زیست شناسی ۲۳۷۶۹ بازدید

قسمتی از گیاه پیاز که ما می‌خوریم گروهی از برگ‌های فشرده است. اگر از نزدیک به آن‌ها نگاه کنید، خواهید دید که رگبرگ‌های برگ‌ها همه موازی هستند و نشان می‌دهد که پیاز یک گیاه تک لپه ای است. سیر نیز تک لپه است و با شرایط مناسب گیاه شروع به رشد می‌کند. چقدر گیاهان تک لپه ای را می‌شناسید؟ در این مطلب قصد داریم گیاهان تک لپه و خصوصیات آن‌ها، مثال‌هایی از آن‌ها و همچنین تفاوت‌های آن‌ها با دو لپه‌ای ها را معرفی کنیم.

گیاهان تک لپه ای چه هستند؟

تک لپه ای ها یا Monocotyledon، با نام Monocot، یکی از دو گروه بزرگ گیاهان گلدار، یا آنژیوسپرم‌ها (نهان‌دانگان) است که فقط یک لپه یا برگ جنینی دارند. گیاهان را می‌توان به طور گسترده به گیاهان گلدار و بدون گل طبقه بندی کرد. گیاهان گلدار را آنژیوسپرم می‌نامند در حالی که گیاهان بدون گل را ژیمنوسپرم (بازدانگان) می‌نامند. بر اساس ماهیت جنین موجود در بذر، گیاهان آنژیوسپرم به گیاهان تک لپه ای و دو لپه ای طبقه بندی می‌شوند. تک لپه ای ها گیاهانی هستند که دارای دانه‌های یک لپه ای هستند و بنابراین آن‌ها را گیاهان تک لپه می‌نامند. برنج، گندم، ذرت، بامبو، نخل، موز، زنجبیل، پیاز، سیر، نیلوفرها، گل نرگس، زنبق و لاله نمونه‌هایی از گیاهان تک لپه ای هستند. آن‌ها همچنین دارای ویژگی‌های دیگری هستند، مانند قطعات گل مضرب سه. این بدان معناست که آن‌ها می‌توانند سه، شش یا نه گلبرگ داشته باشند یا می‌توانند کاسبرگ‌هایی داشته باشند که گل آن‌ها را تشکیل می‌دهد.

گیاه تک لپه ای
در گیاهان تک لپه اعضای گل ۳ یا مضربی از ۳ هستند که در این تصویر ۶ عدد گلبرگ قابل مشاهده است.

تک لپه ای ها (به عنوان عضوی از آنژیوسپرم‌ها یا گیاهان گلدار) اندام‌های تولید مثل خود را در ساختاری به نام گل حمل می‌کنند و با قرار دادن آن‌ها در یک میوه واقعی، دانه‌های خود را می‌پوشانند (تخمک در داخل یک ناقل، اندام تناسلی ماده گل قرار دارد، که منجر به میوه می‌شود). تک لپه ای ها حدود ۶۷۰۰۰ گونه یا یک چهارم جمعیت گیاهان گلدار را شامل می‌شوند. آن‌ها شامل خانواده بزرگ بسیاری از جمله خانواده چمن‌ها (Poaceae) با ۹۰۰۰ گونه، خانواده زنبق (Cyperacea) با ۵۰۰۰ گونه، نخل‌ها، نیلوفرها و بروملیادها شامل آناناس و همچنین خانواده ارکیداسه (Orchidaceae) با ۲۰۰۰۰ گونه که بزرگ‌ترین خانواده این گروه دارای گل‌های بسیار پیچیده و چشمگیری بوده که برای گرده افشانی حشرات بسیار خاص و مناسب هستند.

مهم‌ترین خانواده از نظر اقتصادی در این گروه (و در گیاهان گلدار) علف‌ها، خانواده Poaceae (Gramineae) هستند که شامل تمام غلات واقعی (برنج، گندم، ذرت و غیره) علف‌های مرتعی و بامبوها می‌شود. این خانواده از علف‌های واقعی در جهت دیگری تکامل یافته است و برای گرده افشانی به کمک باد بسیار تخصصی شده است. چمن‌ها گل‌های بسیار کوچک‌تری تولید می‌کنند که در توده‌های بسیار قابل مشاهده (گل آذین) جمع شده اند.

سیر تکاملی گیاهان تک لپه ای

تک لپه ای ها یک گروه هم ریشه تشکیل می‌دهند، به این معنی که آن‌ها دارای یک تاریخ تکاملی مشترک هستند. به طور گسترده اعتقاد بر این است که تک لپه ای ها از Eudicots اولیه گرفته شده اند. دولپه‌ای های نو یا Eudicotyledons دسته‌ای از گیاهان گلدار هستند که عمدتا با داشتن دو برگ دانه در هنگام جوانه زنی مشخص می‌شوند. با توجه به این که ویژگی‌های فیزیکی مختلف تک لپه ای ها به عنوان ویژگی‌های مشتق شده در آنژیوسپرم‌ها در نظر گرفته می‌شوند، هر گیاهی ابتدایی‌تر از تک لپه ای ها در این جنبه‌های متعدد مطمئناً یک Eudicots خواهد بود. برخی از اولین فسیل‌های تک لپه شناخته شده دانه‌های گرده هستند که مربوط به عصر آپتیان در دوران اولیه کرتاسه (125 میلیون تا 113 میلیون سال پیش) هستند. مطالعات ساعت مولکولی (از تفاوت‌های DNA برای برآورد زمان جدایی گروه از اجداد خود استفاده می‌کند) نشان می‌دهد که تک لپه ای ها ممکن است در 140 میلیون سال پیش منشاء گرفته باشند.

