کالای جانشین چیست و چه تفاوتی با کالای مکمل دارد؟ – به زبان ساده

کالای جانشین به محصول یا خدمتی گفته می‌شود که در صورت تغییر ترجیح مصرف‌کننده می‌تواند جایگزین گزینه اصلی شود. کالاهای جانشین انتخاب‌های بیشتری در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌دهند و نقش مهمی در ایجاد رقابت در بازار دارند. برای مثال اگر قیمت گوشت قرمز بیش از حد بالا باشد، افراد ممکن است به مصرف گوشت مرغ روی بیاورند. در این مطلب از مجله فرادرس به این موضوع می‌پردازیم که کالای جانشین چیست و مفاهیمی مانند کشش متقاطع تقاضا را شرح می‌دهیم. انواع کالای جانشین را معرفی می‌کنیم و اهمیت کالای جانشین در بازار ایران را بررسی می‌کنیم. در ادامه نیز تاثیرات متقابل کالای جانشین در بازار را توضیح می‌دهیم.

کالای جانشین چیست؟

«کالای جانشین» (Substitute Goods) به محصولاتی گفته می‌شود که می‌توانند به‌جای یکدیگر مصرف شوند. این کالاها نیاز یا خواسته مشابهی را برطرف می‌کنند و معمولا زمانی مورد تقاضا قرار می‌گیرند که مصرف‌کننده به هر دلیلی از کالای اصلی استفاده نکند.

به زبان ساده‌تر، کالای جانشین کالا یا خدماتی است که می‌توان آن را به‌عنوان جایگزین کالای دیگری به کار برد. برای مثال اگر فردی طعم قهوه را دوست نداشته باشد یا قیمت قهوه بالا باشد، ممکن است چای را به‌عنوان جایگزین انتخاب کند. بنابراین چای و قهوه کالاهای جانشین یکدیگر محسوب می‌شوند. از دیگر نمونه‌های کالاهای جانشین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

• پپسی و کوکاکولا
• خمیر دندان و پودر دندان
• کره و مارگارین
• گوشی‌های اندرویدی و آیفون اپل

تحلیل نمودار کالاهای جانشین

برای تحلیل نمودارهای کالاهای جانشین، برای مثال می‌توانید دو کالای جانشین پپسی و کوکاکولا را در نظر بگیرید. رابطه اقتصادی بین قیمت پپسی و مقدار تقاضای کوکاکولا یک رابطه مثبت است. این رابطه را می‌توان با استفاده از نمودارهای زیر نشان داد.

در نمودار بالا، بازار پپسی را مشاهده می‌کنیم که تعادل اولیه آن در نقطه E0 قرار دارد. در این وضعیت، اگر عرضه پپسی از S0 به S1 افزایش پیدا کند، قیمت پپسی از P0 به P1 کاهش می‌یابد و در نتیجه، به دلیل ارزان‌تر شدن قیمت، تقاضا برای پپسی افزایش پیدا می‌کند. دو مقدار تقاضا از Q0 به Q1 می‌رسد. منحنی تقاضا نشان می‌دهد که با کاهش قیمت، مقدار تقاضای پپسی افزایش می‌یابد.

در نمودار بالا، بازار کوکاکولا نشان داده شده است. در این حالت به دلیل کاهش قیمت پپسی به‌عنوان کالای جانشین، تقاضا برای کوکاکولا کاهش می‌یابد و منحنی تقاضا از D0 به D1 به سمت چپ منتقل می‌شود. در نتیجه قیمت کوکاکولا از P0 به P1 کاهش پیدا می‌کند و مقدار معامله‌شده نیز از Q0 به Q1 کم می‌شود.

در این شرایط پپسی به‌عنوان جایگزین یا کالای جانشین کوکاکولا استفاده می‌شود و مصرف‌کنندگان به دلیل ارزان‌تر شدن پپسی، تمایل بیشتری به خرید پپسی نسبت به کوکاکولا پیدا می‌کنند.

کشش متقاطع تقاضا چیست؟

«کشش متقاطع تقاضا» (Cross Elasticity of Demand) به میزان حساسیت مقدار تقاضای یک کالا نسبت به تغییر قیمت کالای دیگر گفته می‌شود. به بیان ساده، این مفهوم نشان می‌‌دهد که اگر قیمت یک کالا تغییر کند، میزان تقاضا برای کالای دیگر تا چه اندازه تغییر می‌کند. کشش متقاطع تقاضا با استفاده از فرمول زیر محاسبه می‌شود.

$$\text{XED} = \frac{A}{B}$$

• XED: کشش متقاطع تقاضا
• A: درصد تغییر در مقدار تقاضای کالای A
• B: درصد تغییر در قیمت کالای B

در علم اقتصاد، رابطه بین هر دو کالا را می‌توان با استفاده از مفهوم کشش متقاطع تقاضا یا کشش قیمتی متقاطع تقاضا توضیح داد.

در مورد کالاهای جانشین، کشش متقاطع تقاضا همیشه مثبت است. این موضوع نشان می‌دهد که وقتی قیمت یک کالا افزایش پیدا می‌کند، تقاضا برای کالای دیگر یا کالای جانشین آن نیز افزایش می‌یابد. زیرا مصرف‌کنندگان معمولا تمایل دارند به سمت کالاها یا خدمات ارزان‌تر و مقرون‌به‌صرفه‌تر حرکت کنند. در این زمینه لازم است به نکات زیر توجه کنیم.

• کشش متقاطع تقاضای مثبت نشان‌ دهنده آن است که دو کالا جانشین یکدیگر هستند.
• کشش متقاطع تقاضای منفی به این معناست که دو کالا مکمل یکدیگر محسوب می‌شوند.
• کشش متقاطع تقاضای صفر نشان می‌دهد که دو کالا هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند.

