلول به جزء با مقدار بیشتر، حلال و به جزء با مقدار کمتر، حلشونده میگویند و این ماده به شکلی یکنواخت (همگن) در حلال توزیع (حل) شده است. بر اساس این تعریف، در یک محلول، تنها یک ماده شیمیایی را میتوان به عنوان حلال در نظر گرفت. بنابراین، اگر تنها دو ماده شیمیایی در یک محلول وجود داشته باشند، یکی حلال و دیگری حلشونده خواهد بود. اگر یک محلول شامل ۳ یا چند ماده شیمیایی باشد، یک ماده را باید به عنوان حلال مشخص کرد و مابقی مواد نیز حلشونده خواهند بود.
رفتارهای کمی و سنجشهای کیفی یک محلول به حلال و حل شونده موجود در یک محلول بستگی دارند. بنابراین، برای فهم و بکارگیری مفاهیم مرتبط با محلولها در شیمی، هر ماده موجود در محلول را باید در ابتدا به حلال و حل شونده تقسیم کرد.

نحوه تشکیل محلول ها
حالت مواد حلال و حل شونده
| حلال | حلشونده | نوع انحلال - نوع محلول |
| نیتروژن | اکسیژن | انحلال گاز در گاز - هوای خشک |
| آب | دیاکسید کربن | انحلال گاز در مایع - آب گازدار |
| هوا | آب | انحلال مایع در گاز - هوای مرطوب |
| آب | استیک اسید | انحلال مایع در مایع - سرکه |
| چای | شکر | انحلال جامد در مایع - چای شیرین |
حلال و حل شونده هوا
نقش آب به عنوان حلال
در طرف دیگر، موادی وجود دارند که در آب حل نمیشوند. حتما برای شما پیش آمده است که بخواهید لکه روغنی را از روی دیوار یا لباس پاک کنید اما نتوانید این کار را به کمک آب انجام دهید زیرا روغنها مولکولهایی ناقطبی هستند و بنابراین، دارای ذراتی باردار نیستند و نمیتوان آنها را در آب حل کرد.
شبیه شبیه را در خود حل میکند
همانطور که گفته شد برای پاک کردن لکه روغن نمیتوان از آب به تنهایی استفاده کرد چراکه روغن، ترکیبی ناقطبی بود. عبارت «شبیه، شبیه را در خود حل میکند» به این نکته اشاره دارد که ترکیبات قطبی در یکدیگر حل میشوند و به طور مشابه نیز ترکیبات ناقطبی با یکدیگر امتزاجپذیرند.
حل شونده های یونی و کووالانسی


بررسی دقیق تر حلال و حل شونده
همانطور که گفته شد، نوع حلال و حل شونده در محلول را میتوان به کمک مقدار نسبی آنها نیز مشخص کرد. توجه داشته باشید که مقدار ماده شیمیایی موجود در یک محلول را میتوان با واحدهای مختلفی بیان کرد که برخی از آنها در زیر فهرست شدهاند.
البته برای مقایسه کمی مقادیر در یک مساله باید تمامی آنها به یک واحد تبدیل شوند. بنابراین، اگر از واحدهای مختلفی برای بیان مقدار ماده شیمیایی موجود استفاده شود باید از ضرایب تبدیل مناسب و استوکیومتری بهره برد. در ادامه، مثالی را برای درک بهتر مقادیر حلال و حل شونده در یک محلول مورد بررسی قرار میدهیم.
مثال حلال و حل شونده
مقدار حلال و حل شونده در یک محلول را مشخص کنید که در آن، ۲۸/۴۷ گرم سدیم کلرید با ۱۴۷/۲ میلیلیتر آب مخلوط شده است.
پیش از انجام محاسبات میدانیم که حلال و حل شونده به ترتیب آب و سدیم کلرید هستند اما نحوه حل این مثال را میتوان برای سایر مواد در یک محلول نیز مورد بررسی قرار داد. روش کلی به این شکل است که مقادیر نسبی سدیم کلرید و آب را با یکدیگر مقایسه میکنیم تا حلال و حل شونده مشخص شوند.
نحوه محاسبه و استفاده از ضرایب تبدیل در زیر آورده شده است.
البته شکل سادهتری نیز برای محاسبه جرم آب وجود داشت. با توجه به اینکه چگالی آب برابر با ۱ گرم بر میلیلیتر است یعنی هر میلیلیتر آب معادل ۱ گرم است و بنابراین اگر ۱۴۷/2 میلیلیتر آب داشته باشیم معادل 147/2 گرم خواهد بود. فارغ از نوع روش محاسبه، در نهایت میتوانیم جرم آب و شکر را با یکدیگر مقایسه کنیم تا نوع حلال و حل شونده در محلول حاصل مشخص شود. میبینیم که جرم آب، بسیار بیشتر از جرم نمک است و بنابراین، حلال و حل شونده به ترتیب، آب و نمک هستند.
یادگیری شیمی با فرادرس
در این مطلب با مفاهیم حلال و حلشونده در شیمی آشنا شدیم و یاد گرفتیم که محلول از ترکیب این دو ماده تشکیل میشود. حلال معمولا بخش بیشتری از محلول را تشکیل میدهد و حلشونده مادهای است که در آن حل میشود. شناخت این مفاهیم از مباحث پایه شیمی است و در درک موضوعاتی مانند انحلالپذیری و غلظت محلولها نقش مهمی دارد.
برای یادگیری عمیقتر این مبحث، بهتر است با موضوعاتی مانند انواع محلولها، عوامل مؤثر بر انحلالپذیری، غلظت مولی، درصد جرمی و رقیقسازی محلولها نیز آشنا شوید. این مباحث در کنار یکدیگر به شما کمک میکنند ترکیب محلولها را بهتر بشناسید و محاسبات مربوط به آنها را انجام دهید. آموزشهای شیمی فرادرس میتوانند مسیر مناسبی برای یادگیری مفاهیم پایه و پیشرفته شیمی و تقویت مهارت حل مسائل این درس باشند.
- آموزش شیمی صنعتی ۱ + نکات کاربردی + گواهینامه
- آموزش زبان تخصصی مهندسی شیمی
- آموزش نانوشیمی + مفاهیم کاربردی
برای مشاهده آموزشهای مشابه میتوانید از لینک زیر استفاده کنید.
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریعتر ببینید














ممنون از اطلاعات جامع و ارزندتون.من میخوام یک پور ویتامینه که غالبا در آب حل میشه رو در روغن خوراکی حل کنم میتونین منو راهنمایی بفرمایین.ممتون میشم
درود و سپاس
البته در مثال آبنمک، نمک در آب حل نمیشه بلکه با آب ترکیب میشه (یک اتفاق شیمیایی). در صورتیکه مثلاً در محلول آب و شکر، شکر در آب حل میشه (یک اتفاق فیزیکی)
در نتیجه مفاهیمی مثل انحلال و محلول و حلال و حلشونده برای تغییرات فیزیکی هستند.
سلام یه سوالی داشتم
حل شونده و حلال در محلول ید رو میگید؟
با سلام؛
نحوه انحلال ترکیبات یونی و کووالانسی به طور کامل در مطلب توضیح داده شده است. با این وجود، برای آشنایی بیشتر با تغییرات فیزیکی و شیمیایی، مطالعه مطالب زیر پیشنهاد میشود.
با تشکر