به نظر می‌رسد تنوع تکاملی در بین تک لپه ای ها توسط تعدادی از ویژگی‌های اساسی گروه محدود شده است، که مهم‌ترین آن‌ها عدم وجود یک کامبیوم (کامبیوم یک بافت مریستمی در گیاهان دانه‌دار دولپه ای است که در رشد قطری گیاهان نقش دارد) آوندساز معمولی بوده و برگ‌های آن دارای رگ‌برگ موازی و غیر منشعب است. در این محدودیت‌ها، تک لپه ها طیف گسترده‌ای از تنوع ساختار و زیستگاه را نشان می‌دهند، آن‌ها در تمام کره زمین پراکنده شده اند و همچنین در دریاچه‌ها، مرداب‌ها و رودخانه‌ها رشد می‌کنند، گاهی اوقات شناور آزاد هستند اما اغلب به پایین ریشه دارند. برخی از آن‌ها در ناحیه جزر و مدی در امتداد ساحل رشد می‌کنند و تعدادی از آن‌ها گیاهان دریایی غوطه ور هستند که در قسمت پایین آب در امتداد ساحل ریشه دارند.

آیا کاج تک لپه ای است؟

در پاسخ به این سوال باید گفت خیر زیرا دسته بندی تک لپه و دو لپه مخصوص گیاهان گلدار یا نهان دانگان بوده اما کاج و سایر گیاهان هم خانواده آن از گروه بازدانگان هستند و دسته بندی تک لپه و دو لپه برای آن‌ها وجود ندارد بنابراین کاج تک لپه ای نیست.

زیستگاه تک لپه ای ها کجاست؟

تک لپه ای ها به استثنای Liliales ، Asparagales و Glumiflorae در درجه اول گرمسیری هستند. در حقیقت بیشتر گونه‌ها قبل از شروع گیاه شناسی گرمسیری شدید در این قرن کاملاً ناشناخته بودند. با وجود بیشترین تعداد آن‌ها در مناطق گرمسیری، بسیاری از تک لپه ای ها در محیط‌های دیگری مانند در امتداد و در داخل نهرها و مرداب‌ها، در محیط‌های دریایی ساحلی، در بیابان‌ها و حتی در تاندرای قطبی نیز وجود دارند. بیشتر گیاهان بزرگ آبزی شناور و غوطه ور بیشتر در Alismatiflorae تک لپه ای هستند. سنبل‌های آبی، نیلوفر آبی، عدس آبی و آبکوه همه تک لپه ای های آبی هستند.

شاید مهم‌ترین این تک لپه‌های آبی چمن‌های دریایی باشند که برای طیف وسیعی از موجودات دریایی غذا و زیستگاه فراهم می‌کنند. یکی از جدیدترین زیستگاه‌هایی که گیاهان اشغال می‌کنند، سطح درختان و سایر گیاهان بزرگ است. این گیاهان «اپی فیت‌ها» (Epiphytes) نامیده می‌شوند و در بین تک لپه ای ها رایج هستند. بروملیادها، آروئیدها و ارکیده‌ها همگی دارای گونه‌های متعددی هستند که در قله درختان گرمسیری زندگی می‌کنند.

نیلوفر آبی گیاه تک لپه
نیلوفر آبی از گیاهان تک لپه ای ساکن در آب است.

ویژگی های ظاهری تک لپه ای ها چگونه است؟

گیاهان تک لپه ای با دانه‌های تک لپه، برگ‌های با رگ‌برگ موازی، دسته‌های آوندی پراکنده در ساقه، عدم وجود کامبیوم معمولی و سیستم ریشه‌ای افشان یا پراکنده مشخص می‌شوند. قطعات گل معمولاً مضرب سه عدد هستند و دانه‌های گرده به طور مشخص دارای یک دهانه (یا شیار) هستند. ریشه‌های گیاهان تک لپه فاقد کامبیوم آوندی (ناحیه زایلم و آبکش ثانویه یا بافت اوندساز ثانویه) است و بنابراین هیچ وسیله‌ای برای ضخیم شدن ثانویه ندارند. در سایر جنبه‌های ساختاری، ریشه‌های تک لپه شبیه ریشه‌های Eudicots هستند. بسیاری از Eudicots ها دارای ریشه اصلی یا چند ریشه قوی هستند با چندین ردیف شاخه، که همه آن‌ها سرانجام از ریشه جنینی (ریشه) نشأت می‌گیرند.

ریشه‌های عمودی اصلی یا اولیه در چنین سیستمی دارای کامبیوم عروقی بوده و با رشد ثانویه ضخیم می‌شوند. این نوع سیستم ریشه در دسترس تک لپه ای ها نیست. در عوض، ریشه اولیه که از جنین سرچشمه می‌گیرد به زودی سقط می‌شود یا توسعه نمی‌یابد به طوری که هیچ ریشه اولیه ای تولید نمی‌شود. بنابراین سیستم ریشه تک لپه ای ها کاملاً افشان است یعنی ریشه‌ها به صورت جانبی از ساقه یا از هیپوکوتیل (منطقه انتقال بین ریشه و ساقه در جنین) سرچشمه می‌گیرند. ریشه‌ها همه باریک هستند و گفته می‌شود که این گیاهان ریشه‌ای رشته‌ای و پراکنده دارند.

عکس تک لپه ای
در این تصویر ویژگی‌های ظاهری گیاهان تک لپه ای نشان داده شده است.

جنین بذرهای تک لپه دارای یک لپه بزرگ هستند و آن را Scutellum می‌نامند. این اسکلتوم سپری شکل است و به سمت محور جنین واقع شده است. در دانه‌های تک لپه ای، آندوسپرم از یک لایه پروتئینی به نام لایه آلئورون پوشیده شده است. محور جنین تک لپه ای ها از نوک ساقه است، آن‌ها در یک غلاف به نام Coleoptile و یک ریشه که در Coleorhiza محصور شده اند قرار دارند. بیشتر دانه‌های تک لپه برای تغذیه آندوسپرم‌ها ضخیم و متورم هستند، آن‌ها همچنین آلبومین نامیده می‌شوند. در طول رشد جنین، آندوسپرم‌ها به طور کامل توسعه نیافته اند و بافت‌های تغذیه کننده دانه‌ها هستند. برای یافتن اطلاعات بیشتر در مورد رشد و تکوین انواع گیاهان می‌توانید به فرادرس زیر مراجعه کنید.