برای درک بهتر کشش متقاطع تقاضا، چای و قهوه را به‌عنوان دو کالای جانشین در نظر می‌گیریم. فرض کنید قیمت چای ۱۰ درصد افزایش پیدا کند و در نتیجه تقاضا برای قهوه ۳۰ درصد بیشتر شود. در این حالت کشش متقاطع تقاضا به شکل زیر محاسبه می‌شود.

$$XED = \frac{+30\%}{+10\%} = +3$$

این عدد مثبت نشان می‌دهد که چای و قهوه کالاهای جانشین یکدیگر هستند. برای آشنایی بیشتر با مفاهیم علم اقتصاد می‌توانید فیلم آموزش کلیات علم اقتصاد فرادرس را مشاهده کنید.

شدت جانشینی کالاها

عدد به‌دست آمده برای کشش متقاطع تقاضا در صورتی که مثبت باشد، میزان قدرت جانشینی دو کالا را نشان می‌دهد.

• اگر مقدار کشش متقاطع کم و نزدیک به صفر باشد، کالاها جانشین ضعیف هستند.
• اگر مقدار کشش متقاطع بزرگ و مثبت باشد، کالاها جانشین قوی یا نزدیک به‌هم محسوب می‌شوند.

نمودار قیمت و مقدار تقاضا در کالاهای جانشین

دو کالایی که جانشین یکدیگرند، دارای کشش متقاطع تقاضای مثبت هستند. این بدان معنی است که با افزایش قیمت یک کالا، تقاضا برای کالای دیگر افزایش پیدا می‌کند. همان‌طور که در نمودار مشاهده می‌شود، وقتی قیمت چای بالا می‌رود، مقدار تقاضا برای قهوه نیز افزایش می‌یابد، زیرا مصرف‌کنندگان برای جایگزینی، از چای به قهوه روی می‌آورند.

دو کالایی که مکمل یکدیگرند، دارای کشش متقاطع تقاضای منفی هستند. به این معنی که با افزایش قیمت یکی از کالاها، مقدار تقاضا برای کالای دیگر کاهش پیدا می‌کند. برای مثال، اگر قیمت خودنویس‌ها بسیار بالا برود، مردم ترجیح می‌دهند از خودکار استفاده کنند. در نتیجه تقاضا برای جوهر به‌شدت کاهش می‌یابد. زیرا جوهر و خودنویس معمولا با هم مصرف می‌شوند.

دو کالایی که نه مکمل یکدیگرند و نه جانشین هم هستند، بلکه به‌طور مستقل مصرف می‌شوند، دارای کشش متقاطع صفر هستند. به این معنی که تغییر قیمت یکی از کالاها، تاثیری بر تقاضا یا قیمت کالای دیگر ندارد و وضعیت آن ثابت باقی می‌ماند.

تقاضای مصرف‌کننده و نقش کالای جانشین

در اقتصاد زمانی با کالاهای جانشین مواجه می‌شویم که دست‌کم دو کالا بتوانند یک نیاز یا هدف یکسان را برآورده کنند. مانند گوشی آیفون در مقایسه با گوشی‌های اندرویدی. برای اینکه یک کالا جانشین کالای دیگر محسوب شود، باید میان آن‌ها نوعی رابطه وجود داشته باشد. این رابطه می‌تواند بسیار نزدیک باشد، مثل دو برند مختلف قهوه، یا جانشینی چای با قهوه.

میان تقاضای کالاهای جانشین رابطه مشخصی وجود دارد. اگر قیمت یک کالا افزایش پیدا کند، معمولا تقاضا برای کالای جانشین آن بیشتر می‌شود، زیرا مصرف‌کنندگان ترجیح می‌دهند به‌جای کالای گران‌تر، گزینه‌ای ارزان‌تر را انتخاب کنند. در حالتی برعکس، یعنی زمانی که قیمت یک کالا کاهش پیدا می‌کند، تقاضا برای کالای جانشین آن نیز ممکن است کاهش پیدا کند. در زبان اقتصادی دو کالای X و Y زمانی جانشین هم محسوب می‌شوند که با افزایش قیمت Y، تقاضا برای کالای X افزایش پیدا کند. به این رابطه کشش متقاطع تقاضای مثبت گفته می‌شود.

یادگیری اقتصاد با فرادرس

اقتصاد دانشی است که به بررسی انتخاب‌های انسان در شرایط محدودیت منابع می‌پردازد و نقش مهمی در زندگی روزمره ما دارد. اقتصاد توضیح می‌دهد که چگونه مصرف‌کنندگان، تولیدکنندگان و دولت‌ها تصمیم‌گیری می‌کنند و این تصمیم‌ها چه تاثیری بر جامعه دارد. با یادگیری مفاهیم پایه اقتصاد، می‌توانیم تحلیل بهتری از قیمت‌ها، بازارها و تورم داشته باشیم.

برای مثال، مفهوم کالای جانشین نشان می‌دهد اگر قیمت یک کالا افزایش یابد، مصرف‌کنندگان ممکن است به سراغ کالای مشابه دیگری بروند. درک چنین مفاهیمی باعث می‌شود تصمیم‌های مالی آگاهانه‌تری بگیریم و نگاه تحلیلی‌تری به مسائل روزمره داشته باشیم.

برای آشنایی با مفاهیم اقتصادی فیلم‌های آموزشی متنوعی در فرادرس تهیه شده است که برخی از آن‌ها را در فهرست زیر مشاهده می‌کنید.

• فیلم آموزش مقدماتی اقتصاد کلان Macroeconomics + گواهینامه فرادرس
• فیلم آموزش ریاضیات و کاربرد آن در حسابداری، مدیریت و اقتصاد فرادرس
• فیلم آموزش اقتصاد مهندسی مقدماتی فرادرس
• فیلم آموزش اقتصاد سنجی جامع و با مفاهیم کلیدی فرادرس
• فیلم آموزش ثبت نام و تکمیل اظهارنامه مالیاتی اشخاص حقوقی و شرکت ها + گواهینامه فرادرس

برای مشاهده فیلم‌های آموزشی بیشتر در این حوزه می‌توانید به لینک زیر مراجعه کنید.

• مجموعه فیلم آموزش علوم اقتصادی از دروس دانشگاهی تا کاربردی فرادرس

انواع کالای جانشین چیست؟

کلاهای جانشین را می‌توان به انواع مختلفی تقسیم کرد که در ادامه مهم‌ترین انواع کالاهای جانشین را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.

