بارش شهابی چیست و چگونه ایجاد می شود؟ – به زبان ساده
بارش شهابی زمانی اتفاق میافتد که زمین در مسیر حرکت خود به دور خورشید، از میان تودهای از گرد و غبار و سنگریزههای بجا مانده از یک دنبالهدار یا سیارک عبور کند. با ورود همزمان این ذرات به جو زمین و سوختن آنها، تعداد زیادی خط نوری درخشان در مدت زمانی کوتاهی در آسمان شب دیده میشود. در این مطلب از مجله فرادرس توضیح میدهیم بارش شهابی چیست و چگونه ایجاد میشود. همچنین با انواع بارشهای شهابی و زمان وقوع هر کدام آشنا میشویم.
- با پدیده نجومی بارش شهابی آشنا میشوید.
- میآموزید بارش شهابی چگونه ایجاد میشود.
- انواع بارش شهابی و ماه وقوع هر کدام را میشناسید.
- تفاوت شهاب، شهابسنگ و بارش شهابی را یاد میگیرید.
بارش شهابی چیست؟
بارش شهابی یکی از پدیدههای نجومی زیبا است که در مکان مناسب و بسیار تاریک میتوان آن را مشاهده کرد. بارشهای شهابی هنگامی رخ میدهند که تکههای غبار از سیارکها یا دنبالهدارها با سرعت بسیار بالایی وارد جو زمین شوند. این تکههای جدا شده از سیارکها یا دنبالهدارها، به هنگام حرکت در جو زمین با ذرات هوا برخورد میکنند. این برخورد با اصطکاک همراه است و گرمای بسیار زیادی را تولید میکند که موجب تبخیر بیشتر شهابها میشود. در نتیجه خطهای درخشان نورانی یا ستارههای دنبالهدار در آسمان شب دیده خواهند شد.
در یک شب معمولی و در مکانی تاریک، اگر خوششانس باشید ممکن است تا ده شهاب طی یک ساعت ببینید. دقت کنید شهابها معمولا ستاره دنبالهدار نامیده میشوند، اما ستاره نیستند. شهابها رگههایی از نور در آسمان هستند که بر اثر برخورد ذرات گرد و غبار و سنگهایی به اندازه دانه شن با لایههای بالایی جو زمین در سرعتهایی بسیار بالا (اغلب بیش از ۱۰۰ هزار کیلومتر بر ساعت) ایجاد میشوند. با توجه به اینکه که زمین به دور خورشید میچرخد، بارشهای شهابی هر سال تقریبا در همان زمان مشخص و با عبور مجدد زمین از میان این بقایا تکرار میشوند.
اگر زمان بارش شهابی فرا رسیده باشد، برای تماشای ستارگان نیازی به تلسکوپ، دوربین دوچشمی یا صعود به یک کوه بلند ندارید. تنها دراز کشیدن در حیاط خانه، شما را در موقعیتی عالی برای لذت بردن از یک نمایش فوقالعاده قرار میدهد. معمولا بهترین زمان برای دیدن بارش شهابی بین نیمهشب تا پیش از سپیدهدم است، چون در این زمان شما در سمت پیشروی زمین قرار دارید و مستقیما به درون این بقایا حرکت میکنید.
در مورد بارش شهابی، رگههای درخشانی که میبینید ممکن است در هر نقطهای از آسمان ظاهر شوند، اما بنظر میرسد رد یا ردپای آنها همگی به یک نقطه مشخص در آسمان اشاره دارند. دلیل آن این است که همه شهابها با یک زاویه یکسان به سمت ما میآیند و همانطور که به زمین نزدیکتر میشوند، اثر پرسپکتیو یا دید منظر باعث میشود اینطور بنظر برسد که شهابها دارند از هم دور میشوند. این حالت درست مانند زمانی است که وسط ریلهای راه آهن ایستادهاید و میبینید که چطور دو ریل در دوردست به هم میرسند.