گل‌های تک لپه ای با گل‌های دو لپه ای تفاوت عمده‌ای در تعداد قسمت‌های هر بخش دارند. گل‌های تک لپه اغلب قسمت‌های سه تایی دارند، گاهی اوقات چهار، اما تقریبا هرگز پنج نیستند. اعداد به ویژه برای کاسبرگ و گلبرگ مشخص است. پرچم ها و مادگی‌ها ممکن است حتی زمانی که «گلپوش» (Perianth) سه بخشی است (در مجموعه‌های سه تایی) متعدد باشند، یا یک تخمدان ممکن است فقط دو برچه به جای ۳ عدد داشته باشد. اغلب شش پرچم وجود دارد که نمایان‌گر دو حلقه سه تایی است. در ادامه ویژگی‌های گیاهان تک لپه ای را در بخش‌های ساختاری مختلف به طور خلاصه بیان می‌کنیم.

ریشه تک لپه ای ها

  • آن‌ها دارای سیستم ریشه افشان هستند.
  • مغز ریشه آشکار است.
  • تعداد آوندهای چوبی ریشه (زایلم) ۶ عدد یا بیشتر است.
  • رشد ثانویه در تک لپه ای ها به دلیل عدم وجود کامبیوم وجود ندارد.
عکس ریشه تک لپه ای
در این تصویر ریشه گیاهان تک لپه ای نشان داده شده است. فرم ظاهری ریشه این گیاهان به صورت پراکنده و افشان بوده و ریشه هیچ ستون اصلی ندارد.

ساقه تک لپه ای ها

  • بدون کامبیوم و بنابراین بدون رشد ثانویه در ساقه
  • ساقه معمولاً توخالی است
  • پارانشیم آبکش وجود ندارد.
  • دسته‌های آوندی توسط غلاف اسکلرانشیمی احاطه شده اند.
  • پریسیکل (لایه‌ای است پارانشیمی که معمولا از پروکامبیوم منشا و استوانه مرکزی آوندی را دربر می‌گیرد) وجود ندارد.

برگ تک لپه ای ها

  • برگ‌ها بدون پایه هستند یعنی مستقیماً به ساقه اصلی خود وصل می‌شوند (مانند برگ‌های ذرت).
  • رگ برگ‌های موازی
  • مزوفیل به سلول‌های اسفنجی تقسیم نمی‌شود.

گل و دانه تک لپه ای ها

  • جوانه زنی دانه زیر زمینی (Hypogeal)
  • دانه یک لپه تک دارند.
  • گل‌ها ناقص و سه گانه هستند (قسمت‌های گل به تعداد سه و ضریب سه است).
  • دانه‌های گرده دارای یک شیار یا منفذ منفرد هستند.

عکس برگ تک لپه ای

رشد و تکثیر گیاهان تک لپه ای

هنگامی که دانه‌های علفی مانند ذرت یا جو دوسر (در تصویر زیر نشان داده شده) جوانه می‌زنند، ریشه اولیه، پوشش بذر (و میوه) را سوراخ کرده و رشد می‌کند. برگچه اولیه گیاه رشد می‌کند و هنگامی که از طریق کلئوپتایل (یک ساختار توخالی و استوانه‌ای) در سطح خاک عبور می‌کند، محافظت می‌شود. پس از رشد نهال در سطح، رشد کلئوپتایل متوقف می‌شود و برگ اولیه آن را سوراخ می‌کند.

رشد تک لپه ای
در این تصویر مراحل رشد دانه تک لپه ای و تبدیل آن به گیاه بالغ نشان داده شده است. غلاف ریشه‌چه یا کلئوریزا بخشی است که از ریشه‌چه محافظت می‌کند.

مهم‌ترین تمایز گیاهان تک لپه ای الگوی رشد آن‌ها است، نبود یک مریستم جانبی (کامبیوم) که امکان رشد مداوم قطر همراه با ارتفاع (رشد ثانویه) را فراهم می‌کند و بنابراین این ویژگی یک محدودیت اساسی در ساخت ساقه است. اگرچه این گیاهان تا حد زیادی علفی هستند، برخی از تک لپه‌های درختی مانند آگاو، نخل، پاندان و بامبو به ارتفاع، طول و جرم زیادی می‌رسند. این حالت مشکلاتی را در حمل و نقل آب و مواد معدنی ایجاد می‌کند که تک لپه‌ها به طرق مختلف با آن کنار می‌آیند. برخی از آن‌ها، مانند گونه‌های یوکا، رشد ثانویه غیرعادی ایجاد می‌کنند، در حالی که نخل‌ها از یک فرم رشد اولیه غیر عادی که به عنوان «رشد استقرار» (establishment growth) توصیف می‌شود استفاده می‌کنند. محور ساقه تحت ضخیم شدن اولیه قرار می‌گیرد که از بند به بند بعدی پیشرفت می‌کند و منجر به شکل مخروط وارونه محور اولیه می‌شود.

هدایت محدود مواد همچنین به انشعاب اندک ساقه‌ها کمک می‌کند. علیرغم این محدودیت‌ها، انواع مختلفی از اشکال رشد تطبیقی ​​ایجاد شده است. انواع دیگر سازگاری شامل انگورهای صعود کننده Araceae (Alismatales) است که از فوتوتروپیسم منفی (Skototropism) برای مکان یابی درختان میزبان استفاده می‌کند. در حالی که برخی از نخل‌ها مانند Calamus manan (Arecales) طولانی ترین شاخه‌ها را در قلمرو گیاهان به طول 185 متر تولید می‌کنند. سایر تک لپه ای ها به ویژه گیاهان گلدار به صورت تروفیت (یکساله) زندگی می‌کنند.

بامبو تک لپه ای
در این تصویر رشد غیرعادی درختان بامبو که از گروه گیاهان تک لپه ای هستند نشان داده شده است.

گیاهان تک لپه ای به دو روش تولید بذر و انتشار کلونال تکثیر می‌یابند که در ادامه درباره آن‌ها صحبت کرده ایم.