کالای جانشین برند چیست؟

کالاهای جانشین برند به محصولاتی گفته می‌شود که توسط برندهای مختلف تولید شده‌اند اما کاربرد مشابهی دارند. برای مثال، دوربین‌های دیجیتال کانن و نیکون هر دو برای عکاسی و فیلم‌برداری استفاده می‌شوند و برندهای شناخته‌شده‌ای در بازار هستند. این محصولات نمونه‌ای از کالای جانشین محسوب می‌شوند.

کالای جانشین جنریک چیست؟

«کالاهای جانشین جنریک» (Generic Substitutes) محصولاتی بدون نام تجاری مشخص هستند که عملکردی مشابه برندهای معروف دارند. برای مثال استفاده از ایبوپروفن معمولی به‌جای برند شناخته‌شده‌ای مثل Advil.

کالای جانشین نزدیک چیست؟

«کالای جانشین نزدیک» (Close Substitutes) محصولاتی هستند که از نظر ویژگی‌ها، کارایی، قیمت و کیفیت شباهت زیادی به یکدیگر دارند. برای نمونه برخی از گوش‌های هوشمند امکانات تقریبا یکسانی دارند و می‌‌توانند به‌راحتی جایگزین هم شوند.

کالای جانشین درون گروهی چیست؟

«کالاهای جانشین درون‌گروهی» (Within Category Substitutes) به محصولاتی گفته می‌شود که در یک گروه یا صنعت مشخص قرار دارند و می‌توانند جایگزین یکدیگر شوند. مدل‌ها و برندهای مختلف خودرو یا انواع نوشابه‌های گازدار را می‌توان به‌عنوان مثال‌هایی از کالاهای جانشین درون‌گروهی نام برد.

کالای جانشین بین‌گروهی چیست؟

«کالای جانشین بین‌گروهی» (Cross Category Substitutes) محصولاتی هستند که به دسته‌ها یا صنایع متفاوتی تعلق دارند، اما یک نیاز مشابه را برطرف می‌کنند. برای نمونه اگر بلیت سینما افزایش یابد، ممکن است تقاضا برای پلتفرم‌های پخش آنلاین فیلم بیشتر شود.

کالای جایگزین کامل و ناقص

کالاهای جایگزین را در اقتصاد می‌توان به دو دسته زیر نیز تقسیم کرد.

• کالای جایگزین کامل: «کالاهای جایگزین کامل» (Perfect Substitutes) محصولاتی هستند که از نظر ویژگی‌ها و عملکرد کاملا یکسان‌اند و مصرف‌کننده تفاوتی بین آن‌ها احساس نمی‌کند.
• کالای جایگزین ناقص: «کالاهای جایگزین ناقص» (Imperfect Substitutes) محصولاتی هستند که به همدیگر شباهت دارند اما کاملا مشابه نیستند و تفاوت‌هایی در کیفیت، طراحی یا برند آن‌ها وجود دارد. برای مثال برندهای مختلف کفش ورزشی، لوازم آرایشی یا قهوه در این دسته قرار می‌گیرند.

کالای جایگزین کامل چیست؟

کالاهای جایگزین کامل کالاهایی هستند که از نظر کارکرد کاملا یکسان‌اند و مصرف‌کننده می‌تواند آن‌ها را بدون هیچ تفاوتی به‌جای هم استفاده کند. در این حالت عملکرد دو کالا دقیقا مشابه است و هیچ مزیت ذاتی نسبت به یکدیگر ندارند. به همین دلیل، مصرف‌کنندگان نسبت به قیمت کالاهای جایگزین کامل بسیار حساس‌اند و تنها عامل تصمیم‌گیری آن‌ها قیمت است.

یعنی اگر قیمت یکی افزایش پیدا کند، مصرف‌کنندگان به‌راحتی به سمت کالای دیگر می‌روند. از آنجا که سطح مطلوبیت یا رضایت مصرف‌کننده از هر دو کالا یکسان است، هیچ ترجیح خاصی بین آن‌ها وجود ندارد. نمونه‌های رایج این نوع جانشینی را می‌‌توان در محصولات ژنریک یا بدون برند مانند غلات صبحانه فروشگاهی یا داروهای ژنریک مشاهده کرد.

کالای جایگزین ناقص چیست؟

کالاهای جایگزین ناقص کالاهایی هستند که اگرچه کارکردی مشابه دارند، اما از نظر کیفیت، ویژگی‌ها، طراحی یا سایر خصوصیات با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند. در این حالت، مصرف‌کنندگان علاوه بر قیمت، به عوامل دیگری مانند وفاداری به برند، ویژگی‌های خاص محصول یا سلیقه شخصی نیز توجه می‌کنند. بنابراین حساسیت قیمتی وجود دارد، اما مطلق نیست.

مصرف‌کنندگان ممکن است ترجیح جزئی برای یکی از کالاها داشته باشند، ترجیحی که ناشی از ذائقه، نیازهای خاص یا تجربه قبلی آن‌‌هاست. به‌عنوان مثال، برندهای مختلف تلفن همراه یا طعم‌های متفاوت در بستنی را می‌توان کالاهای جانشین ناقص دانست. زیرا هدفی مشابه را برآورده می‌کنند، اما از نظر امکانات، کیفیت یا طعم با یکدیگر تفاوت دارند. این تمایز به درک بهتر رفتار مصرف‌کننده و تحلیل رقابت بین کالاها در بازار کمک می‌کند و نقش مهمی در مباحث اقتصاد خرد دارد.

مقایسه کالاهای جانشین کامل و ناقص

کالای جانشین کامل به کالا یا خدمتی گفته می‌شود که می‌توان آن را دقیقا به همان شیوه کالای اصلی استفاده کرد به‌طوری‌که میزان رضایت مصرف‌کننده از آن کاملا یکسان باشد. به‌عنوان مثال، یک اسکناس یک‌دلاری دقیقا می‌تواند جانشین اسکناس یک‌دلاری دیگر شود، یا کره تولید‌شده توسط دو تولید‌کننده مختلف را می‌توان جانشین کاملا مشابه یکدیگر دانست.