یادگیری نجوم با فرادرس
تا اینجا یاد گرفتیم که بارش شهابی چیست. برای آشنایی بیشتر با شهابسنگها و منشا شکلگیری آنها بهتر است با نجوم مقدماتی و مفاهیم کیهانشناسی آشنا شوید. بنابراین مشاهده فیلمهای آموزشی زیر از مجموعه فرادرس را به شما پیشنهاد میکنیم:
- فیلم آموزش رصد آسمان و نجوم رصدی + گواهینامه فرادرس
- فیلم آموزش مقدماتی نجوم – نجوم باستان تا کیهان شناسی + گواهینامه فرادرس
- فیلم آموزش مقدماتی کیهان شناسی و نجوم فرادرس
همچنین برای شناخت بهتر شهابسنگها و ویژگیها آنها باید کمی در مورد زمینشناسی بدانید و با انواع کانیها آشنا باشید:
شهاب چیست؟
شهاب یک سنگ فضایی است که وارد جو زمین میشود. همانطور که این سنگ فضایی به سمت زمین سقوط میکند، مقاومت یا اصطکاک هوا روی سنگ، آن را فوقالعاده داغ میکند. آنچه ما میبینیم یک شهاب یا همان ستاره دنبالهدار (شهابسنگ) است.
دقت کنید رگه درخشان روی آن نیز در واقع خود سنگ نیست، بلکه هوای داغ و تابناکی است که با عبور سریع سنگ داغ از میان جو ایجاد میشود. همانطور که در بخش قبل توضیح دادیم بارش شهابی چیست، زمانی که زمین بهطور همزمان با تعداد زیادی شهابواره مواجه شود، میگوییم بارش شهابی رخ داده است.
بنابراین ممکن است شهابها به عنوان ستارههای دنبالهدار نیز شناخته شوند، اما در واقع اصلا ستاره نیستند. شهابها رگههایی از نور در آسمان هستند که بر اثر سوختن ذرات گردوغبار و سنگهایی به اندازه دانه شن، هنگام برخورد با لایههای بالایی جو زمین ایجاد میشوند. در ادامه تفاوت واژههای شهابواره، شهابسنگ، شهاب و بارش شهابی را برای شما فهرست کردهایم با بهتر متوجه شوید منظور از بارش شهابی چیست:
- شهابواره (Meteoroid): سنگ فضایی زمانی که هنوز در فضا شناور است.
- شهاب (Meteor): سنگ فضایی زمانی که وارد جو زمین میشود، میسوزد و خطی از نور ایجاد میکند.
- بارش شهابی (Meteor Shower): زمانی که زمین همزمان از بین تعداد زیادی از سنگهای فضایی عبور میکند.
- شهابسنگ (Meteorite): بخش یا تکهای از سنگ فضایی که از جو میگذرد و روی زمین میافتد.
چرا زمین ناگهان با تعداد زیادی شهاب مواجه میشود؟
دنبالهدارها نیز مانند زمین و دیگر سیارات به دور خورشید میچرخند. اما برخلاف مدار تقریبا دایرهای سیارات، مدار دنبالهدارها معمولا بسیار نامتوازن و کشیده شده (بیضیشکل) است.همانطور که یک دنبالهدار به خورشید نزدیکتر میشود، بخشی از سطح یخی آن میجوشد، بخار میشود و مقادیر زیادی از ذرات گرد و غبار و سنگ را آزاد میکند.
این آوار و بقایای دنبالهدار در طول مسیر آن پراکنده میشوند (بهویژه در بخش داخلی منظومه شمسی یعنی جایی که ما زندگی میکنیم)، چرا که گرمای خورشید باعث جوشیدن و آزاد شدن یخ و بقایای بیشتری میشود. در طول سال چندین مرتبه که زمین حرکت خود را به دور خورشید انجام میدهد، مدار آن از بین مدار یک دنبالهدار عبور میکند. همین مسئله باعث میشود که زمین با بخشی از بقایای بجا مانده از آن دنبالهدار برخورد کند. اگر میخواهید در مورد برخورد شهابسنگ با زمین بیشتر بدانید، پیشنهاد میکنیم مطلب زیر از مجله فرادرس را مطالعه کنید:
نامگذاری بارش شهابی
نامگذاری بارشهای شهابی بر اساس صورت فلکیای انجام میشود که بنظر میرسد شهابها از آن نقطه سرچشمه میگیرند. به عنوان مثال، بارش شهابی «جباری» (Orionids) که هر ساله در ماه اکتبر رخ میدهد، از نزدیکی صورت فلکی «شکارچی» یا همان جبار (Orion) آغاز میشود.