تکثیر از طریق بذر

تکثیر از طریق بذر گسترده ترین روش تولید مثل در هر دو نوع گیاهان تک لپه ای و دو لپه ای است. با این حال، ساختار داخلی بذر بین این گروه‌ها بسیار متفاوت است. لپه به برگ جنینی درون دانه گفته می‌شود که همانطور که اشاره شد در تک لپه ها ۱ عدد و در دو لپه ها ۲ عدد است. علاوه بر این، لپه‌های موجود در دانه‌های دولپه حاوی آندوسپرم است که به عنوان ذخیره کننده مواد غذایی دانه عمل می‌کند، در حالی که در تک لپه آندوسپرم از لپه جدا می‌شود. تولید مثل از طریق بذر به طور معمول یک روش تولید مثل جنسی است، با این حال در برخی موارد افراد گیاه می‌توانند در روشی بدون گرده افشانی به نام آپومیکسیس، بذرهای بارور را به صورت غیرجنسی تولید کنند.

تکثیر از طریق انتشار کلونال

تک لپه ای ها بدون نیاز به دانه می‌توانند به صورت غیر جنسی تکثیر شوند. انتشار کلونال تولید یا تقسیم ساختارهای رویشی است که به افراد جدیدی تبدیل می‌شوند که از نظر ژنتیکی با مولد آن‌ها یکسان هستند. این ساختارهای رویشی همچنین می‌توانند غده‌های بزرگ شده را تشکیل دهند که به عنوان ذخیره مواد غذایی عمل می‌کنند. تک لپه‌ها اکثریت گیاهان با چنین ساختارهایی را عمدتا در خانواده‌های زنبق‌ها، نیلوفرها و آماریلیادها تشکیل می‌دهند. انواع مختلفی از انتشار کلونال وجود دارد که بر اساس نوع تکثیر بافت طبقه بندی می‌شوند:

  • ریزوم‌ها ساقه‌های ریشه مانند هستند که معمولاً به صورت جانبی در زیر زمین رشد می‌کنند و افراد جدیدی جوانه می‌زنند. بیشتر گیاهانی که ریزوم تولید می‌کنند تک لپه بوده و شامل انواع گیاهان علف، بامبو، زنجبیل، گالانگال، زردچوبه، ارکیده، زنبق، نیلوفر آبی می‌شوند.
  • استولون‌ها (ساقه‌های دونده‌ها) مانند ریزوم‌ها هستند، با این تفاوت که ممکن است در سطح زمین رشد کنند، شبیه ریشه نیستند و همیشه به صورت جانبی رشد می‌کنند. آن‌ها را می‌توان در علف، زنبق و ارکیده یافت.
  • بنه‌ها ساقه‌های متورم زیرزمینی هستند که به عنوان ذخیره مواد غذایی عمل می‌کنند. آن‌ها شبیه پیازها هستند اما لایه‌ای از برگ ندارند. بنه‌های جدید در اطراف قاعده ساقه جوانه می‌زنند. بنه‌ها را می‌توان در زنبق، تارو، نوک پیکان، سنجد و موز یافت.
تکثیر گیاه از طریق بنه
گیاهان تک لپه ای از طریق بنه ها یا ساقه‌های متورم زیر زمینی قابل تکثیر هستند.

معرفی فیلم آموزش یاخته شناسی و بافت شناسی گیاهی پیشرفته

فیلم آموزش یاخته شناسی گیاهی

امروزه نقش و اهمیت گیاهان در زندگی انسان‌ها بر کسی پوشیده نیست و استفاده از گیاهان در صنعت، کشاورزی، دارو و درمان و تغذیه، دامنه وسیعی را به خود اختصاص داده است. بنابراین شناخت گیاهان با توجه به نقشی که در سلامت انسان‌ها و محیط زیست ایفا می کنند، ضروری است. شناخت علوم گیاهی و درک چگونگی پیدایش، تکامل و سیستماتیک گیاهان بر مبنای شناخت صحیح و کامل از نحوه فعالیت سلول‌ها و بافت‌های گیاهی استوار هستند. این اطلاعات به دانشجویان کمک می‌کنند که در کنار تکمیل دانش خود درباره گیاهان، بتوانند به کمک سایر زمینه‌های علمی مانند ژنتیک و بیوتکنولوژی، در جهت انجام پژوهش‌های مفید و ارزشمندی مانند اصلاح نباتات و توسعه تولیدات گیاهی گام بردارند.

مخاطبان این درس دانشجویان یا داوطلبان آزمون‌های ورودی رشته‌های زیست‌شناسی، زیست‌فناوری گیاهی، کشاورزی، فیزیولوژی گیاهی و علوم مرتبط هستند. این آموزش فرادرس، در دو بخش سلول‌شناسی و بافت‌شناسی پیشرفته، توسط دکتر زهرا زارع، عضو هیأت علمی گروه زیست‌شناسی دانشگاه فرهنگیان با استفاده از اشکال مناسب، با زبانی ساده و از سطح مقدماتی تا پیشرفته آموزش داده شده است.

  • برای مشاهده فیلم آموزش یاخته‌شناسی و بافت‌شناسی گیاهی پیشرفته + اینجا کلیک کنید.

مثال گیاه تک لپه و دو لپه

آنژیوسپرم‌ها یا نهان‌دانگان یکی از متنوع ترین گروه‌های گیاهی در این جهان هستند. آنژیوسپرم‌ها به تنهایی دارای ۲ میلیون و ۶۰ هزار گیاه هستند. همانطور که بیان شد در بین آنژیوسپرم‌ها، گیاهان به عنوان تک لپه و دو لپه طبقه بندی می‌شوند. این طبقه بندی بر اساس تعداد لپه‌های موجود در جنین دانه‌ها است. لپه را می‌توان به عنوان قسمت مرکزی دانه که ریشه و اپیکوتیل به آن متصل شده اند، تعبیر کرد. یک دانه بردارید، اگر بتوان آن را مانند نخود به دو قسمت تقسیم کرد، پس دو لپه است اما اگر نمی‌توان آن را مانند برنج به دو قسمت تقسیم کرد، پس تک لپه است. گاهی اوقات ما نمونه گیاهان تک لپه و دو لپه را جستجو می‌کنیم اما نمی‌توانیم همه نام‌ها را همیشه به خاطر بسپاریم. در ادامه تعداد زیادی از گیاهان را با مشخص کردن تک لپه و دو لپه ای بودن آن‌ها نام برده ایم.