در مقابل برخی کالاها جانشین کامل نیستند، اما شباهت آن‌ها به اندازه‌ای هست که بتوانند نیاز مشابهی را برآورده کنند. برای مثال دوچرخه و خودرو هر دو وسیله حمل‌ونقل هستند، اما جانشین کامل یکدیگر محسوب نمی‌شوند، زیرا تفاوت‌هایی از نظر سرعت، راحتی و کاربرد دارند. در این نوع جانشینی ناقص، مصرف‌کنندگان تفاوت‌هایی میان کالاها قائل می‌شوند.

کالای جانشین خالص و ناخالص چیست؟

کالاهای جانشین که شباهت کمتری دارند، گاهی به دو دسته جانشین‌های ناخالص و جانشین‌های خالص تقسیم می‌شوند که این تقسیم‌بندی بر اساس میزان مطلوبیت صورت می‌گیرد. جانشین ناخالص کالایی است که با افزایش قیمت کالای دیگر، تقاضا برای آن افزایش می‌یابد. جانشین خالص نیز کالایی است که با افزایش قیمت کالای دیگر، تقاضای آن بیشتر می‌شود، در حالی که میزان مطلوبیت حاصل از مصرف کالای جانشین ثابت باقی می‌ماند.

گاهی دیدگاه مصرف‌کنندگان و اقتصاددانان درباره جانشین کامل یا ناقص بودن کالاها متفاوت است. برای نمونه، یک مصرف‌کننده ممکن است حتی با افزایش قیمت کوکاکولا، همچنان آن را به پپسی ترجیح دهد، چون از نظر طعم یا برند میان این دو تفاوت قائل است. در حالی که از نگاه اقتصادی ممکن است این دو نوشابه جانشین‌های بسیار نزدیک یا حتی جانشین‌های کامل تلقی شوند.

با محاسبه کشش متقاطع تقاضا می‌توانیم بررسی کنیم که آیا دو کالا واقعا جانشین یکدیگر هستند یا نه. برآورد کشش متقاطع تقاضا معمولاً با استفاده از روش‌های اقتصادسنجی انجام می‌شود. برای کسب اطلاعات بیشتر در این حوزه می‌توانید فیلم آموزش اقتصاد سنجی جامع و با مفاهیم کلیدی فرادرس را مشاهده کنید.

کالای مکمل چیست؟

«کالاهای مکمل» (Complementary Goods) کالاهایی هستند که معمولا همراه با یکدیگر مصرف می‌شوند و استفاده هم‌زمان از آن‌‌ها باعث افزایش مطلوبیت یا رضایت مصرف‌کننده می‌‌شود. این کالاها از نظر مصرف به یکدیگر وابسته‌اند و کارکرد هر کدام، کارکرد دیگری را تکمیل می‌کند یا تجربه کلی مصرف را بهبود می‌بخشد.

در این حالت، اگرچه قیمت همچنان اهمیت دارد، اما حساسیت قیمتی مصرف‌کننده معمولا کمتر است، زیرا تغییر قیمت یکی از کالاهای مکمل الزاما تاثیر شدیدی بر تقاضای کالای دیگر نمی‌گذارد. از منظر بازار، کالاهای مکمل اغلب رابطه‌ای هم‌زیستانه دارند، به این معنا که افزایش تقاضا برای یکی می‌‌تواند تقاضای دیگری را نیز افزایش دهد.

مثال‌های رایج این نوع رابطه شامل کره بادام‌زمینی و مربا، یا تلفن همراه و قاب گوشی است. در مجموع، تفاوت میان کالاهای جانشین و مکمل نقش کلیدی در تحلیل تقاضا، تعیین استراتژی قیمت‌گذاری و بررسی رقابت در بازار دارد و از مفاهیم پایه‌ای اما بسیار مهم در اقتصاد محسوب می‌شود. در همین راستا نظریه رفتار مصرف‌کننده توضیح می‌دهد که افراد با توجه به قیمت‌ها و میزان مطلوبیت کالاها، چگونه سبد مصرفی خود را انتخاب می‌کنند. برای کسب اطلاعات بیشتر درباره این موضوع می‌توانید مطلب نظریه رفتار مصرف کننده چیست از مجله فرادرس را مطالعه کنید.

تفاوت کالای جانشین و مکمل چیست؟

کالاهای جانشین محصولاتی هستند که می‌توانند جای یکدیگر را بگیرند یعنی اگر یکی موجود نباشد یا قیمت آن بالا برود، مصرف‌کنندگان ممکن است سراغ کالای دیگری بروند. اما «کالاهای مکمل» (Complementary Goods) کالاهایی هستند که معمولا با هم استفاده می‌شوند و ارزش یک کالا با وجود دیگری افزایش می‌یابد. به عبارت دیگر، این کالاها بدون یکدیگر کاربرد کاملی ندارند. کالاهایی مانند خمیر دندان و مسواک، خودرو و بنزین، قلم و جوهر، کامپیوتر و هارد دیسک، موبایل و باتری را می‌توان به‌عنوان نمونه‌هایی از کالاهای مکمل در اقتصاد ذکر کرد.

کالاهای جایگزین در کتاب اقتصاد دهم

بر اساس مطالب مطرح‌شده درباره کالاهای جایگزین در کتاب درسی اقتصاد دهم دوره متوسطه، تغییر قیمت برخی کالاها می‌تواند بر میزان تقاضای کالاهای دیگر اثر بگذارد. کالاهایی که با یکدیگر ارتباط دارند، در صورت افزایش یا کاهش قیمت یکی از آن‌ها، الگوی خرید مصرف‌کنندگان را تغییر می‌دهند. برای نمونه، وقتی قیمت گوشت قرمز افزایش پیدا می‌کند، بسیاری از مردم به خرید گوشت سفید روی می‌آورند و آن را به‌عنوان جانشین انتخاب می‌کنند.