به این ترتیب بارشهای شهابی بر اساس صورت فلکیای نامگذاری میشوند که کانون بارش در آن قرار دارد. کانون بارش همان نقطهای است که بنظر میرسد شهابها از آنجا سرچشمه میگیرند. اگر خطی را در امتداد رد شهابها به عقب رسم کنید، تمام این خطوط در یک نقطه به هم میرسند. این پدیده ناشی از حرکت سریع زمین از میان آوار و بقایای دنبالهدار است، به این معنا که وقتی یک بارش شهابی را تماشا میکنید، در واقع شاهد یک دلیل واضح از چرخیدن سیاره ما به دور خورشید هستید.
انواع بارش شهابی چیست؟
در این بخش توضیح میدهیم انواع بارش شهابی چیست و هر کدام در چه زمانی از سال رخ میدهند. دقت کنید زمان اوج مشاهده ممکن است هر سال یک یا دو روز تغییر کند. به یاد داشته باشید اگر ماه کامل یا نزدیک به حالت کامل باشد، ممکن است شهابهای زیادی را نبینید. با این وجود برخی سالها از نظر تعداد شهاب در هر ساعت، وضعیت بهتری نسبت به سالهای دیگر دارند. جدول زیر بارشهای شهابی اصلی را به همراه زمان وقوع هر کدام نشان میدهد:
| نام بارش شهابی | زمان وقوع |
| کوادرانتی | دی |
| بارشبار (لیراید) | اردیبهشت |
| برساوشی (پرسیاد) | مرداد |
| جباری (اوریونید) | مهر |
| اسدی (لئونید) | آبان |
| جوزایی (جمینید) | آذر |
در کنار دستهبندی بالا، میتوان این بارشها را بر اساس جرم منشا، میزان فعالیت و صورت فلکیای که کانون بارش در آن قرار دارد نیز دستهبندی کرد. برای مثال، دو گروه زیر انواع بارشها را بر مبنای جرم منشا یا والد نشان میدهند:
- بارشهای دنبالهداری: بیشتر بارشهای شهابی معروف مانند برساوشی (از دنبالهدار سویفت-تاتل) و جباری (از دنبالهدار هالی) از دنبالهدارهای یخی سرچشمه میگیرند که با نزدیک شدن به خورشید، ذرات خود را رها میکنند.
- بارشهای سیارکی: تعداد کمی از بارشها به جای دنبالهدارها از سیارکهای سنگی نشات میگیرند، مانند بارش جوزایی (از سیارک ۳۲۰-فائتون) و کوادرانتی (مربوط به سیارک 2003 EH1).
تقسیمبندی دیگر بر اساس سطوح فعالیت و شدت بارش است:
- بارشهای سالانه منظم: رویدادهای قابلپیشبینی که در زمان اوج خود، نرخ ثابتی بین ۱۰ تا بیش از ۱۰۰ شهاب در ساعت تولید میکنند (مانند جوزایی و برساوشی).
- طغیانها (Outbursts): افزایشهای ناگهانی و غیرمنتظره بارشها در زمانی که تراکم توده ذرات بیشتر از حد معمول است و تعداد شهابها را موقتا بالا میبرد.
- طوفانهای شهابی: رویدادهایی نادر و فوقالعاده شدید که بیش از ۱۰۰۰ شهاب در ساعت تولید میکنند. این حالت معمولا در بارش اسدی رخ میدهد.
اگر به زمان مشاهده بارش شهابی برساوشی نزدیک هستید، میتوانید فیلم آموزش رایگان بارش شهابی برساوشی چیست فرادرس را مشاهده کنید تا در مورد بهترین زمان و مکان مشاهده و نکات عکاسی آن اطلاعات کاملی کسب کرده باشید. لینک این آموزش در ادامه برای شما قرار داده شده است:
آیا بارش شهابی خطرناک است؟
در بخشهای قبل این مطلب از مجله فرادرس یاد گرفتیم که بارش شهابی چیست و گفتیم بارشهای شهابی زمانی رخ میدهند که زمین از میان رد گرد و غبار و سنگهای بجا مانده از دنبالهدارها یا سیارکها عبور کند. شهابوارهها معمولا کوچک هستند و ابعاد آنها از اندازه یک ذره گرد و غبار گرفته تا حجم یک تختهسنگ متغیر است. آنها تقریبا همیشه آنقدر کوچکاند که بهسرعت در جو زمین میسوزند و از بین میروند، بنابراین احتمال بسیار کمی وجود دارد که یکی از آنها با سطح زمین برخورد کند. اما این شانس جالب برای شما وجود دارد که در دل شب، بیننده یک نمایش زیبای شهابباران باشید.