مثال گیاهان تک لپه ای

  • پیاز. پیاز یکی از محبوب ترین گونه‌های گیاهی است که در جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد. می‌توان از آن هنگام ساخت انواع وسایل و پخت انواع غذاها استفاده کرد.
  • برنج. برنج یکی دیگر از نمونه‌های کامل و رایج گیاه تک لپه ای است. برنج یک گیاه آبی است که در فصل بارندگی رشد می‌کند. برنج غذای اصلی بیش از نیمی از جمعیت جهان است و بعد از گندم (اول) و ذرت (دوم) سومین محصول تولید شده در جهان است.
  • آلوئه ورا. آلوئه ورا یک گیاه آبدار با برگ‌های گوشتی است. این گیاه فواید بسیار زیادی برای سلامتی دارد.
  • بامبو. بامبو یک گیاه همیشه سبز است و یکی از نمونه‌های بارز گیاه تک لپه است. خیلی بلند می‌شود و به دلیل استفاده متنوع از آن در ساخت مواد مختلف، گیاه معجزه گر نیز نامیده می‌شود. از ساختمان سازی تا به عنوان گیاه آپارتمانی از آن استفاده می‌شود.
  • موز. موز میوه‌ای رایج است که اکثر ما آن را دیده و مزه کرده ایم، این گیاه به خاطر میوه‌اش پرورش داده می‌شود. موز یک میوه گرمسیری است.
  • گندم. گندم به عنوان مهم‌ترین محصول در جهان شناخته می‌شود و از نظر تولید رتبه یک را دارد. میلیاردها نفر در جهان گندم را به صورت نان مصرف می‌کنند.
  • جو. جو در بسیاری از نقاط جهان به دلیل کشت کمتر به عنوان محصول کم استفاده در نظر گرفته می‌شود. جو فواید تغذیه‌ای بی نظیری دارد و همچنین باعث بهبود باروری و ساختار خاک می‌شود.
  • نارگیل. نارگیل میوه ای است که هر قسمت از آن استفاده می‌شود. از میوه نارگیل به عنوان میوه خام، شیر، آب و روغن استفاده می‌شود.
  • آناناس. آناناس همچنین میوه‌ای خوشمزه است که خوردن آن در تابستان بسیار عالی است. به دلیل ارزش بالای آن در بازار، به صورت تجاری کشت می‌شود.
  • ذرت. ذرت یکی از انواع غلات است و دومین محصول مهم در جهان است. ذرت کاربردهای متعددی دارد. دانه‌های ذرت به شکل‌های مختلف پردازش می‌شوند. می‌توان آن را به صورت خام، کبابی، جوشانده یا با تهیه اقلام مختلف دیگر مانند نان و غیره مصرف کرد.
  • نیشکر. نیشکر یک علف چند ساله بلند از گروه تک لپه ای و نمونه‌ای از محصولات تجاری است. این گیاه از نظر تجاری برای تولید شکر در سطح کارخانه کشت می‌شود.
  • لاله. لاله یک گل نیست، این تیره حاوی تعداد زیادی گل قرمز، صورتی، سفید و زرد بوده که بسیار چشم نواز هستند و مناظر زیبایی را شکل می‌دهند. لاله‌ها نماد عشق هستند، یک عشق عمیق. آن‌ها می‌توانند در باغچه خانه رشد کنند و همچنین به طور طبیعی در طبیعت یافت می شوند.
  • ارکیده. ارکیده‌ها بزرگ‌ترین خانواده در میان گل‌ها هستند. به آن‌ها گیاهان تقلیدی گفته می‌شود زیرا گل‌های آن‌ها شکل حیوانات و پرندگان مختلف را تقلید می‌کند. آن‌ها می‌توانند در طیف وسیعی از خاک و آب و هوا رشد کنند.
  • گل عروس یا کالاس. کالاس نوعی زنبق است. این گیاه گل‌های شگفت انگیزی با رنگ‌های مختلف به ویژه زرد تولید می‌کند. این یکی از آسان‌ترین گل‌هایی است که توسط بسیاری از باغبانان برای کشت و تکثیر ترجیح داده می‌شود.
  • گل نرگس. نرگس گل مقاوم چند ساله با شش گلبرگ و تاج مرکزی شیپوری است. این گیاه به عنوان گل ملی ولز و نماد خیریه سرطان شناخته شده است.
  • خرما. نخل خرما یکی از نخل‌های تجاری موفق است. این درخت به دلیل میوه شیرین آن رشد داده می‌شود که می‌توان آن را به صورت تازه و خشک مصرف کرد. همچنین بهترین نمونه گیاه تک لپه ای است. این گیاه در مناطق خشک و نیمه خشک رشد می‌کند.
  • زنبق کوتوله. زنبق کوتوله که با نام‌های دیگرش شناخته می‌شود، گیاهی با برگ علفی و یک روزه کوچک است که گل‌های زرد زیبایی ایجاد می‌کند. آن‌ها دارای ارتفاع کمی هستند و می‌توانند به راحتی در گلدان و سبدهای آویزان رشد کنند.
  • سیر. سیر گونه‌ای است که جزء جدایی ناپذیر آشپزخانه ما است و به هر سبزی یا غذایی اضافه می‌شود. سیر آنقدر فواید سلامتی دارد که شاید با همه آن‌ها آشنا باشید. سیر را می‌توان در طیف وسیعی از آب و هوا پرورش داد.
  • سورگوم. سورگوم یا جوار یک گیاه شبه غلات محبوب است. به عنوان جایگزین برای تهیه آرد استفاده می‌شود. فاقد گلوتن است. اگرچه بومی آفریقا است، اما به دلیل مزایای تغذیه‌ای شگفت انگیز در نقاط مختلف جهان کشت می‌شود.
  • نیلوفر. نیلوفرها گل‌های شناخته شده‌ای هستند که توسط بسیاری از مردم در جهان تحسین می‌شوند. آن‌ها به طرز شگفت انگیزی زیبا به نظر می‌رسند و قابل پرورش در باغ و گلدان پرورش هستند. آن‌ها نماد خلوص و باروری هستند.
  • تاسوک سرخ. تاسوک سرخ که معمولاً به عنوان چمن توسکا قرمز شناخته می‌شود به دلیل زیبایی شاخ و برگ آن رشد داده می‌شود. این یک علف همیشه سبز با برگ‌های رنگی قرمز است و به ویژه در نیوزلند یافت می‌شود.
  • گل‌های برفی. «گل‌های برفی» (Snowdrop) که با نام «گالانتوس» (Galanthus) نیز شناخته می‌شود از گیاهی علفی و چند ساله پیازدار است که گل‌های زیبا و زنگوله‌ای سفید رنگ تولید می‌کند. آن‌ها به عنوان اولین نشانه بهار در نظر گرفته می‌شوند.