کالاهای مکمل در کتاب اقتصاد دهم

در مورد کالاهایی که به‌صورت مکمل همراه با سایر کالاها مصرف می‌شوند، افزایش یا کاهش قیمت یک کالا می‌تواند بر میزان خرید کالای مرتبط با آن تاثیر بگذارد. به‌عنوان مثال، هنگام خرید چای، معمولا به قیمت قند و شکر هم توجه می‌کنیم. در مثالی دیگر که درباره کالاهای مکمل در کتاب اقتصاد دهم مطرح شده است، زمانی که می‌خواهیم خودرویی بخریم، قیمت بنزین نیز برای ما اهمیت پیدا می‌کند، زیرا این کالاها در مصرف به یکدیگر وابسته‌اند. برای یادگیری مباحث مربوط به کتاب اقتصاد دهم می‌توانید فیلم آموزش اقتصاد پایه دهم علوم انسانی و یازدهم علوم و معارف اسلامی فرادرس را مشاهده کنید.

اهمیت کالای جانشین در بازار ایران

با افزایش مداوم تورم و کاهش قدرت خرید خانوارها، در بازار ایران مصرف‌کنندگان به انتخاب کالاهایی با قیمت مناسب‌تر روی آورده‌اند که می‌توانند نیازهای مشابهی را پاسخ دهند. این امر رفتار انتخاب کالای جانشین را تقویت کرده است. برای مثال محدودیت‌های وارداتی در بخش لوازم خانوگی از اواخر دهه ۱۳۹۰ باعث شد تا مصرف‌کنندگان آن‌ها را با کالای مشابه داخلی جایگزین کنند.

این فضا باعث شد تا تولید کنندگان داخلی فرصت پیدا کنند جای خالی برندهای خارجی مانند ال‌جی و سامسونگ را پر کنند و کالاهای ایرانی را به‌عنوان کالای جانشین لوازم خانگی خارجی ارائه کنند. این موضوع به‌تدریج باعث تغییر رفتار مصرف‌کنندگان نیز شده است. به عبارت دیگر افزایش نگرانی نسبت به هزینه‌ها، باعث شده مصرف‌کنندگان بیشتر به قیمت و ویژگی‌ کالا توجه کنند تا نام برند. این موضوع باعث افزایش تقاضا برای کالاهای جانشین با قیمت مناسب و کیفیت قابل قبول شده است. در ادامه مثال‌هایی از کالاهای جانشین در اقتصاد ایران ارائه می‌کنیم.

لوازم خانگی ایرانی

یکی از بارزترین مثال‌ها برای کالای جانشین در ایران، جایگزینی لوازم خانگی ایرانی به‌جای کالاهای خارجی مشابه است. پس از ممنوعیت واردات لوازم خانگی در سال ۱۳۹۷ تولید‌کنندگان داخلی مانند اسنوا، پارس‌خزر، هیمالیا، جی‌پلاس و امرسان توانستند سهم قابل توجهی از بازار را به خود اختصاص دهند و به کالای جانشین لوازم خانگی کره‌ای تبدیل شوند.

برخی از این برندها نه‌تنها در بازار داخلی موفق بوده‌اند، بلکه محصولاتشان در بازارهای منطقه نیز قابل عرضه شده‌اند که این موضوع نشان‌دهنده رشد کیفیت و توان تولید داخلی است. در حال حاضر بسیاری از مصرف‌کنندگان به رغم اینکه ممکن است تجربه برند خارجی را داشته باشند، برای صرفه‌جویی اقتصادی ترجیح می‌دهند محصولات داخلی را انتخاب کنند، به‌خصوص در محصولاتی مانند یخچال‌فریزر، لباس‌شویی، تلویزیون و کولر آبی.

گوشت مرغ به‌جای گوشت قرمز

در حوزه موارد غذایی، نمونه دیگر کالای جانشین را می‌توان در انتخاب گوشت مرغ به‌جای گوشت قرمز دید. با افزایش قیمت گوشت گوسفندی یا گوساله به دلیل تورم، هزینه بالای تولید یا مشکلات واردات نهاده‌های دامی، مصرف‌کنندگان به سراغ مرغ می‌روند که در عمل کالای جانشینی برای تامین پروتئین است. مطالعات مربوط به تحلیل روند قیمت‌ها نشان می‌دهد که افزایش قیمت محصولات غذایی در ایران باعث می‌شود الگوی مصرف تغییر کند و مردم به سمت کالاهای جایگزین ارزان‌تر حرکت کنند.

برنج داخلی در برابر برنج وارداتی

برنج دلخواه ایرانی‌ها اغلب برنج شمال یا خارجی خاص است. اما با افزایش قیمت برنج وارداتی درسال‌های اخیر، بسیاری از مصرف‌کنندگان به استفاده از سایر برنج‌های ارزان‌تر تولید داخل یا برنج وارداتی روی آورده‌اند. بنابراین برنج ارزان‌تر با وجود کیفیت پایین‌تر به‌عنوان کالای جانشین در بازار دیده می‌شود، مخصوصا وقتی بودجه خانوار محدود است.

رفتار مصرف‌کننده ایرانی

مطالعات جدید نشان می‌دهند، مصرف‌کننده ایرانی به‌طور فزاینده‌ای قیمت‌محور و برنامه‌ریزتر شده است. یعنی اثر نام برند در تصمیم خرید کاهش یافته و تمرکز بر قیمت، کیفیت نسبی و دسترس‌پذیری افزایش پیدا کرده است.

این تغییر رفتار به‌ویژه در شرایط اقتصادی پرفشار رخ داده است که مصرف‌کنندگان هنگام خرید اولویت را به بهینه‌سازی سبد خرید می‌دهند و کالاهای جانشین را برای خرید بررسی می‌کنند تا بتوانند مدیریت مناسبی برای مخارج خود داشته باشند. علاوه بر این وفاداری به برند نسبت به گذشته کاهش یافته و مصرف‌کنندگان بیشتر به‌دنبال ارزش اقتصادی و کاهش هزینه‌ها با استفاده از کالاهای جانشین ارزان‌تر هستند.

تاثیرات بازار بر کالاهای جانشین

کالاهای جانشین در بازار تحت‌تاثیر عوامل مختلفی قرار می‌گیرند که رفتار تولید‌کنندگان، فروشندگان و مصرف‌کنندگان را شکل می‌دهد. مهم‌ترین اثرات بازار بر این نوع کالاها را در ادامه شرح می‌دهیم.

تاثیر رقابت قیمتی در کالای جانشین

در بازاری که تعداد زیادی کالای جانشین وجود دارد، رقابت میان آن‌ها معمولا باعث کاهش قیمت‌ها می‌شود. هر تولیدکننده یا فروشنده تلاش می‌کند با ارائه قیمت مناسب‌تر، مشتریان بیشتری را به سمت خود جذب کند.

نوآوری در کالای جانشین

برای دیده شدن در بازاری شلوغ و رقابتی، تولیدکنندگان کالاهای جانشین ناچارند دست به نوآوری بزنند یا محصولات خود را از سایر رقبا متمایز کنند. این تمایز می‌تواند در قالب ویژگی‌های خاص، کیفیت بالاتر، طراحی بهتر یا مزایای جدید برای مصرف‌کننده باشد.

اشباع کالای جانشین در بازار

زمانی که بازار از کالاهای جانشین پر می‌‌شود، رقابت به‌شدت افزایش می‌یابد. این وضعیت اغلب به کاهش حاشیه سود تولیدکنندگان و فروشندگان منجر می‌شود. زیرا حفظ سهم بازار دشوارتر و هزینه رقابت بالاتر می‌رود.

پویایی‌ در بازار

تغییر شرایط بازار، مانند دگرگونی در سلیقه و تقاضای مصر‌ف‌کنندگان یا ورود فناوری‌های جدید، می‌تواند محبوبیت و میزان تقاضا برای کالاهای جانشین را به‌طور قابل‌توجهی تحت‌تاثیر قرار دهد. برخی محصولات ممکن است جایگاه خود را از دست بدهند و برخی دیگر با شرایط جدید سازگار شوند و رشد کنند. این عوامل نشان می‌دهند که بازار کالاهای جانشین بازاری پویا است و موفقیت در آن نیازمند قیمت‌گذاری هوشمندانه، نوآوری مستمر و درک دقیق از تغییرات بازار است.

تاثیر کالای جانشین چیست؟

کالاهای جانشین نقش مهمی در شکل‌دهی به ساختار بازار و رفتار مصرف‌کننده دارند و آثار مختلفی بر شرکت‌ها و مصرف‌کنندگان بر جای می‌گذارند. مهم‌ترین پیامدهای وجود کالاهای جانشین را می‌توان در فهرست زیر خلاصه کرد.

• افزایش رقابت
• ایجاد حساسیت قیمتی
• ایجاد انتخاب برای مصرف‌کننده
• ایجاد نوآوری و تفاوت

تاثیر کالای جانشین در افزایش رقابت

وجود کالاهای جانشین باعث تشدید رقابت در بازار می‌شود. زمانی که مصرف‌کنندگان گزینه‌های جایگزین متعددی در اختیار دارند، شرکت‌ها ناچار می‌شوند قیمت‌ها را کاهش دهند یا دست‌کم از افزایش بیش از حد آن جلوگیری کنند. این فضای رقابتی علاوه بر فشار بر قیمت‌ها، شرکت‌ها را به بهبود کیفیت محصولات و خدمات نیز وادار می‌کند تا بتوانند مشتریان فعلی را حفظ کرده و تقاضا برای محصولات خود را افزایش دهند.

حساسیت قیمتی مصرف‌کنندگان

کالاهای جانشین حساسیت مصرف‌کننده نسبت به قیمت را افزایش می‌دهند. هنگامی که قیمت کالاهای ضروری بیش از حد بالا می‌رود، مصرف‌کنندگان به‌سرعت به سمت گزینه‌های ارزان‌تر به‌عنوان جانشین حرکت می‌کنند. این رفتار، فشار مستقیمی بر شرکت‌ها وارد می‌کند تا قیمت‌های خود را در سطحی رقابتی نگه دارند.

حق انتخاب مصرف‌کننده

وجود کالاهای جانشین دامنه انتخاب مصرف‌کنندگان را گسترش می‌دهد. مشتریان می‌توانند از میان گزینه‌های مختلف، محصولاتی را انتخاب کنند که بیشترین تناسب را با نیازها، بودجه، سلیقه و ترجیحات آن‌ها دارد. این تنوع انتخاب، قدرت تصمیم‌گیری مصرف‌کننده را افزایش می‌دهد.

نوآوری و تمایز

کالاهای جانشین انگیزه‌ای قوی برای نوآوری و تمایز ایجاد می‌کنند. شرکت‌ها و کسب‌و‌کارها تشویق می‌شوند ویژگی‌های جدیدی به محصولات خود اضافه کنند یا با ایجاد کارکردها و مزایای متنوع، خود را از رقبای موجود در بازار مربوطه متمایز کنند. این نوآوری‌ها می‌توانند به افزایش فروش، جذب مشتریان جدید و تقویت جایگاه برند در بازار منجر شود.

عوامل تاثیرگذار بر روی کالاهای جایگزین

عوامل موثر بر تقاضای کالاهای جانشین را در فهرست زیر مشاهده می‌کنید.

• قیمت: افزایش قیمت یک کالا باعث افزایش تقاضا برای کالای جانشین آن می‌‌شود.
• دسترس‌پذیری: هرچه کالای جانشین راحت‌تر در بازار پیدا شود، تقاضای آن بیشتر می‌شود.
• کیفیت: بهبود کیفیت کالای جانشین، تمایل مصرف‌کنندگان به خرید آن را افزایش می‌دهد.
• بازاریابی و تبلیغات: تبلیغات موثر می‌تواند مصرف‌کنندگان را به سمت کالای جانشین جذب کند.
• ترجیحات مصرف‌کنندگان: تغییر سلیقه و نیاز مردم موجب جابجایی تقاضا بین کالاها می‌شود.

در این قسمت یاد گرفتیم که عوامل تاثیرگذار بر روی کالای جانشین چیست و فهرستی از آن‌ها را شرح دادیم. در ادامه به این موضوع می‌پردازیم که تاثیر قیمت بر کالای جانشین چیست و درباره آن توضیح می‌دهیم.