مثال گیاهان دو لپه ای

  • گوجه فرنگی. آیا تا به حال به این فکر کرده اید که گوجه فرنگی که به طور مرتب از آن استفاده می‌کنید یک گیاه دوقطبی است؟ گوجه فرنگی یکی از صیفی‌جات چند منظوره است که میلیاردها نفر آن را مصرف می‌کنند. می‌توان آن را به صورت خام، پخته یا بو داده مصرف کرد.
  • عدس. عدس یکی از حبوبات علفی سالانه و محبوب در فصل زمستان است. این محصول خود گرده افشان است. عدس سرشار از ساپونین است که کلسترول و بیماری‌های قلبی را کاهش می‌دهد. عدس یکی از نمونه‌های گیاهان دو لپه ای است.
  • لوبیا. لوبیا نمونه عالی گیاه دو لپه ای است. بذر آن‌ها را می‌توان به راحتی به دو قسمت حاوی دو لپه تقسیم کرد.
  • بامیه. «بامیه» (Okra) یکی دیگر از سبزیجات محبوب است. دانه غلاف سبز بامیه منبع غنی از ویتامین‌ها، مواد معدنی، آنتی اکسیدان‌ها و فیبر است.
  • بادمجان. از  انواع گیاهان دو لپه ای است. نمونه‌ای از انواع بادمجان به رنگ بنفش است و به طور گسترده در سراسر جهان مصرف می‌شود.
  • شاه توت. شاه توت یک میوه کوچک شیرین است که در زمان رسیدن رنگ آن از سبز به قرمز و در نهایت به تیره تبدیل می‌شود. لاروهای کرم ابریشم که در تولید ابریشم برای تولید پنبه استفاده می‌شود از برگ‌های آن نیز تغذیه می‌کند.
  • آفتابگردان. آفتابگردان یکی دیگر از گل‌های زیبا است که برای اهداف زیبایی و تجاری استفاده می‌شود. ما می‌توانیم روغن تخمه آفتابگردان را استخراج کنیم. گل این گیاه بزرگ است و به سمت خورشید می‌چرخد. بسیاری از زنبورها آفتابگردان را به عنوان منبع شهد یافته اند.
  • آووکادو. آووکادو یکی دیگر از خوشمزه ترین میوه‌ها است و فواید زیادی برای سلامتی دارد. این گیاه با نام‌های دیگر مانند میوه کره و گلابی تمساح شناخته می‌شود.
  • یاسمن. یاسمن یک تیره است که حدود 200 گونه گلدار دارد. وقتی شکوفا می‌شود زیبا و جذاب به نظر می‌رسد. مردم عاشق عطرهای زیبایی هستند که از گیاه یاسمن می‌آید.
  • باقالی. باقالی مانند سایر حبوبات دو لپه ای است. حبوبات منبع غنی از مواد مغذی و غذای روزانه میلیاردها نفر در سراسر جهان است.
  • آلو. آلو دارای میوه‌هایی است که می‌توان آن‌ها را به صورت خام یا هنگام رسیدن مصرف کرد. آن‌ها آبدار هستند و میوه‌های سفت دارند.
  • انبه. انبه محبوب ترین میوه در جهان است. به عنوان پادشاه میوه‌ها شناخته می‌شود. انبه نیز در گروه گیاهان دو لپه ای قرار می‌گیرد. طعم شیرین با عطر خوشایند این میوه همه را به خود جذب می‌کند.
  • بادام. بادامی که ما مصرف می‌کنیم دانه‌های درخت بادام است. آن‌ها را می‌توان به صورت خام، سرخ شده یا شیر بادام میل کرد. بادام فواید بی نظیری برای سلامتی دارد. آن‌ها توسط گیاهخواران به عنوان منبع پروتئین خورده می‌شوند.
  • پاپایا. پاپایا یک گیاه میوه دار و مزارع است. درختی با ارتفاع متوسط ​​است. این میوه گرمسیری است که در سراسر جهان رشد می‌کند. گوشت پاپایا هنگام رسیدن به رنگ زرد تا قرمز است و میوه آن یکی از میوه‌های تجاری است.
  • رُز. همه مردم گل‌های رز را می‌شناسند، یکی از بهترین انواع گل است و به عنوان پادشاه گل‌ها شناخته می‌شود. انواع مختلف گل رز وجود دارد.
  • ترب. ترب ریشه خوراکی سبزیجات است. انواع مختلف ترب و تربچه در دسترس است. آن‌ها عمدتا به عنوان سالاد مصرف می‌شوند.
  • کاکتوس. کاکتوس همچنین یک گیاه دو لپه ای است. این گیاه بیابانی تاج دار دارای برگ‌های گوشتی است.
  • چریش. چریش یک گیاه طبیعی است و فواید زیادی برای سلامتی دارد. از برگ‌ها، پوست و دانه‌های درخت چریش برای درمان بیماری‌های مختلف استفاده می‌شود.
  • بلوط. بلوط گروهی از درختان چوب سخت است. این گیاه تعداد زیادی برگ‌های سبز روشن تولید می‌کند.
  • بابونه. «بابونه» (Daisy) یکی از زیباترین گل‌هایی است که به راحتی می‌توان از دانه آن را پرورش داد. گل شامل 15 تا 30 گلبرگ سفید با دیسک زرد روشن در مرکز آن است.
  • خشخاش. خشخاش گیاه گلدار است. این یکی از پرطرفدارترین گل‌هایی است که در باغ‌ها پرورش داده می‌شود و منظره زیبایی می‌سازد. همه آن‌ها یک ساله، دو ساله و چند ساله هستند.
  • فندق. فندق یک تیره از درختان مهم است که در گروه گیاهان دو لپه ای قرار می‌گیرد.