تاثیر قیمت بر کالای جانشین چیست؟

اگر قیمت یک کالا افزایش پیدا کند، معمولا تقاضا برای کالای جانشین آن بیشتر می‌شود. زیرا مصرف‌کنندگان ترجیح می‌دهند در صورتی که سطح مطلوبیت دو کالا تقریبا یکسان باشد، گزینه ارزان‌تر را انتخاب کنند. اگر تغییر قیمت باعث تغییر چشمگیر در مقدار تقاضا شود، گفته می‌شود تقاضای آن کالا کشش‌پذیر است. اما اگر با وجود تغییر قیمت، مقدار تقاضا فقط اندکی تغییر کند، تقاضا کشش‌ناپذیر محسوب می‌شود.

بنابراین واکنش مردم به افزایش قیمت همیشه یکسان نیست. اگر با بالا رفتن قیمت، مقدار خرید خیلی کم شود، می‌گوییم تقاضا کشش‌پذیر است، یعنی مردم به قیمت حساس هستند. اگر قیمت تغییر کند ولی مقدار خرید خیلی تغییر نکند، تقاضا کشش‌ناپذیر است.

برای مثال اگر قیمت قهوه افزایش پیدا کند، بسیاری از افراد همچنان قهوه می‌نوشند، چون به آن عادت دارند یا به کافئین وابسته‌اند. بنابراین تقاضای قهوه نسبت به تغییر قیمت چندان حساس نیست. به‌طور کلی، کشش تقاضا نشان می‌دهد که مردم تا چه حد حاضرند با تغییر قیمت یا شرایط اقتصادی، رفتار خرید خود را تغییر دهند.

در این قسمت یاد گرفتیم که تاثیر قیمت بر کالای جانشین چیست. در ادامه به این موضوع می‌پردازیم که کالای جانشین در انواع بازارها چیست و آن‌ها را در انواع ساختارهای بازار بررسی می‌کنیم.

کالاهای جانشین در انواع بازارها

کالاهای جانشین را می‌توانیم در انواع ساختارهای بازار بررسی کنیم. برای این منظور در ادامه انواع ساختارهای بازار را شرح می‌دهیم و نقش کالای جانشین را در هر کدام توضیح می‌دهیم. بازارها را از لحاظ ساختاری می‌توانیم به دو دسته زیر تقسیم کنیم.

• بازار رقابت کامل
• بازار رقابت انحصاری

بازار رقابت کامل چیست؟

رقابت کامل به ساختار بازاری گفته می‌شود که در آن فروشندگان کالاهایی کاملا یکسان یا بسیار مشابه عرضه می‌کنند. در این نوع بازار ورود و خروج بنگاه‌ها و افراد بدون مانع است و همه فروشندگان به فناوری و منابع یکسانی دسترسی دارند. در بازار رقابت کامل، فروشندگان قیمت‌پذیر هستند. به عبارت دیگر هیچ کنترلی بر قیمت کالا ندارند و ناچارند قیمت بازار را بپذیرند. در این ساختار بنگاه‌ها کالاهای کاملا جانشین را به‌فروش می‌رسانند.

نقش کالای جانشین در بازار رقابت کامل

در بازار رقابت کامل، کالاهای جانشین کامل معمولا به‌صورت کالاهایی در نظر گرفته می‌شوند که تفاوت محسوسی با یکدیگر ندارند و توسط بنگاه‌های مختلف عرضه می‌شوند. برای مثال، بنزینی که از یک پمپ‌بنزین در یک خیابان خریداری می‌شود، از نظر مصرف‌کننده  تقریبا تفاوتی با بنزین جایگاه روبه‌روی آن ندارد. در چنین شرایطی اگر قیمت در یکی از این جایگاه‌ها افزایش یابد، مصرف‌کنندگان به سادگی به گزینه ارزان‌تر روی می‌آورند.

بازار رقابت انحصاری چیست؟

بازار رقابت انحصاری به ساختار بازاری گفته می‌شود که در آن تعداد زیادی فروشنده حضور دارند و کالاهایی مشابه اما نه کاملا یکسان عرضه می‌کنند. در این بازار، موانعی هرچند محدود برای ورود و خروج بنگاه‌ها وجود دارد. در بازار رقابت انحصاری، فروشندگان تا حدی بر قیمت کالاهای خود کنترل دارند و می‌تواند با توجه به شرایط بازار، قیمت‌گذاری کنند. آن‌ها برای متمایز کردن کالاهای خود از روش‌هایی مانند تبلیغات، برندسازی، ویژگی‌های خاص محصول و طراحی استفاده می‌کنند. در این نوع بازار، کالاها جانشین‌های نزدیک و تا حدی متفاوت از یکدیگر هستند.

نقش کالای جانشین در بازار رقابت انحصاری

در بازار رقابت انحصاری، شرکت‌ها الزاما قیمت‌پذیر نیستند. قیمت‌پذیر نبودن شرکت‌ها به این معنی است که تقاضا برای محصولات آن‌ها به‌طور کامل به قیمت وابسته نیست. نمونه رایج این وضعیت، تفاوت میان داروهای ژنریک و داروهای دارای برند است. هر چند این داروها از نظر ترکیب شیمیایی تقریبا یکسان‌اند، اما به دلیل ارزشی که مصرف‌کنندگان از نام تجاری، اعتماد یا کیفیت آن‌ها دریافت می‌کنند، جانشین کاملی برای یکدیگر محسوب نمی‌شوند.

در نتیجه برخی از مصرف‌کنندگان با وجود قیمت بالاتر، ترجیح می‌دهند داروی مورد نظر را با توجه به نوع شرکت سازنده آن خریداری کنند. در این قسمت آموختیم که در بازار رقابت انحصاری نقش کالای جانشین چیست و آن را شرح دادیم. در ادامه به این موضوع می‌پردازیم که عوامل افزایش کالای جانشین چیست و درباره آن توضیحاتی می‌دهیم.