تفاوت گیاهان تک لپه ای و دو لپه ای

تک لپه ای ها در چهار ویژگی ساختاری متمایز برگ، ساقه، ریشه و گل با دو لپه ای ها تفاوت دارند. اما، تفاوت‌ها از همان ابتدای چرخه زندگی گیاه شروع می‌شود: دانه. درون بذر، جنین گیاه نهفته است. تفاوت‌های گیاهان تک لپه ای و دو لپه ای را در تصویر زیر به صورت خلاصه می‌توان دید.

تفاوت تک لپه و دو لپه
در این تصویر تفاوت‌های گیاهان تک لپه‌ای و دو لپه‌ای دیده می‌شوند قسمت بالا ویژگی‌های گیاهان دو لپه ای و قسمت پایین ویژگی‌های گیاهان تک لپه ای را نشان می‌دهند.

جدول تفاوت گیاهان تک لپه ای و دو لپه ای

  گیاهان تک لپه ای گیاهان دو لپه ای
ماهیت
  • گیاهان تک لپه عموماً گیاهان دارویی بوده و تعداد کمی درخت هستند.
  •  آن‌ها درختان بدون شاخه هستند.
  • گیاهان چند ساله بوده و ساقه‌های زیرزمینی وجود دارد که به نفوذ در خاک کمک می‌کند.
  • گیاهان دو لپه ای معمولاً درختان بوده و تعداد کمی از آن‌ها گیاهان و درختچه‌ها هستند.
  • آن‌ها درختان شاخه دار هستند.
  • گیاهان چند ساله بوده و تعداد کمی از گیاهان دارای ساقه‌های زیرزمینی هستند.
ریشه
  • ریشه اصلی یا ریشه واقعی تشکیل نمی‌شود. در بیشتر موارد، ریشه از بین می‌رود و بعداً ریشه‌های پراکنده را از قاعده ساقه تولید می‌کند.
  • تعداد بسته‌های آوند شعاعی بیش از 6 عدد است.
  • آوندهای چوبی بیضی شکل هستند.
  • حفره توسعه یافته وجود دارد و مساحت بیشتری را در مرکز اشغال می‌کند.
  • رشد ثانویه به دلیل عدم وجود کامبیوم اتفاق نمی‌افتد.
  • ریشه‌های اصلی یا ریشه‌های واقعی تشکیل می‌شوند، آن‌ها عموماً منشعب هستند.
  • تعداد دسته‌های آوند شعاعی بین 2 تا 6 است.
  • آوندهای چوبی چند ضلعی هستند.
  • در بیشتر موارد، مغز وجود ندارد. در صورت وجود، مساحت کوچک‌تر را در مرکز اشغال می‌کند.
  • در این حالت، رشد ثانویه به دلیل وجود کامبیوم رخ می‌دهد.
ساقه
  • ساقه به طور کلی بدون انشعاب و دارای طبیعت بند بند است.
  • دسته‌های آوندی موازی و بسته هستند. فقط از زایلم و آبکش تشکیل شده است، کامبیوم وجود ندارد.
  • تعداد دستجات آوندی بیشتر است. دستجات آوندی در بافت زمین پراکنده شده اند.
  • به دلیل عدم رشد ثانویه، حلقه‌های سالانه تشکیل نمی‌شوند.
  • ساقه منشعب است.
  • دسته‌های آوندی متصل، موازی و باز هستند. از زایلم، آبکش و کامبیوم تشکیل شده است. بسته‌های آوندی ممکن است دو طرفه باشند.
  • تعداد دستجات آوندی کمتر است. دسته‌های آوندی در یک حلقه چیده شده اند.
  • حلقه‌های سالانه به دلیل رشد ثانویه تشکیل می‌شوند.
برگ
  • برگ‌ها کشیده هستند، با سطح زمین زاویه دار بوده و دارای غلاف هستند.
  • حاشیه برگ‌ها کامل (صاف) است.
  • هیچ گونه جوانه جانبی ندارند.
  • برگ‌ها دارای رگ برگ‌های موازی هستند.
  • برگ‌ها عمدتا دو طرفه بوده، سطح فوقانی و پایینی مشابه هستند.
  • بافت مزوفیل تنها از یک نوع سلول مشابه پارانشیم مانند پارانشیم اسفنجی تشکیل شده است.
  • روزنه‌ها در اپیدرم فوقانی و تحتانی وجود دارند.
  • برگ‌ها پهن هستند، موازی با سطح زمین باقی می‌مانند. برگ‌ها دارای غلاف نیستند.
  • حاشیه برگ‌ها شکسته است.
  • در قسمت جانبی پایه برگ، جوانه جانبی قرار دارد.
  • رگ برگ برگ‌ها منشعب و پراکنده است.
  • برگ‌ها عمدتاً پشت گردان هستند و همچنین سطح فوقانی و سطح پایینی شبیه هم نیستند.
  • بافت مزوفیل برگ به پارانشیم فوقانی کشیده بالایی و پارانشیم اسفنجی گرد کم و بیش متمایز می‌شود.
  • روزنه‌ها در اپیدرم تحتانی وجود دارند.
گل
  • گل‌ها عمدتاً سه گلبرگی یا مضرب 3 هستند.
  • گل آذین انواع مختلفی دارد. اما در مورد گیاهان علفی، گل آذین سنبلچه وجود دارد.
  • گل‌ها عمدتا پنج گلبرگی، چهار گلبرگی یا مضرب 5 هستند.
  • گل آذین انواع مختلفی دارد.
دانه
  • جنین فقط یک لپه نازک و فلس دار دارد.
  • پوشش بذر و میوه با هم ترکیب شده است.
  • طبیعت بذر به طور کلی آندوسپرمیک است.
  • اندازه جنین بذر کوچک‌تر است.
  • جنین دارای دو لپه ضخیم است.
  • پوشش بذر و پوشش میوه جدا از هم باقی می‌مانند، به هم نچسبیده اند.
  • طبیعت بذر به طور کلی غیر آندوسپرمیک است.
  • اندازه جنین بذر بزرگ‌تر است.
جوانه زنی
  • جوانه‌زنی عمدتا هیپوژئال (زیر زمینی) است.
  • در طول جوانه زنی بذر، ریشه چه و ساقه چه همراه با کلئوریزای پوشاننده و کولئوپتیل‌ها بیرون می‌آیند.
  • لپه در طول جوانه زنی بالای سطح خاک، هرگز از سطح خاک خارج نمی‌شود و روی سطح باقی می‌ماند.
  • ریشه چه پس از رشد مقدماتی آن در خاک از بین می‌رود و از منطقه ریشه‌های فیبری تصادفی تشکیل می‌شود.
  • موقعیت جنین جانبی است.
  • جوانه زنی عمدتا هیپوژئال یا اپیژئال (بالای سطح خاک) است.
  • ریشه چه و ساقه چه مستقیماً بدون هیچ گونه پوششی (به عنوان مثال، کلئوریزای و کولئوپتیل) خارج می‌شوند.
  • در جوانه زنی بالای سطح خاک، لپه‌ها از سطح خاک بیرون می‌آیند و رنگ سبز به خود می‌گیرند.
  • ریشه چه به خاک نفوذ می‌کند و ریشه‌های اصلی را با سیستم ریشه‌ای دائمی تشکیل می‌دهد.
  • موقعیت جنین انتهایی است.
مثال‌ها گندم، جو، برنج، ذرت ،بامبو، موز، مارچوبه، زنجبیل، لاله، نیلوفر، نخل نمونه‌هایی از تک لپه ها هستند. گل رز، درخت بلوط، گل آفتاب گردان، نخود، نخود فرنگی، عدس، لوبیا، کاکتوس نمونه‌هایی از دو لپه‌ای ها هستند.

معرفی فیلم آموزش زیست‌ شناسی تکوینی گیاهی

فیلم آموزش زیست شناسی تکوینی گیاهی

زیست‌شناسی تکوینی که یکی از شاخه‌های علوم طبیعی است، به درک فرایندهایی کمک می‌کند که از لقاح یک سلول تخم شروع شده و به تشکیل یک موجود چندسلولی عملکردی و سازمان‌یافته هدایت می‌شود. زیست شناسی تکوینی گیاهی نه تنها برای درک و یا درمان ناهنجاری‌ها، بلکه در ارائه استدلال‌های علمی برای متقاعد کردن سیاست‌گذاران برای کاهش ضایعات سمی، آلودگی و پلاستیک است که تهدیدی جدی برای سلامتی اکوسیستم گیاهی و به دنبال آن سلامتی ژن‌های انسان، به شمار می‌رود.

این آموزش توسط خانم دکتر هاجر صالحی، دارای دکتری تخصصی زیست‌شناسی سلولی تکوینی گیاهی در دوازده فصل تدریس و توسط فرادرس تهیه و تدوین شده است و در آن ابتدا درباره ساختار گیاهان، آشنایی با سلول گیاهی، اندامک‌های داخل سلولی و نقش آن‌ها و همچنین انواع بافت‌های تشکیل‌دهنده ساختار گیاهان صحبت می‌شود، همچنین در ادامه، چگونگی تشکیل تک تک اندام‌های اصلی گیاهان یعنی: ریشه، ساقه، برگ و گل‌ها تشریح می‌شود. این فرادرس برای دانشجویان گرایش‌های مختلف رشته زیست شناسی و همچنین مهندسی کشاورزی و سایر علاقمندان به این حیطه مناسب است.

اگر این مطلب برای شما مفید بوده است، آموزش‌ها و مطالب زیر نیز به شما پیشنهاد می‌شوند:

بر اساس رای ۱۰ نفر
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
شما قبلا رای داده‌اید!
اگر بازخوردی درباره این مطلب دارید یا پرسشی دارید که بدون پاسخ مانده است، آن را از طریق بخش نظرات مطرح کنید.

«نسیم حسینی» فارغ التحصیل مقطع کارشناسی ارشد در رشته بیوتکنولوژی از پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک است، فعالیت علمی و کاری وی در زمینه ژنتیک مولکولی و بهبود عملکرد پروتئین‌های آنزیمی بوده است. او مطالب آموزشی و تخصصی مجله فرادرس را در حوزه‌های زیست‌شناسی و بالینی می‌نویسد.

2 نظر در “تک لپه ای ها چه هستند و خصوصیات گیاهان تک لپه ای چیست؟ — به زبان ساده

  • سلام
    تشکر بابت مطلب کامل شما.
    یک سوال دارم؛ مگه پیاز تک لپه ای نیست، پس چرا رویش رو زمینی داره؟ شما در بخش مقایسه تک لپه ای و دو لپه ای گفتید که لپه ها در تک لپه ای ها هرگز از خاک خارج نمی‌شوند. امکانش هست توضیح بدید.

    1. سلام، وقت شما بخیر؛

      بله پیاز تک‌لپه‌ای هست و مطلبی که در بخش مقایسه توضیح داده شده در رابطه با ارتفاع گرفتن لپه‌ها همراه با جوانه زنی از سطح خاک است، رویش لپه‌ها در گیاهان تک‌لپه یعنی مرحله اول رشد جوانه که در زیر خاک صورت می‌گیرد، بخش سبز رنگ پیاز برگ‌های آن است که پس از رشد دانه‌ها از خاک خارج شده است. می‌توانید این آزمایش را در منزل با خاک و بدون خاک انجام دهید، در دو ظرف خاک بریزید (در یکی لوبیا و در یکی گندم بکارید) و در ۲ ظرف فقط دانه‌ها را به روش تهیه جوانه رطوبت دهید (در یکی لوبیا و در یکی گندم بکارید)، خواهید دید که لپه‌های دانه‌های لوبیا چه در رشد داخل خاک و چه بدون حضور خاک از سطح فاصله گرفته و سبز می‌شوند اما لپه در دانه گندم از سطح فاصله نمی‌گیرد. برای اطلاعات بیشتر و مشاهده تصاویر بیشتر در رابطه با رشد دانه می‌توانید به مطلب زیر مراجعه کنید.

      مراحل رشد دانه چیست؟ — به زبان ساده

      از همراهی شما با فرادرس بسیار خرسندیم.

نظر شما چیست؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.