عوامل افزایش کالاهای جانشین

برخی عوامل باعث می‌شوند تا مصرف‌کنندگان راحت‌تر از یک کالا به کالای جانشین آن روی بیاورند. این عوامل ریسک جایگزینی کالاها در بازار را افزایش می‌دهد. مهم‌ترین این عوامل را در ادامه شرح می‌دهیم.

• هزینه پایین تغییر کالا
• قیمت و کیفیت کالای جانشین
• عملکرد و دسترسی کالای جانشین

هزینه پایین تغییر کالا

هزینه جابه‌جایی به زیان یا هزینه اضافی گفته می‌شود که مصرف‌کننده هنگام کنار گذاشتن یک کالا و انتخاب گزینه دیگر متحمل می‌شود. برای مثال، اگر فردی تاکنون با قلم‌ و کاغذ یادداشت‌برداری می‌کرد و بخواهد بعد از این با دستگاه ضبط ویدیو این کار را انجام دهد، هزینه استفاده از ابزار جدید بالا خواهد بود. در چنین شرایطی که هزینه تغییر کالا و استفاده از ابزار جدید زیاد است، احتمالا به همان قلم و کاغذ پایبند می‌ماند. اما تغییر از یک خودکار به خودکار دیگر بسیار ساده است، چون هزینه این جابه‌جایی کم است.

قیمت و کیفیت کالای جانشین

اگر قیمت کالاها به یکدیگر نزدیک باشد، مانند انواع مختلف خودکار، احتمال جابه‌جایی بین برندهای مختلف زیاد می‌شود. مگر اینکه مصرف‌کنندگان نسبت به استفاده از یک برند خاص وفاداری داشته باشند. از سویی دیگر وقتی کالاهای جانشین از نظر کیفیت تفاوت قابل‌ توجهی داشته باشند و یکی از آن‌ها کیفیت بالاتری نسبت به دیگری داشته باشد.

تمایل مصرف‌کننده به تغییر و استفاده از کالای جانشین کالای قبلی افزایش پیدا می‌کند. برای مثال در محصولات آرایشی و بهداشتی مانند کرم‌های روشن‌کننده پوست، مصرف‌کنندگان نسبت به کیفیت کالا بسیار حساس هستند و در صورت یافتن محصولی با کیفیت بهتر، استفاده از کالای قبلی را کنار می‌گذارند.

عملکرد و دسترسی کالای جانشین

اگر دو کالای جانشین در شرایط مختلف عملکرد متفاوتی داشته باشند، مصرف‌‌کننده گزینه‌ای را انتخاب می‌کند که در آن شرایط خاص کارایی بیشتری دارد. برای نمونه، در بخش حمل‌و‌نقل، افراد برای مسیرهای کوتاه معمولا وسایل نقلیه کوچک‌تر را ترجیح می‌دهند، اما برای سفرهای طولانی، اتوبوس‌های بزرگ یا قطارها را به دلیل راحتی بیشتر انتخاب می‌کنند. از سویی دیگر هر اندازه کالاهای جانشین در بازار به‌‌راحتی و در همه‌جا در دسترس باشند، احتمال تغییر انتخاب مصرف‌کنندگان و جایگزینی کالاها افزایش می‌یابد.

یادگیری اقتصاد خرد و کلان با فرادرس

یادگیری اقتصاد خرد و کلان به درک بهتر رفتار اقتصادی در سطح فردی و کلان جامعه کمک می‌کند. اقتصاد خرد به بررسی تصمیم‌های مصرف‌کنندگان و بنگاه‌ها می‌پردازد. مانند انتخاب بین کالاها و خدمات مختلف. برای مثال در اقتصاد خرد مفهومی مانند کالای جانشین اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد اگر قیمت یک کالا افزایش یابد، مصرف‌کننده چگونه به سمت کالای مشابه دیگری گرایش پیدا می‌کند.

در مقابل، اقتصاد کلان به موضوعاتی مانند تورم، بیکاری، رشد اقتصادی و سیاست‌های پولی و مالی می‌پردازد. ترکیب این دو دیدگاه باعث می‌‌شود بتوانیم هم رفتارهای فردی را تحلیل کنیم و هم تحولات کلی اقتصاد یک کشور را بهتر بفهمیم.

برای یادگیری مباحث مختلف اقتصاد خرد و کلان فیلم‌های آموزشی متنوعی در فرادرس تهیه شده است که در فهرست زیر برخی از آن‌ها را مشاهده می‌کنید.

• فیلم آموزش مقدماتی اقتصاد کلان + گواهینامه
• فیلم آموزش اقتصاد خرد + نکات کاربردی
• فیلم آموزش اقتصاد کلان پیشرفته – مباحث منتخب
• فیلم آموزش اقتصاد خرد و کلان – مرور و حل تست کنکور ارشد + گواهینامه
• فیلم آموزش اقتصاد خرد – بخش یکم

برای مشاهده فیلم‌های آموزشی بیشتر در این حوزه می‌‌توانید به لینک زیر مراجعه کنید.

• مجموعه فیلم آموزش اقتصاد خرد و کلان – مبانی تا پیشرفته

جمع‌بندی

در ابتدای این مطلب از مجله فرادرس با مفهوم کالای جانشین و کشش متقاطع تقاضا آشنا شدیم. نمودار قیمت و مقدار تقاضا در کالاهای جانشین را بررسی کردیم. انواع کالای جانشین را توضیح دادیم و کالاهای جانشین کامل و ناقص را مقایسه کردیم. کالای مکمل را شرح دادیم و مفاهیم آموزشی درباره کالای جانشین در کتاب اقتصاد دهم متوسطه را مرور کردیم.

اهمیت کالای جایگزین در اقتصاد ایران را با مثال‌هایی از لوازم خانگی و مواد خوراکی بیان کردیم. تاثیرات بازار بر کالاهای جانشین را شرح دادیم و عوامل تاثیرگذار بر روی کالاهای جایگزین را بررسی کردیم. کالاهای جایگزین در انواع بازارها را توضیح دادیم و در پایان نیز عوامل موثر در افزایش کالاهای جانشین را بیان کردیم.